Ik haw sels gjin eigen fersen om foar te dragen, mar as it program it talit (der komme mear as fjirtich dichters, haw’k heard), lês ik faaks dit fers. Dat gedicht bringt my wer yn it sin: it is (al wer / noch mar) in jier lyn dat de jûn oer de Samle fersen fan Steven de Jong plakfûn… Dat wie in moaie jûn, doe. Hawar, moarn wurdt grif ék in bysûndere jûn!

Woansdei, fiifentweintich jannewaris 2012.

Nije wurden yn it Frysk bin ik fûleinich foarstanner fan. Mar dan ál nije Fryske wurden dy’t yn it Frysk sels útdoktere binne, at it heal kin. It listke fan It Nijs is oars wol grapstich – mar it binne wol neibaksels fan nije baksels út it Nederlânsk. Soks folget fansels út dat It Nijs ús nasjonale Fryske nijsgjirrige-berjochtsjes-oersettsjinst is (en soks moat der ek wêze). Wat de taal oangiet, gniis ik ek leaver om hoe’t It Nijs útentroch de bocht út fljocht (‘sylflarde’ foar zeilmeisje…), as dat ik it gûchel-trânsleed-Frysk op omropfryslan.nl lês…

Yn in taal komme út harsels nije wurden wannear’t de sprekkers nije dingen ûnder wurden bringe wolle, én dy sprekkers tagelyk har goed bewust binne fan har taal. Nijwurderij komt foar in part fan purisme, foar in part út kreätyf boartsjen mei it taalmateriaal. Salang’t der mei in taal boarte wurdt, libbet er. Echt goeie neologismen komme de taalbrûkers sels mei, sûnder oare talen sa mar oer te kopiearjen.

De gévismen fan Anne Popkema ynspirearren my om ek efkes wat ballen it fjild yn te slaan. Hy joech syn priis oan sjoddy!, in nijmakke groetnis troch Hanneke de Jong. Yn syn listke koe ek snoadfoan (hoewol in karbonpapierwurd) my wol bekoare. Mar even wat besyksels:

bûspjûter (s.): in kompjûtereftich apparaat (dat kin in snoadfoan wêze, of in iPad, in Blackberry, in tablet of sokssamear), dat maklik opburgen wurde kin, tagong biedt ta ynternet en wat sa mear

dreechskamte (s.): de oanstriid fan de media om it foar har publyk foaral net te dreech en net te ynhâldlik te meitsjen, lykas men yn Fryslân wol fernimme kin by Omrop Fryslân as it giet om de Fryske literatuer of om djipper lizzende maatskiplike problemen yn Fryslân

eigenblyn (adj.): de eigenskip dat der yn de perifery net (selsstannich) sjoen wurdt hokker kwaliteiten en kânsen der lizze yn de eigen omjouwing (of it moat wêze dat oaren, ornaris yn it sintrum, dy kwaliteiten yn de perifery oanwize)

lêbskoaie (v.): op (foar guon) irritearjende manear krityk leverje, wêrby’t hieltyd deselde útsliten arguminten brûkt wurde

protterpraat (s.): in hype dy’t foar koarte tiid de publike opynje behearsket, bgl. oproppen troch it mei sin oerémisbearjend tsjetterjen fan in raas-politikus, en dy’t in hoartsje foar kabaal en praterij soarget, – lykas in kloft protters yn in beam

sjummijris (adv.): selsbewust earne mei pronkjend, bgl.: De skoaljonge siet sjummijris mei syn djoere bûspjûter te pielen.

stikkenprate (v.): 1) troch oanhâldende krityk fernijende en nijsgjirrige plannen wjerhâlde; 2) datselde, mar dan trochdat de plannen troch te lange politike diskusje net op’e reed reitsje

teferbouwe (v.): eat ferniele troch rigûreuze nijbou, bgl.: De Grutte Merk fan Grins wurdt teferboud troch de komst fan it ‘Groninger Forum’. [Ôfliedings mei te-, dy't oan tiidwurden de betsjutting 'stikken meitsje' jouwe, binne in wat fergetten skat yn it Fryske leksikon!]

trânsleed (s.): minne oersetting troch it letterlik fertalen fan taaleigen út in oare taal (yn it Nederlânsk benammen ûnder ynfloed fan it Ingelsk, yn it Frysk ûnder dy fan it Nederlânsk)

wanwurd (s.): in (meast nijfoarme) wurd, dat: a) om politike redenen in beskaat ferskynsel as ten ûnrjochte as bedriigjend of misdiedich foarstelt, of b) in grouwélich ferskynsel ûnskuldich besiket te meitsjen, of c) minsken ymplisyt fan har minsklike weardigens ûntdocht troch har metafoarysk as guod, amorfe massa of natoerferskynsel út te byldzjen

Moaie wurden binne it net allegear, jou’k ta. Mar nedich binne se ál.

Moandei, trijentweintich jannewaris 2012.

Nei twatûzen-alve komt twatûzen-tolve. Ris sjen wat der op it program stiet foar dit nije jier. No earst myn lêzing, oer literatuer yn lytse talen, yn it ramt fan Sirkwy. Tiisdei 17 jannewaris, yn Tresoar:

Tongersdei, fiif jannewaris 2012.

Fan de side fan de Provinsje haw ik in kaartsje delladen mei dêrop de fjouwer (!) gemeenten dêr’t men de noardhelte fan Fryslân ta redusearje wol. (It kaartsje is in pdf. Klik efkes op de link hjirûnder.)

Kaart voorgestelde herindeling Noord Fryslan

Ljouwerteradiel tegearre mei it grutstepart fan Boarnsterhim nei Ljouwert. Dantumadiel, Dongeradiel, Ferwerteradiel en Kollumerlân by-inoar smite as in Wâld-Klaai-krimpkonglomeraat. En huppatee, it hele noardwesten mar nei Frjentsjer (of Harns!?) ta: it Bildt, Frjentsjerteradiel, Harns, Littenseradiel, Menameradiel plus Noard-Âld-Wûnseradiel. En dan noch even weryndiele om’t wy dochs al dwaande wiene: twa op himsels ekonomysk sûne Wâld-gemeentes, Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel, ynspiraasjeleas tegearre.

Knip en plak mei plattelânsgemeenten. Fierder befêstigje fan de idee dat wy hjirre in efterstânsregio binne. Gemeentehuzen fuortbesunigje en dêrtroch nóch minder arbeidsplakken foar Friezen mei in oplieding. Frysktalige doarpen twongen fusearje mei stedsjes dy’t gjin Frysk leste. Myn konklúsje is: as dit jim plan is, meitsje dan mar hielendal gjin plan. Neat dwaan is altyd better as sa futleas weryndiele!

Wêrom, dochs? Wêrom?

Woansdei, fjirtjin desimber 2011.

Sûnt in moanne sit ik yn’e Koöperaasje-groep, dy’t meitinkt oer de fizy efter Ljouwert 2018. Nee, dêr wurd ik net foar betelle. Wy komme alle pear wiken by-inoar, folgje de beslútfoarming en beprate op hokfoar wizen de Kulturele Haadstêd fan ús ynstek út fertuten dwaan kin foar de takomst fan Ljouwert en Fryslân. En nee, hoatemetoaten, pommeranten of bobo’s soe ik dit fariearde selskip net neame. It is in groep meast jonge Friezen, warber mei ferskate kulturele, kreative en ûndernimmende aktiviteiten: muzyk, arsjitektuer, grafysk ûntwerp, nije media… der sit sels in Fryskskriuwende klassikus tusken.

En oars as guon miene, dy gearkomsten fan Koöperaasje 2018 binne meastepart yn it Frysk. Yn’e fizy dy’t wy fan Ljouwert Kulturele Haadstêd hawwe oer de takomst fan Fryslân, spilet it Frysk dan ek in haadrol. As haadstêd fan in minderheidstalige regio sjogge wy foar Ljouwert in foarbyldfunksje yn Europeesk ferbân. Faaks klinkt soks jo wat te faach. Konkreter dan: as Ljouwert Kulturele Haadstêd wurde soe, betsjut dat nij ynternasjonaal omtinken foar de Fryske taal en de Fryske literatuer. Stimulânsen foar fernijende skriuwerij, oersettings fan Frysk proaza, twatalige útjeften fan Fryske poëzij: ik sjoch it al foar my.

Der is in soad ûndúdlik oer Ljouwert/Fryslân 2018. Ôfwarjende mieningen en boppemjittige oandacht foar politike toulûkerij oerhearskje de publike opiny. Koöperaasje 2018 is fan doel om in positiver lûd te jaan, om dúdlik te meitsjen wat de Kulturele Haadstêd no écht ynhâldt. En foaral wêrom’t wy, as ambisjeuze jonge Friezen, fóár Ljouwert 2018 binne.

De Europeeske Kulturele Haadstêd is ommers perfoarst nét gewoan wer in kultureel festivalleke foar de happy few, in soarte fan ‘Frysk Festival’ foar blaseeë babyboomers. Nee, wêr’t it om giet, is it fernijen en op’e nij úttinken fan wat Fryslân en Ljouwert binne en hoe’t wy ús takomst hjirre sjogge. As der ien stêd yn Nederlân, ien regio yn Nederlân is dy’t ferlet hat fan in ympuls om sels de takomst wer yn hannen te nimmen, dan binne dat, neffens ús, Ljouwert en Fryslân wol!

Dit is fûl ferhaal fansels, rûch en hast revolúsjonêr sels. Mar optimisme hat njonkenlytsen in skel lûd nedich hjir yn Fryslân. As it trochgiet, sil Ljouwert 2018 foaral om positive ynspiraasje gean, om fernijing, om wille en om skientme. Festivals komme der, muzyk, keunst, literatuer, wittenskip.

Ja, dit alles sil jild kostje. En ja, dat klinkt wrang yn tiden fan ûnnoazele besunigings op bibleteken en muzykskoallen. Ik bin ék fûl tsjin dit fernielen fan ynfrastruktuer. Ynvestearje moatte wy júst yn Fryslân. Ymmaterieel en finansjeel. En betrouwen hawwe yn ússels en yn ús takomst.

En wis, wy binne net seker fan de winst. Mar de race is ek noch net rûn. Wy hawwe kânsen, wy moatte se gripe. En geandewei op dizze reis ynvestearje wy likegoed yn de takomst fan Fryslân, oft Ljouwert it no wurdt as net.

Moandei, tolve desimber 2011.

Hjirûnder in fotootsje fan twa jier lyn (29 des. 2009), lâns in dykje tusken Sint-Maarten en Valkkoog, by Skagen yn Westfryslân. In keale ikker. In âld hok en in rustich lânbou-reau.

Yn sfear hat Westfryslân, yn dy kriten, grif wat fan’e noardlike Fryske bou. Keale klaai, pleatsen, krimpdoarpen, rust. Altiten wyn, en by winter kjeld.

De ferbining fan Frysk en kjeld is al âld. Net om’e nocht lei Gysbert Japix yn syn ‘Nauw-keurigen Needer-lander’ (fan 4 july 1655) it skaaimerkende Fryske â-lûd út mei de wurden: “…gelijk de Schier-kraey ‘s winters sneeuw en ys-vorst-kille uytkeelt, met een FRIESCH woord: Kâd, Kâd. i.e. koud, koud…”

Kâld is it hjir by ús, mar it is in kjeld net sûnder in beskate skientme.

Moandei, fiif desimber 2011.

De Provinsje hat de Fryske Akademy in pûde jild jûn foar in digitaal Frysk ‘Grien Boekje’, lies ik niis. Dat is moai, en ik hoopje dat de ynvestearring in folle yntelliginter applikaasje opsmyt as de ‘Staveringshifker’, dêr’t men jin no mei rêde moat (dy’t û.o. mient  wurdsjes as dochs en hiel gjin goed Frysk binne). Op himsels is ús, sub-ideäle, Steatestavering fan 1980 net hiel dreech, al soe men faaks oars tinke op grûn fan hoe’t der ornaris stavere wurdt, dat sa’n staverings-app moast mar wêze.

Noflik oan it Frysk fyn ik lykwols dat de noarm linich is. Salang’tst ús romme repertwaar oan lûden kreas ûnderskaatst, en dêrby rekken hâldst mei in stik as wat domme rigeltsjes oer f, s, g, ch en sa, kin watst skriuwst meastentiids ridlik besjen lije. Dêrbinnen stiet it ien ridlik frij hokker fariant er kiest, neigeraden mear of minder dúdlike regionale ûnderskieden en foaral persoanlike foarkar: hyt of hjit, witte of wite, hiel of heel, do of dû, efter of achter. Of om de foarbylden yn’e Ljouwerter te nimmen: Itaalje of Italië, tillefoan of telefoan. Foar in part hawwe it dan oer streekfariaasje, foar in part ék oer de al as net bewuste ‘distansearring’ fan jins Frysk foar it Nederlânsk oer.

Suver wat kjel wurd ik derfan as it kedizen oer sókke saken oft se goed Frysk as net binne, oerlitten wurdt oan’e taalkundigen fan’e Akademy. Soks júst om dat prinsipe fan distansearring – dêr’t elk dy’t bewust Frysk skriuwt, ymplisyt in persoanlike, eins ‘politike’ kar oer makket –, dêr’t net ienriedich oer kediisd wurde kin. Yn it Frysk Hânwurdboek kin ik persoanlik my bygelyks net lyk fine yn’e kar foar hjit ynstee fan hyt as lemma (beide ‘goed’) en foar brâne ynstee fan baarne (dat ommers algemien as ‘gever’ jildt). In ‘Griene Boekje’ heart net te gean oer it fêststellen fan hokker fariant noarm wêze soe, mar moat in help wêze yn it konsistint en lêsber staverjen fan withokfoar Fryske taalfariant.

Dêrby lykwols soe it baas wêze as sa’n Griene-Boekje-app mear die as inkeld advys jaan oer tusken-n‘en, apostrofs en ferbiningsstreekjes. Ik soe graach in ynstrumint hawwe dat my by it Frysk skriuwen synonimen oanrikke kin, binnen it hiele ferskaat oan stylnivo’s (jerne ynklusyf seldsume âldfrinzichheden) en regionalismen. In apparaat dat teksten neisjocht op wurdfolchoarder, en boppedat advys jout en fariearje ek syntaktysk fleurich yn jins Frysk. Gjin nuete staveringshifker, mar in mearfâldige taalhifker. As dy app sa wurkje soe, soene je alle kearen ûnder it Frysk typen je taal ferrykje. 

Sá’n ‘Grien Boekje’, dêr hat (of by need op’e Klaai: het) it Frysk pas écht ferlet fan.

Woansdei, tritich novimber 2011.

It sprutsen hearren fan Schurer syn ‘heech-Frysk’ wie foar my it hichtepunt fan it Keppelfeest fan 19 novimber 2011. It is moai om de Fryske taal sa serieus nommen te hearren. Om in grut drama yn âldfrinzich poëte-Frysk mei te belibjen, om de Kalmaëske skriuwtaalwurden op te heinen út it deklamearre resitatyf.

Moai Frysk lêze jo ek, en by it soad, yn’e juster nij útkommen Tolkien-oersetting It Selskip fan de Ring fan Liuwe Westra. Ik wie by de presintaasje, in tige slagge middei/jûn mei iterij, ferklaaierij, sjongerij, wiispraterij en striidpraterij. Nei ôfrin noch moai diskussiearre op it gonkje, en doe gau-gau troch nei Tresoar om it noarden te exploarjen. Dêr wie ik noch krekt op’e tiid om Teitur yn it Føroysk sjonge te hearren. Hie ik net misse wold; mar wêrom plenne se altiten alle nijsgjirrichs tagelyk?

En noch in ‘reklame’ (in sjochút dy’t nei de folgjende side ferwiist): dit berjochtsje kringt myn blôchke oer dat it wurd ‘Frysk’ winliken in hollannisme befettet fan syn plakje foaroan. Dat klikje mar troch.

Sneon, seisentweintich novimber 2011.

De Ballon d’Alsace is it trije-regio’s-punt fan’e Franche-Comté, Lotharingen en de Elzas. It is ien fan’e toppen fan’e Vogezen, in berchlân dat hiel oars is as de Jura, dêr’t wy grutstepart fan ús reis taholden. Yn’e Jura binne de bergen kantiger en steiler, wylst dêr boppe-op heechflaktes mei greiden en gauris doarpen lizze. Yn’e Vogezen binne it rûne ballons, letterlik.

Fan 1871 oant 1919 lei de Ballon d’Alsace op it eastpunt fan Frankryk. Yn’e knibbel fan Elzas-Lotharingen dat doe Dútsk wie. Dy situaasje sil fan’e Ballon in soarte fan nasjonaal beafeartsplak makke ha. Op’e foto boppe sjochst boppe it sjalet in tsjerketoer krekt oer de besnijde helling hinne kypje: in néo-goatyske kapel boppe op’e berch. In stikje fierderop stiet in ruterstânbyld fan Jeanne d’Arc mei lutsen swurd oer, foarhinne, Dútslân te digerjen.

Mear yn’e lijte stiet in oar, oangripender, monumint. Ta eare fan’e oprêders fan lânminen, dy’t yn Frankryk om it libben kaam binne.

Yn it grouwe sjalet op’e boppeste foto sit in hotel-restaurant. Dy middeis sieten wy dêr as de iennichste gasten oan ús waarme poeiermolke. Doe’t wy fuort soene, kaam der in Lúksemboarchsk echtpear sitten. Ik koe harren pleatse troch har taal, mar ik haw se mar net ûnderfrege oer de tastân fan’e Lúksemboarchsktalige literatuer en harren fizy dêrop.

Tongersdei, fjouwerentweintich novimber 2011.

Sisyphus verliefd waard ôfrûne sneon presintearre yn Perdu yn Amsterdam. It is it nijste boek fan’e lytse útjouwerij Zirimiri Press, dy’t har talizze wol op Nederlânske oersettings fan literêr wurk út lytsere talen. Baskysk, Katalaansk, as it slagget faaks skylk ek Frysk.

Laura Mintegi (*1955) is skriuwster, psychologe, dosinte oan’e Universiteit fan it Baskelân. (Jawis, wylst by ús it wittenskiplik ûnderwiis fan it Frysk wer ris faai stiet, hawwe se it dêr mei in suver foar de helte Baskysktalige unibersitatea hiel wat better foar inoar…) En dêrby is hja foarsitster fan’e Baskyske krite fan PEN International, en dus warber op it mêd fan frijheid fan mieningsutering en skriuwersrjochten.

Yn’e twadde helte fan it fraachpetear gie it oer PEN en Mintegi keas de drege wei. Fuort jage se de boel yn trewyn troch de konsekwinte stelling dat frije mieningsutering ek jilde moat foar finzen sette holokaust-ûntkenners (yn Eastenryk). Dat it skriuwen fan jins miening (hoe polityk ûngemaklik of faaks misledigjend ek) frij wêze moat. En foaral net fertiisd wurde moat mei terroristyske misdieden, lykas yn it (hast net te leauwen) gefal fan inkelde Baskyske sjoernalisten dy’t om it útdragen fan it stânpunt fan in ûnôfhinklik Baskelân (dat de terroristyske organisaasje ETA fansels ek hat) yn Spanje troch it gerjocht as ‘terroristen’ ta finzenisstraffen feroardield binne. Oer de sin en ûnsin fan noch mear autonomy dêre kin men fan miening ferskille, mar fan in yngreven nasjonalistysk stânpunt út oer soks skriuwe is dochs hiel wat oars as terreur, net. [Sjoch hjiroer ek Josse de Haan syn reäksje hjirûnder.]

Oan’e ein fan’e boekpresintaasje lieten wy ús de krikelbeilikeur (patxaran) goed smeitsje. De oersetter fan it boek, Peter Smaardijk, fertelde oer syn fascinaasje foar faaks ien fan’e dreechste talen op’e wrâld. Doe’t er Russysk studearre, koe er Baskysk as byfak dwaan (nei’t de emininte Nederlânske baskolooch Rudolf de Rijk ferstoar, ha se – útsoarte, sa giet dat yn ús Nederlân – syn unike learstoel opdoekt). It Baskysk is sá oars fan struktuer dat it him twa jier koste hat en krij de grammatika in bytsje yn’e macht. “Om Baskysk prate te learen, moatst op’e nij tinken leare.”

Yn alle gefal hat Laura Mintegi har boek foar my synjearre. Idazle batek beste idazle bati…, hat hja dêrby skreaun. Dat, no har moai foarmjûne Sisyphus verliefd lêze.

Tiisdei, fúftjin novimber 2011.

Utinam… och (hie ik mar!)… ”Plus imperfectum: irrealis van het heden; met plusquamperfectum: irrealis van het verleden…” It is krekt novimber en dêrmei wat de tiid foar de irrealis, is’t net… Lêsten yn Besançon rûnen wy tsjin ûndersteande fontein oan. Utinam stiet derop, it stedsmotto fan Besançon. Wêrom’t in stêd it och! fan’e ûnferfolbere winsk as biedwurd hat, ik soe it net sizze kinne, mar yn alle gefal rattele de Latynske grammatika my daalks ta de mûle út doe’t ik it ding seach.

Om it by och! en ach! net te litten, efkes reklame: it papieren nûmer 6 fan jiergong 3 fan ensafh is út! – Yn dizze nijste ensafh wer in goede sechtich siden Fryske literatuer: poëzij fan Hein Jaap Hilarides, Jan Kleefstra en Peter Popma, proaze fan Jelma Knol en Nyk de Vries. Besprekken en skôgings by it soad: Piter Boersma oer Edwin de Groot, Michel Dijkstra oer Cornelis van der Wal, Janneke Spoelstra oer dichtsjende froulju yn it 18e-ieuske Makkum, en iksels oer Klaas Bruinsma syn Ovidius-oersetting.

As priuwke mar efkes in sitaat út myn besprek (s. 30):

Yn syn Feroarings fan stal steane in protte krêftige rigels, mar de twang fan it metrum lit by Bruinsma gauris de subtiliteiten fan Ovidius te folle weiwurde. (…) [De oersetter] leit in ûnnedich flues fan deftichheid oer de boartlike, iroanyske tekst fan Ovidius: stive heksameters en deselde mêde wurden. Moaie âlde wurden, bûtenwenstige wurden hearre út soarte by de sjarme en skientme fan it literêre Frysk, mar troch syn oermjittige fêsthâlden oan’e foarm hat Bruinsma spitigernôch (oars as Lida Dykstra) fan Feroarings fan stal mear in pronkje as in lêsboek makke. Ovidius, dy tige lêsbere klassiker, hat er dêrmei, om sa te sizzen, ynpakt yn sellofaan, dat der gjin lucht by komt.

De rest fan dit stik lêze jo fansels yn ensafh.

Woansdei, twa novimber 2011.

De Frisians… It moat in folkje wêze mei in romrofte skiednis (mei hjir en dêr in gat fan in pear ieuwen). Yn alle gefal hawwe hja al yn’e midsieuwen mei in drainaazje-systeem it sâlte wetter út de feanmoerassen pompt. De Fryske taal wurdt ferdield yn twa regionale dialekten: it noardwestlike Biltsk en it súdeastlike Stellingwerfsk. De Friezen binne op religieus mêd praktysk tolerant: se binne nammers allegearre tagelyk Roomsk-Katolyk en Protestantsk. Om de taal én it wolwêzen fan it folk te befoarderjen is de Ried van de Fries Biweging fierweihinne de alderwichtichste ynstânsje. De Friezen kinne alle dagen kranten en tydskriften yn har eigen taal lêze, en at se nei it lêzen fan har Frysktalige kranten de tillevysje oandogge, kinne se de rest fan’e jûn nei de edukative programma’s fan Omrop Fryslân sjen.

Tiisdei, ien novimber 2011.

Moandei, iennentritich oktober 2011.

Wy fan ensafh hoopje, yn in stikmannich lekkermeitsjende priuwkes, fan ferskate perspektiven út wat fan’e smeits fan dit mânske oeuvre jo mei te jaan. It wurk fan Durk van der Ploeg noeget ommers ta fierder ûntdekken. Sels haw ik in besprek levere fan syn lêst útkommen roman De kjeld fan it noarden, en my dêrneist in bytsje ferdjippe yn it iere wurk fan’e dichter Van der Ploeg. Út’e tiid dat er in leeftiidsgenoat fan my wie. Ien risseltaat dêrfan is fan fan’e jûn ôf te hearren op ensafh.nl: ik haw in gedicht út syn twadde bondel, It libertynsk gehucht (1964), ynsprutsen.

De lestige kar út it betide wurk is fallen op Exegese, it ôfslutende fers fan It libertynsk gehucht. Mei de nuvere wurden falt it yn dit gedicht ridlik ta. It is swier, tsjuster, profesijich, fol fan oarlochsdriging en -werinnering (it fers is ommers skreaun yn 1962-’63). Tagelyk sit der bibelske byldtaal by yn. Let op it wrein en it wouter: in ûnfruchtber memmeskiep en in laam sûnder mem — it skiep en it laam binne symboalen dy’t troch de jierren hieltyd weromkomme yn Van der Ploeg syn fersen.

Klikje hjir om myn foardracht te hearren, en om dêrnei fierder te lêzen yn dit rynsk folde Durk van der Ploeg-nûmer!

Exegese

.

Alle treinen ride nei in front.

Alle keningen wenje yn ballingskip.

.

De wegen wech ende wear

Iepenskuord fan it ljocht

Lizze fol drimpels en deaden.

.

En oer de heuvels iepen en leech,

Warleas it wrein en it wouter,

Dûnkere kloft fan tûzen soldaten,

Dutsen ûnder it izeren heil

Fan de hillige helm.

.

Hja wenje op pleinen fan forwoasting

Rêste yn roast en rein

En wanne de wrâld mei it wapen.

.

Alle keningen wenje yn ballingskip.

Alle treinen ride nei in front.

.

Durk van der Ploeg

Freed, achtentweintich oktober 2011.

Nijsgjirrich nei it iere, poëtyske, wurk fan Van der Ploeg haw ik okkerdeis syn earste twa bondels oantúgd. Lok op eachlingte (Drachten 1959) en It libertynsk gehucht (Ljouwert 1964).

Benammen de fersen yn Van der Ploeg syn twadde bondel sitte grôtfol ûnwenstige wurden. Safolle dat ik de helte derfan sûnder wurdboek net lêze kin, — eat dat wierskynlik foar hast alle Frysktaligen jildt. Dizze hermetyske taal sette my derta oan om dizze wurden dan mar allegear op te sykjen, dêr’t ûndersteande list it risseltaat fan is. (In ‘wurdwurk’ dus, lykas ik earder ris mei boeken fan Elmar Kuiper en Trinus Riemersma dien haw, mar dan mei mear wurden.) De oerdied oan frjemde wurden stjit ôf, mar lûkt my eins likegoed wer oan om’t ik dochs nijsgjirrich bin wát al dizze, dochs ek Fryske, wurden betsjutte.

Yn guon fan’e gedichten is Van der Ploeg sa fier gien yn’e úthernen fan it leksikon dat se as betsjutting hawwende fersen mislearre binne. It steapeljen fan ûnbekende(re) wurden set se tebek ta inkeld ritmyske klanken, dy’t tafallich ek noch yn it wurdboek stean. Wannear’tst dy lykwols op dat obskuere leksikon stoartst, blykje dy útwrydske wurden ynienen sparken fan in fergetten wrâld bedobbe ûnder ús deiske Frysk. In obskuer, okkult Frysk, út oerbeppe’ tiid grif, dat mei lytse skokjes ús ferbynt mei in wrâld fan lytse wâldklinten, duvelbanners, spoekferhalen, byleauwe en tsjoenderij. It is in taal dy’t ien is mei it tsjustere, profetyske en beswarrende fan de poëzij fan It libertynsk gehucht.

Om de ferbinings mei in ûnbekend eartiids dy’t se ús jouwe, dizze list mei bysûndere, ûnwenstige wurden dus. By guon haw ik in passaazje út it fers sitearre, om wat kontekst te jaan (hoewol’t dy gauris neat ferdútst): LE = Lok op eachlingte, LG = It libertynsk gehucht. Wurden mei in stjerke (*) steane net yn it Frysk Hânwurdboek. Twa gefallen holp gjin ien wurdboek by.

En se no mar besykje te brûken, no.

(O, en wurdsje fansiden noch: dit artikeltsje is al wer myn hûndertfúftichste blôchke. As jubileumblôchke mar even in grouwe âldfader, tink.)

.  

aalst (de): alsem, in bitter krûd, Artemisia absinthium L.

adamje: swier bealgje om de kost te fertsjinjen

ang (de): glâns, bgl. fan sûnens

babbe* (de): ûnnoazel frommes

banne: útdriuwe, fuortjeie; (neffens byleauwe dêrtroch) genêze – no’t it flesk flesk bernet / en it bloed bloed bant (LG 13)

beke* en beule: twa bernespultsjes, it ien mei knoopkes, it oar in werpspul

bewuolje: eat yn eat wikkelje

biggel* (it): big, jonge baarch – ik rûn as in harder it biggel nei (LG 9)

biuwe*: opskeppe, swetse, ‘poche’ – ik koe har ferhaal fan biuwen en faazjen (LG 16)

bloedeigen: bloedferwant, út eigen famylje

brûs (it): skom, bgl. op it wetter

buotsiker (= bûtsiker, de): strânjutter

dalje (de): fûle, rûge reaksje; skreau; slaanderij

fan degen oan*: fannijs, op’e nij

deidagen* (de, pl.): [stiet net yn’e wurdboeken, faaks: oerdeis, by ljochtskyndei] – muorren / dy’t fan de deidagen beplastere binne (LE 6)

elberich*: derten, blier, fleurich (fgl. Dútsk albern ‘healwiis’?)

elf*: froed, ferstannich – elf hoedet hja de drimpel fan / yngong en útgong (LG 20)

elkums; elksmans*: fan elkenien

ervich: glânzjend fan farskens of sûnens

evel* (it): kwea, gebrek (fgl. Ingelsk evil) – bern hûkje om dyn evel en skeel (LG 20)

faaiteken* (it): foarteken dat ien skylk stjerre sil

faazje*: geheimsinnich flústerje – de leagens fan / de ferstoarne / wurde troch har mûle / in faazjende leginde (LG 33)

felling (de): de opsmiten ierde op in ikker dy’t felge (licht omploegd) is

ferheftich: heftich, mei wylde bewegings en grut drama

fingerseinen (de, pl.): fingertopkes

fingertaast (de): fingerôfdruk, fingerprint

fluorring (de): it blêd fan in seine – de fluorring skrast as in riffel oer it laai (LG 27)

frak: geil, oerdiedich (fan planten); tsjinstich, krûperich (fan minsken)

harrel* (de): stengel fan in flaaksplant

helter (it): it túch om’e holle fan in hynder (‘halster’)

hetsich: gleon, hyt; toarstich; passioneard

himpen: tenger, fyn boud; lyts en kreas

hoerde (= huorde, de): berchplak foar de rispinge, benammen fan fruit (fgl. Ingelsk hoard)

hotte (de): wetstien, dêr’t metalen ark mei slipe wurdt

hûkje; op’e hûken gean: op’e hoksen (‘hurken’) sitte, hûkearzje

húl (de): omhulling – yn de húl / fan it tsjuster (LG 11)

hurrel* (de): koart mislik of siik wêzen; lyts opstoatsje

jiermel* (it): in hiel jier yn it rûn, tolve moannen

kletterbeam (de): swarte populier, Populus nigra L.

koeter (it): lyts ploechizer

koetsekraal (de): koetsebei, fluitebeam, ‘wilde lijsterbes’, Sorbus aucuparia L.

kwels: breklik rinnend – hjir wimmelt faazjend oer it hiem / kwels de babbe lâns de paden (LG 19)

lims (it): limmet, mes

maal (de) (it?): ‘moedervlek’

(ien) it mannewaar lêze: ien te rjocht wize, it leksum lêze

manselheech; manstalheech: sa heech as in folwoeksen minske

nageltûken (de): seringen, Syringa vulgaris L.

omber (de): skaad, donkere kleur – doe sloech de omber oer it deagesicht (LG 18)

outer (it): âld reid op in dak

pantsier* (it): pânser, harnas – ik … gaspe my in glimmend pantsier (LG 16)

te pearde: op in hynder

prûs: moai, knap, tsjep (sein fan in jongfaam)

rêd: fluch, snel, rap, redsum

riffelje*: pine dwaan

rinkelroaie: wille meitsje, in los libben hawwe, de kroegen ôfrinne

roufear*: [gjin idee wat dit is; faaks in (swarte) fear as teken fan rou?] – ik … / snijde my roufear en fluiten (LG 9)

seel (it): draachbân fan tou, of fan metaal

sim (de/it): tried dat ûnderdiel is fan in fisknet, fûke of angelsnoer; nâlestring – wifkje tusken sim en hêf (LG 7)

skovel*: earmoedich, suterich, ‘sjofel’ – njonken de skovele sarken (LG 19)

skriks en skrank: bryk, skean, diagonaal, oerdwers

skrinkel (de): bonke yn’e skonk fan in minske of dier (‘schenkel’)

skrousk: rillerich, kâld, kjel

somer (de): swiere balke of peal, bgl. as ûnderdiel fan in barte (houten brechje sûnder lining) of as grêfpeal

somje: ôfwachtsje, dingen foarútskowe, ‘talme’

sparkje: fûnkje, fûnken ôfjaan; sprankelje – no sparket it fjoer yn it bloeisel fan de hôven (LG 14)

strûs*: noartsk, hurd, strang

strûsrimpel* (de): frons, tear yn’e foarholle – de wyn / dy’t djippe strûsrimpels / yn it wetter skoot (LE 5)

suiskje: in los libben hawwe, wille meitsje – swijhuzen … dêr’t men praat mei suiskjende (!) lippen (LG 23)

takkel (de): ‘tosk’ (‘tand’) op in tsjil, rêd of seage; ribbel op’e râne fan in munt

teil (de): tegel

teropje*: útinoar skuorre

têst (de): ierdewurken bakje wêryn’t in gleon koaltsje yn in stove leit

tine: grutter, tsjokker wurde, nei alle kanten útsette

treastelbier* (it): bier dat eartiids skonken waard by begraffenissen

útboeid: nei bûten bûgd, lykas by o-skonken

wanich: net yn’e oarder; ûnrêstich; siik

wanke: te wachtsjen stean, yn it foarútsjoch wêze, drige

wanne; wân; wan* (de): tuskenromte dy’t net fold is, bgl. boppe yn in tonne of panne, of tusken twa muorren

wear (de): kastrearre raam of bok

wech ende wear: alle kanten út

weine: licht kreune, lykas sliepende minsken of kij

wifje*; wifkje: twivelje, ôfwachtsje

winige doar: doar dêr’t de wyn op stiet en dêr’t it troch siicht

wouter (it): laam dat sûnder memmeskiep grutbrocht wurdt

wreidzje: alle kanten út groeie

wrein (= wreen, it): twaslachtich skiep of laam

wrigge (de): duvel, spoekbyld – hja hat my de wrigge yndruid ‘hja hat my in spoekbyld ynprinte’ (LG 11)

wrimpen: koartôf, ûnfreonlik, stuch, batsk; rûch

.

Tongersdei, sânentweintich oktober 2011.

Tusken al it Nederlânsk yn, tusken de oare talen yn, is it Frysk wol te beharkjen yn Ljouwert. Mar it is meastens in flard, koart en sêft. Tsjin goekunde dêr’t ien mei oprint, nea sa mar tsjin frjemd. It Frysk is in taal dy’t net roppen wurdt. In taal dêr’t net yn bidle wurdt. Gjin reklame yn gjalpe wurdt.

Ast yn Ljouwert rinst, hearst de measte minsken dy’t prate, yn it Nederlânsk praten. Faaks is it dat al dy minsken dy’t swije, Frysk prate…

It Frysk is der wol, mar it hâldt him meast stil. Dat is eink it lot fan it Frysk: in stille taal te wêzen. It Frysk is net in taal fan in soad wurden, fan omhaal en fan gebearten, fan komsa en fan pûha. Wannear’t it grutter moat, dan skreaut it Nederlânsk der wol oerhinne.

Tiisdei, fiifentweintich oktober 2011.

Ien tsjerke yn Eastergoa (Fryslân), en ien yn Fivelgoa (Grinslân), de earste op it sân en de oare op’e klaai by de Iems.

Jistrum:

.

Marsum by Appingedam:

Moandei, fjouwerentweintich oktober 2011.

Bêste minsken út Dronryp en omkriten, dy’t dit lêze: kear dit op! Soks mei dochs net barre. In houten Griene-Krúsgeboutsje lykas dit, soe rêden wurde moatte!

Dit geboutsje is in lyts en beskieden monumint!

Sneon, twaëntweintich oktober 2011.

In pear jier lyn wie ik ek yn it (noard)easten fan Frankryk. Yn it lytse stedsje Marville, no yn Lorraine, krekt oer de grins mei België, mei eartiids part fan it hartochdom Lúksemboarch (ek ien fan’e Nederlannen), seach ik yn’e tsjerke dizze nijsgjirrige renêssânse-epitaaf.

De foto is moai skerp wurden, en goed is te lêzen dat hjir Honoré seigneur Salentin de Gavroy (of Gauroy) leit. It Frânsk op de stien is goed nei te kommen, dat ik set it mar net hielendal oer. Jo sjogge hoe’t hear Salentin him in trou tsjinner neamt fan keizer Karel en fan kening Filips syn soan, en dat er meldt dat er meifocht yn’e guerres des Pays Bas. Sa sjogge je ynienen dy oarloch fanút de oare kant.

Tongersdei, tweintich oktober 2011.

Wy waarden rûnlaat troch de boargemaster fan it doarp, dy’t ek koster wie en âld boer leau’k. De tsjerke hat in grut goatysk portaal, mei hiel libbenich byldhouwurk. Twa fan dizze bylden kamen my lêsten yn it sin doe’t in freondinne fan my fertelde oer in moai detail yn in bekind bibelferhaal (Gen. 3:21):

En de Heare God makke de minske en syn frou klean fen bistefellen en teach se hjarren oan.

Hjir steane Eva en Adam, mei skjin har nocht. Beide hawwe se in rokje oan fan blêden. Oer de earms har nije klean fan bistefellen, as soene se krekt nei it pashokje en probearje se út. Adam hat in pak de rûge, wollen kant bûten, mar Eva hat in wat nofliker tenú krigen, mei de sêfte kant grif binnenyn.

Woansdei, njontjin oktober 2011.

Ûngefear yn’e midden fan’e stien stiet in nis ôfbylde mei dêryn in deadsholle. Dêromhinne stiet, oer twa tekstfakken útspraat, is Latynske wurd Moriendu[m]: “der moat stoarn wurde”. In memento mori-ôfbylding mei tapaslike tekst dus. Dêrûnder in fak mei it grutste riedsel fan dizze stien, trije wurden:

Haad dae tzien

Latyn is dit net, en ek gjin Nederlânsk. Sa’t it der útsjocht, moat it eins wol Frysk wêze. De ôfbylding en it lettertype fan dizze tekstkes soe ik, mei in lytse slach om’e earm, datearje kinne op de twadde helte fan’e sechtjinde ieu.

Mar in Fryske tekst op in sechtjinde-ieuske grêfstien… dat is hiel útsûnderlik! Op grêfstiennen waard doe Nederlânsk skreaun, mei útentroch in stik yn it Latyn. Frysk wie grif de deistige sprektaal yn it 16e-ieuske Easterein, mar as skriuwtaal wie it om 1555 hinne folslein op syn retoer. (Pas begjin tweintichste ieu kaam it Frysk werom op grêfstiennen. Ék in yntrigearjend ûnderwerp, dêr’t nochris mear oer skriuwe moat.)

Wat soene de wurden “Haad dae tzien” betsjutte kinne?

Opmerklik is dat yn it earste wurd aa en yn it twadde ae stavere is. Wierskynlik jout dat wol in ferskil yn útspraak oan. Yn 16e- en 17e-ieuske werjeftes fan it Frysk, tsjut aa gauris â oan, dat Haad soe stean kinne foar hâld.

De ae yn dae soe faaks stean kinne foar in gewoane lange a. Yn it Midfrysk kin dae it foechwurd wêze dat yn it Nijfrysk troch doe ferfongen. Eventueel soe it miskien wol in, yntusken argayske, foarm fan it lidwurd of oanwizend foarnamwurd west ha (yn it meartal), mar dat liket my minder wierskynlik. In oare mooglikheid mei ae is dat it stiet foar de Âldfryske ā dêr’t ús ea út fuortkaam; oft men yn’e 16e ieu noch ā útspruts of al ea of eat dêrtuskenyn (bgl. ai) wit ik net. It soe dan kinne dat dae ús wurd dea (haadwurd en eigenskipswurd) is; dat de -d op’e ein dandestiids al fuort is, is wat apart (ik hie earder daed ferwachte), mar faaks net ûnmooglik.

It lêste wurd tzien is eins it dúdlikst Frysk. Tagelyk haw ik daalks al trije kandidaten foar wat it is: it telwurd tsien, it tiidwurd tsjen (=lûke), en it wurdsje tsjin. (En faaks is der noch wol in ferdwûn Frysk wurd dat ik no oer de holle sjoch.) It is dreech hjirtusken te kiezen, mei myn net-folsleine kennis fan it Midfrysk, mar ik hâld it foarearst op tsjin. Hoewol’t doedestiids jin faaks noch it gewoanere wurd foar ‘tsjin’ wie.

Dêrmei kom ik, hiel foarriedich, út op: “Hâld Dea tsjin.” (Of soe it dochs wêze moatte: “Hâld de tsien.“?)

It seit in soad oer it Frysk dat trije op himsels gewoane wurdsjes fjouwer ieuwen letter foar ús sa dreech te ûntsiferjen binne…

Hjir noch even in blik op’e grêfstien fan boppe ôf, fan it ferneamde doksaal ôf. It giet om de boppeste fan’e twa grutte stiennen foar de hearebanken.

Hjir in oersjoch fan de stien, dêr’t de ferskate tekstfakken en skeinings goed op te sjen binne. Apart is dat de stien al yn it oersjochswurk fan Hessel de Walle stiet (nû. 4998), mar allinich mei in ûnfolsleine werjefte fan it râneskrift. Dat wylst de stien mei al syn opskriften de nijsgjirrichste fan Easterein is! — Oarspronklik wie it de stien fan Lisck Doecke dochter van Eminga (stoarn 13-7-1555) en Tiaerd Haucke zoon van Tiara (stoarn 8-8-1558).

Letter waard de stien lykwols werbrûkt, en wol foar Andreas Franciscus Teklenburg, dy’t stoar op 30 novimber 1720. Der wie noch krekt in hoekje frij foar dizze meidieling (yn it Latyn):

Reverend(issim)us Dominus Andraeas Franciscus Teklenburg

Obijt aetat[e] sua XXX Die XXX IXbris (= Novembris) Anno

MDCCXX Requiescat In Pace

Teklenburg waard dus mar tritich jier âld. De ôfkoartings “R Dnus” en “RIP” helpe faaks om syn plak yn it doarp te bepalen. R Dnus liket de titel foar in geastlike, in jonge dûmny faaks. De letters RIP soe men yn letter tiid lykwols net mei in protestant, mar mei in katolyk assosjearje, hoewol’t dat foar 1720 net hoecht te jilden. Faaks wie Teklenburg in jongferstoarne pastoar: yn Easterein sil in wichtige roomske minderheid west hawwe (dêr’t it doarpke Reahûs troch ûntstien is…), en katoliken waarden meastentiids likegoed by en yn’e protestante doarpstsjerke begroeven. Faaks wie er dochs gewoan in tragysk ier stoarne dûmny.

Fierders steane der noch twa Latynske fersen op dizze stien, mar dy moat ik mar foar letter bewarje.

Tiisdei, achttjin oktober 2011.