Frysk Deiblôch

It blôch fan André Looijenga

Provinsjale Steaten, bliuw fan ús wurdbyld ôf!

Posted by André Looijenga on 08/05/2013

Hjir folget de tekst fan myn opinystik (dagstelling) út de Leeuwarder Courant fan 4 maaie:

Op 24 april hawwe de Steaten ynstimd mei in nije Fryske stavering. Noch mar 33 jier nei de foarige wiziging wurdt de spelling op ’e nij oer de kop helle. De nije stavering, dy’t op de Fryske Akademy útdoktere wurdt, sil it skriuwen seker net makliker meitsje. Dizze feroarings sille ús as Friezen júst in soad enerzjy, ûnrêst en jild kostje!

Mei as doel om in Frysk ‘Grien Boekje’ gear te stallen, waard yn 2011 de Fryske Akademy oan it wurk set. De wurdboekskriuwers fan de Akademy hawwe har lykwols net beheind ta it fêstlizzen fan de stavering sa’t dy op dit stuit brûkt wurdt. Yn it foarstel dat der no leit, krijt in stik as wat gewoane Fryske wurden ynienen in hiel oare stavering.

Lit my even op in rychje sette, wat der feroarje moatte soe:
1) ‘oe’ en ‘û’: tenei allinnich noch mar in ‘oe’, wannear’t it Nederlânsk in ‘oe’ hat; dus: ‘droech’ (droog) wurdt ‘drûch’, en ‘útnoeging’ (uitnodiging) wurdt ‘útnûging’, mar ‘boek’ (boek) bliuwt ‘boek’, wylst ‘boek’ (beuk) ‘bûk’ wurdt.
2) ‘ieu’: dizze kombinaasje wurdt ôfskaft; it wurd ‘ieu’ (eeuw) moatte wy tenei dus as ‘iuw’ skriuwe.
3) yn frjemde wurden moat op guon plakken in ‘f’ ynstee fan in ‘v’, en in ‘s’ foar in ‘z’ komme; it komt er op del dat it tenei ‘telefyzje’ wurdt omdat ‘fyzje’ as apart wurd bestiet, mar dat tagelyk ‘advys’ as stavering bliuwt omdat dat gjin gearstalling mei ‘fys’ is.

Oer dat lêste punt wol ik it hjir net hawwe. It staverjen fan frjemde wurden op syn Frysk wie al in tizeboel, en it sil mei dit foarstel ek in griemboel bliuwe.

Yn de foarstelde nije stavering moatte skielk ek hiel gewoane Fryske wurden oars skreaun wurde. Net langer dus: ‘ieu’, ‘droech’, ‘útnoegje’, ‘útnoeging’, ‘spoek’ of ‘boekebeam’. En miskien komt der noch wol in langere list mei feroarings.

Mei de niisneamde wurden wie eins neat oan de hân. Wy skriuwe se mear as hûndert jier sa. Wêrom soe no har stavering feroare wurde moatte? De nije stavering soe “better te learen” wêze, “konsekwinter” wêze as de âlde.

Dat it Frysk skriuwen better te learen is nei dizze wiziging, is grutte ûnsin. Der feroaret eins fierste min, om oanlearen makliker te meitsjen! Wy bliuwe sitten mei tûkelteammen as bgl. ‘bleaun’ en ‘freon’, of ‘heare’, ‘ferstjerre’ en ‘misêre’. En dan haw ik it noch net iens oer it staverjen fan de brutsen twalûden. Om écht effekt te hawwen op de ‘learberheid’ binne folle gruttere feroarings nedich!

Mar fansels kin soks net. It omgoaien fan de stavering betsjut ommers tagelyk it fernielen fan ús wurdbyld. In dúdlike stavering bestiet ommers net yn it foarste plak foar wa’t skriuwt, mar foar de lêzer! Trochdat wy wurden itselde skriuwe, kinne wy dy wurden makliker lêze. Hoe mear Frysk oft minsken om har hinne sjogge, hoe better se it úteinlik ek skriuwe. Dat der wat útsûnderings yn in histoarysk groeide staveringstradysje sitte, is faaks sels nammerste better foar de lêzer. Tink oan de drege staverings fan it Ingelsk en Frânsk: dy funksjonearje krekt omdat it wurdbyld de ôfrûne ieuwen itselde bleau.

De Fryske taal is fan ús dy’t Frysk prate, lêze, skriuwe. As wy Frysk skriuwe, is it bêste om safolle as kin oan te sluten by hoe’t oaren skriuwe. En skreaun hawwe. Wy moatte ús dêrby gjin feroarings of beheinings yn ús Frysk diktearje litte troch bemuoisuchtige ynstânsjes.

De Standertwurdlist, dy’t der no fan Provinsjale Steaten komme moat, wurdt lykwols net in gewoan staveringsadvys, mar in wet. It sil in wet wêze, dy’t foarskriuwt hokker wurden en farianten fan wurden tenei offisjeel Frysk binne. Wat dy wet net goedkart, mei dan net mear brûkt wurde yn it ûnderwiis, lykas Henk Wolf (dosint Frysk oan de NHL) ynkoarten yn detail útlizze wol.

Hat it Frysk op staveringsmêd ferlet fan feroarings en nije strange rigels? Wylst in soad âldere Fryskskriuwers noch altyd net wend binne oan de stavering fan 1980?

Nee! Mei dizze nije stavering giet in protte enerzjy (en jild) ferlern. Gemeenten en provinsje kinne better helpe om mear Frysk sichtber te meitsjen yn de publike romte. Frysktalige media oerein te hâlden en te befoarderjen. De taal in better plak yn it ûnderwiis te jaan. Helpe dat it Frysktalige plattelân de moed net opjout troch krisis en twongen skealfergrutting. Stypje dat wy Friezen mei-inoar Frysk praten en skriuwen bliuwe.

Lit dit ‘Griene Boekje’ sá net trochgean, Provinsjale Steaten!

André Looijenga (*1982) is û.o. redakteur fan it literêr tydskrift Ensafh, en twafâldich winner fan it Grut Frysk Diktee.

Woansdei, acht maaie 2012.

About these ads

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

 
Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

%d bloggers like this: