Foarkanten en foarnimmens

Àl ‘glûpende kâld’, mar de fearten rane wer. It iis giet wer oan diggels, en de dreamen fan op hurd wetter alve stêden om te riden ek. Fan’e middei gie ik yn Grins de boekemerk yn’e Harmony by del. Fêst foar-krystrituëel. Lykas altyd tôge ik de tas fol (net iens sa) âlde boeken mei nei hûs. De opbringst wie foar it stypjen om earme froulju yn Pakistan op eigen fuotten te helpen. Pakistan, at der ien lân op’e wrâld is dat de ôfrûne jierren de pleagen fan Egypte oer him hinne krige… En tagelyk rillegau fergetten rekket yn’e deistige nijsnúnder.

Ien fan myn oankeapen wie in Rink van der Velde. Pake Sytse, út 1975, mei miskyn wol it meast ûnsjogge omkaft dat ik ea op in Frysk boek seach. Sa ûnsjuch, ik toan him hjir mar net. It siet ús folksskriuwer net mei mei de uterlike fersoarging fan syn dochs sa goed ferkeapjende wurk. Goed, de earste printinge fan De Fûke hat in moai omslach, stylfol en alhiel by de tiid (foar it Fryslân fan’e jierren sechtich). Mar dat der yn’e Rink-van-der-Velde-betinkingsspecial fan de Moanne okkerdeis in blier artikel oer de omkaften fan Van der Velde syn boeken stie, fûn ik hast wrang. At je op allinne de foarkanten ôfgiene, soene syn boeken meast net boppe de streekromantsjes en moppeboekjes útstekke.

It is echt hiel wichtich dat boeken der goed útsjogge. Mar ik bin bang dat dat yn Fryslân noch net by alle útjouwers (en skriuwers) bekind is. Printwurk yn Times New Roman, of júst yn skraachleaze kompjûterlettertsjes. Pocketsjes en omkaften dy’t guodkeapte, klysjee en earmtlikens útstriele… foaral Friese Pers Boekerij hat der patint op.

No ja, en tagelyk ferskine der ek heule moaie nije útjeften hear. Ek yn it Frysk. It kin àl.

Fierders bin ik dizze fakânsje dwaande mei myn promoasje-ûndersyk. Wêrfoar’t ik yn febrewaris foar in wiidweidich kongres nei Rome sil. Dat, it kin àl. En nije wike sil ik noch foar in pear dagen op’e sneup yn in lyts lantsje hjir net fier fuort, mei in eigen lyts taaltsje. In Fryslantsje yn’e Ardinnen. Mar hawar, dêr lêze jim skylk mear oer op it Deiblôch. 

En ik rin om mei plannen foar Fryske boeken. Ek dêroer letter mear. Dat se kreaze typografy en in kreas omkaft krije, sil ik yn alle gefal foar soargje. En faaks ferkeapje se ek noch.

Tongersdei, trijentweintich desimber 2010.

Bibliobus opdoekt, en Peter Vos

En doe lies ik justerjûn, tafallich, om’t ik tafallich in jûn yn Tersoal wie, yn’e Ljouwerter Krante dat yn Boarnsterhim de bibliobus fuortbesunige wurdt. In lyts berjochtsje, fuortstoppe yn in fou fan it regio-katern. Ik lies it, ja besunigings no, en ik waard der eins net iens mear lulk fan. Op it lêst makket it jin morf, no.

Ik ha fansels al goed tsien jier gjin bibliobus fan binnen sjoen. Mar koartlyn moast ik der wer oan tinken. Mei ús heit en mem giene wy altiten al, sûnt ik my herinnerje, alle trije wiken op in jûn nei de byb yn Snits. Ik sil dêr in moai part fan’e A-boeken en de B-boeken lêzen ha, en dêrnei de (gauris wat drege en sombere) J-boeken dy’t by de grutteminskeboeken stiene. En noait mear as twa ynformative, mei grutte platen, oer skiednis en gebouwen en sa, mar per wike minstens ien boek mei allinnich wurden…

De bibliobus kaam hjir ek yn it doarp, en op in seker momint krigen wy ek dêr mar in abonnemint fan. Om foar de lêshonger net alle wiken op en del nei Snits, no. It assortemint fan’e bus wie lytser, en foar folwoeksenen stiene der faaks fral streekromans en grutletterklobben, mar it wie in wûnderlike piiplaad sa’n bibliobus. Ien boek dat ik dêr ris ûntduts — ik wie in jier as fjirtjin, fúftjin –, kaam my lêsten wer yn it sin.

1984, yn Nederlânske oersetting, fan George Orwell. En, dêr giet it my no om, mei yllustraasjes fan Peter Vos. It benearjende gegeven, it útsichtleaze ferhaal, makken in djippe yndruk op my. Dêrby de tekeningen fan Vos, dy’t my by it ferhaal holden en it boek draachlik makken: mei masterlike streekjes delsetten hampelmantsjes yn slobberjende overals. Tanksij Peter Vos gie foar my 1984 oer in minske, tegnjirde yn’e masjine fan in ûnminsklik gegeven.

[De tekeningen binnenyn binne folle better as it nearzige omkaft hjirneist.]

Letter keas ik it boek út foar myn list foar Ingelsk. Troch it orizjineel koe ik yn’e sechde alhiel net hinnekomme. Oft ik doe al troch de rom fan it boek hinneprikke koe, wit ik net. Miskyn wie my it Ingelsk te dreech en te toar. Ik wist dochs de ein al, en de plaatsjes derby misten boppedat. It mondeling deroer bin ik, mei wat harsenskrabjen en ymprovisearjen noch wol trochkaam.

Oardel wike lyn is Peter Vos ferstoarn. Tsientallen berneboeken dy’t er yllustrearre sil ik lêzen ha. Of tenminsten de tekeningen fan lêzen. Grutske bisten tekene er, ôfsjoude minskjes, altiten lyntsjes, stipkes mei in soarte fan siele derefter.

Faaks Nederlâns grutste tekender rekke wei, hast sûnder omtinken, wylst krekt dêrfoar foar dy iene piipsmoker dy’t noch op syn santichste yn swimbroek op in boekomkafte posearre… nee, lit dy argewaasje mar. Wat better is, bewiist dat úteinlik wol. En in goede tekening praat sûnder poeha fan wurden yn alle talen.

Mar sûnder de bibliobus hie ik Peter Vos syn tekeningen by Orwell net kend. En skylk rydt dy net mear yn Boarnsterhim. En yn hieltyd minder gemeenten wurde bibliobussen en lytse bibleteken iepenholden. Sûnder iepenbiere bibleteken soe ik net wurden wêze wa’t ik bin. At der ien ynstelling is dy’t it minskene libben ferriket, is it dy dêr’t je oer alles boeken fine kinne, liene meie, lêze kinne.

Dêrop sa bot besunigje is gjin neutraal besparjen op kosteposten, mar mei razende keatlingsagen snoeie yn de skientme, de rykdom, de wearde fan’e libbens fan gewoane minsken âld en, boppe-al, jong.

Tongersdei, achttjin novimber 2010.

Sa skean as Suurhusen

Gouden oktober is hast wer ferrûn mei oer’ en stûne. De hjerstfakânsje ek al. Juster wie ik noch mei âlders en bruorke in dei yn Eastfryslân.

Yn in boekhannel yn Leer fûnen wy in hiel aardich twatalich boekje mei de titel Toornmanntjes Trick. Yn it Heechdútsk en it Eastfryske Plattdütsk wurdt hjiryn in ferhaaltsje ferteld oer in woutermantsje dat yn’e skeane toer fan Suurhusen wennet.

Letter de middeis kamen wy lâns Suurhusen (krekt noard fan Emden). Wy giene hjir even oan om de toer te sjen. Neffens’t offisjeel fêststeld is (in helling fan 5,07%), de skeanste toer fan’e wrâld!

De toer stiet op in terp, en is pas yn’e njontjinde ieu begûn te fersakjen, troch boaiemdelling om’t it wiete klaai-op-feangebiet te yntensyf bemealle waard. Wylst de toer fuortsakke is yn’e sloppe grûn, stean de tsjerkemuorren ek bryk alle kanten út. Nei in slach oer it hôf, dat as in hast surreële berch fan grêven tsjin’e tsjerkemuorren oanleit, seach ik in âld man mei in grouwe kaai yn’e doar stean. De koster hold ús noch sawat in healoere oan’e praat, toande ús it tinkboerd foar de Alderheljenfloed fan 1570, in âld oerwurk, de kânsel, en it djippe midsieuske font. Oeral liezen wy stiennen mei opskriften yn it Nederlânsk.

Yn Leer, en ek yn Emden, wiene de boekhannels goed sortearre mei lokale publikaasjes. Mar oft it Eastfrysk noch lang meigean sil, bin ik wat pessimistysk oer. Foarsafier’t ik jongerein praten hearde, wie it gâns Hochdeutsch. De koster koe wol dialekt, mar soks praat men fansels net tsjin Nederlânske besikers. Op’e beukerskoalle wurde de bern al earst up Platt opfongen, krige ús heit te witten.

Wy bleaune fral op’e klaai juster yn Eastfryslân. It is bysûnder te sjen hoefolle’t it plattelân dêr op Grinslân en ús Fryslân liket. Moai binne de âlde doarpen, lykas Greetsiel, Pilsum, Groothusen. Oeral readmoppen swiere âlde tsjerken, grutte pleatsen op’e bou, en hjir en dêr sels in stins. It âlde Eastfryslân betsjoent jin, mar fierders binne de nijere huzen allegear wol ôfgryslik Dútsk. Lytse rútsjes, de gevels breed, dûnker, en sletten.

Mar efter de brune muorren giet gauris wol kwaliteit skûl. Wy dronken yn Emden oars hearlik tee út in pot op in stövje, nei’t ik in pear doarren earder yn’e grize winkelstrjitte in tsjok boekwurk oer Die Friesische Freiheit des Mittelalters – Leben und Legende (ed. Hajo van Lengen, Aurich 2003; yn’e oanbieding foar €10) opdutsen hie.

Sneon, tritich oktober 2010.

Monumenta Groningana

It Frysk blôchjen is goed foar myn boekekast, blykt mar.

Fan’e jûn út wurk gûng ik efkes by Asing Walthaus del, yn syn stins op’e terp fan Nijehou. Dy woe fan syn eksimplaar fan it grutte Grinslanner opskrifteboek fan Pathuis ôf, wylst ik dizzer dagen mei dwaande bin mei de Latynske grêfynskripsjes út’e kelder fan it Grinzer Akademygebou. Mar, hawar, ús petearke yn’e koken hat Walthaus op syn blôch jitte wiidweidich beskreaun.

It boek yn kwestje wie ienris fan Asing syn pake, B.A. Dijkstra fan Ballum op it Amelân (at ik de list mei yntekenders goed lêzen haw). De ien jout it troch oan’e oar. It liket de skepter fan Agamemnon (Il. 2.101-108) wol, no.

Moandei, seisentweintich april 2010.

Yntinsjeferklearring

Yntinsjeferklearring. Kinst it moai ferfryskje (sykje de seis ferskillen), mar it bliuwt in ûnsjoch Hollânskisme. Dochs, ik fyn dat ik mar ris ferwurdzje moat wat ik wol mei myn Deiblôch.

Guon dingen moatst gewoan planút sizze. Fansels skriuw ik dit blôch net fol as út in siiklike niging ta selsekspresje. Fansels wol ik der wat mei berikje, foar oaren en foar mysels. Oars soe ik wol tsjin in muorre oanprate (of tsjin fisken preekje).

Yn it foarste plak hâld ik dit blôch by om’t ik yn it Frysk dingen skriuwe wol dy’t ik sels lêze wolle soe. Ik sette daalks heech yn troch deistich bydragen te beloovjen. Dy ambysje foel my de ôfrûne wiken swier, mar ik hâld har dochs oan. Nije ambysjes binne mar al te nedich at it om it Frysk giet, seker at it giet om skriuwsels dy’t de muoite fan it lêzen wurdich binne.

Myn blôchskriuwery is in tichter by de taal krûpen. Frysk skriuwe is dy taal foar jinsels ûntdekke en ta jins eigen spylfjild meitsje. It siet der fan begjin ôf oan te kommen en myn blôch wurd foar in wichtich part refleksje op it Frysk. Soks is eins ek mar al te nedich yn ús gefal fan in taal dy’t sels as taal yn’e publike romte (ûnderwiis, ûnderwiis…) amper omtinken krijt.

Ik wol helpe it Frysk fierder te bringen. Sa koart mooglik sein is dat de yntinsje fan myn krewearjen oan dit blôch.

Hast oardel moanne dwaande, sykje ik noch altiten nei de foarm fan myn blôch. Wêr moat myn skriuwery oer gean?

Yn tsjinstelling ta guon oare blôchskriuwers sjoch ik gjin doel yn it fêstlizzen fan al myn deistige belibbeniskes. Safolle bysûnders haw ik dêroer aldendei net te melden. Boppedat is deiblôch in wurdboartsjen op deiblêd en net op deiboek.

Om’t ik sa’n ferlet fan Frysklêzers haw, soe ik jimme fansels by dizzen freegje kinne wat jimme wolle wêroer’t ik skriuw. No, sis it mar. De ôfrûne moanne oersjend, haw ik al in idee hokker thema’s de takomme tiid yn elts gefal lânskomme sille.

1.) Sa’t ik jit sei, de Fryske taal, fan ferskate kanten besjoen. Dêrby moat ik wol oantekenje dat ik as akademikus net yn it foarste plak yn’e Germaanske talen en it Frysk spesjalisearre bin. In goed-ynformearre leek yn’e Fryske taalkunde, krekt as hoe’t ienris it bestudearjen fan folkstalen begûn.

2.) Fryslân beskriuwe. Dat sil alle kanten útgean, tink. Wy komme fan in nuver hoekje wrâld, mar hawwe dat meast net troch. Fiersten te min hawwe minsken wat troch oer ús ynleaf grien biljartlekken. Yn’e taal fan in grut part fan’e bewenners fan ús bysûndere lânsdouwe wurdt der eins amper wat skreaun oer Fryslân sels. Oer it Fryske lânskip, de skiednis en fan alles dat dêrby it sjen en witten wurdich is, wol ik noch wolris, yn it Frysk, in goed en moai boek op’e merke bringe. (Wat d’âld Speerstra kin, kin ik ek, en faaks wol better.) Earst hjir mar ris besykje.

3.) Al bin ik net bot polemysk ynsteld, haw ik wis in miening te jaan, dêr’t men yn Fryslân (al wit men it noch net) grif wat oan hawwe kin. Skylk folget it der mear yn dy snuorje. Oppenearjen is ommers it libbensbloed fan it blôchjen. En seker ast dy op it Frysk en Fryslân stortest, fynst in soad dat fan dyn miening ferlet hat.

Hawar, en no gau op nei de status fan Frysk-pommerant!

Sneon, sânentweintich maart 2010.