Frysk Deiblôch

It blôch fan André Looijenga

Sa!

Posted by André Looijenga on 27/02/2010

At ik troch de stêd rin, harkje ik gauris even mei om te hearren hokker taal foarbygongers sprekke. Hjir yn Grins falt it my fansels op as foar my of by my lâns minsken Frysk prate. Ik ha it idee dat it wurdsje wêr’t ik oan merk dat it om Frysk giet, it oars sa ûnopfallende beskieden sa is.

Sa bestiet út ien inkelde syllabe, mar is, betocht ik my, in perfekt ‘gidsfossyl’ om út te meitsjen oft men al as net mei Frysk te krijen hat. Sa hat in koarte sletten a sûnder dat der in bylûd op folget, wat yn it Nederlânsk net foarkomt. Sa hat in a, wylst de omringende Germaanske talen, it Ingelsk en it Grinslânsk ynklûs, yn itselde wurd in o of o-eftige klank ha. Fierders is sa yn’e ferskate gruttere Fryske dialekten altiten sa. It wurdsje sa sit boppedat sa djip yn’e struktuer fan’e taal, dat it nimmen lukt sa min Frysk út te koarjen dat er sels sa troch in lienwurd ferfangt.

Sa is ek noch ris in fet fol djippe betsjutting. Sjoch mar nei de folgjende dialooch:

Sa.

– Sa?

Nee… sa.

– Oo… sa!

Ja, sa.

– Sa.

Eins soe sa, dat tsjinstbere lytse wurdsje dat ús alhiel belangeleas yn elke oare sin temjitte komt, eins soe dat âlde stânfêste sa eare wurde moatte as it Fryskste wurd fan allegearre. Sa is de grutste eare dy’t wy sa bringe kinne, dat wy sa safolle mooglik brûke bliuwe. Sa, petsje ôf foar sa!

Ta fierdere erkenning foar sa syn ûnmjitlike tsjinsten, soene de dêrta foege ynstellings foar taalbelied sa gau mooglik de stickers fan Doutzen har lippen mei ‘Praat mar Frysk!’ fuortsmite moatte foar nij promoasjemateriaal mei de tekst: ‘Ik praat Frysk. Sa!’ 

Sneon, sânentweintich febrewaris 2010.

6 Responses to “Sa!”

  1. Marcel Plaatsman said

    Ajje al seid, it komt nieuwers voor, enkeld in ‘t Fries. Ok it Tessels en it West-Friesk hewwe gien -a in dut woord. “Zóó” zegge wee, met ien óó die wol liekt op de oa van it Fries. Deermee komme we ook vlakker bee de historie van duzze klank. In ‘t Oud-Germaans had je nag “swa” oft “sua”, en ok van it Oudengels weet ik nag dat it “swa” hiette. Ik gaan der man vanuut dat die w der deur de Frieze al gauw uutsmeten is en datte zullie deerom no mit “sa” sitte. Eilijk mar nuwwelijk, want aars hewwe de Frieze zovvel probleme niet met “wa”-klanke (Tesselaars wol, wee zegge zokke dinge nooit).

  2. deibloch said

    Oft de ‘a’ yn ‘sa’ streekrjocht ôflaat is fan in (proto-)Âldfrysk ‘swa’ moat ik spitigernôch betwivelje. Ik ha it (noch) net yn in Âldfrysk neisjoen, mar it soe sa kinne dat yn’e Midsieuwen júst ‘so’ de standertfoarm wie.

    Yn it Noardfrysk (Wiedingharder dialekt alteast, dêr’t ik in wurdboek fan besit) sizze se yn elts gefal ‘so’ (mar dat kin fansels in Leech- of Heechdútsk ynslûpsel wêze).

    Gysbert Japicx brûkte yn syn 17e-ieuske Westergoask as normale foarm ‘so’, bygelyks yn: “Ield in rie lit mey dy frye, / Bern, so geann’ dijn saken wol” (Friesche Tjerne 174-175).

  3. deibloch said

    By neier ynsjen leit it mei it Noardfrysk dochs wat oars as ik bewearde:

    Yn it Wiedingharder dialekt brûkt men ‘so’ inkeld as ynterjeksje (lykas ‘soa!’ yn it W.L.-Frysk), en is ‘sü’ it gewoane wurd foar ‘sa’. It wurdboek jout sintsjes as: “Ik bän nü iinjsen sü.” (Ik bin no ienkear sa.), “Dat äs sü, as’t äs.” en it Skandinavysk klinkende beleefdheidssintsje “Wjis sü guid!” (=bitte).

    Mar yn it Amrumer dialekt is it altiten ‘so’. Ik ha hjir in boekje foar my mei de sin: “Uun ääler tidjen jääw det niks, wat a Öömrangen so apreeget, üs en strunagt skap.” [Wat in stel jutters ek, dy eilân-Noardfriezen…]

    Ek yn’e twa Skylger Fryske dialekten is it ‘so’, sawol yn West as yn Aast:
    Aast: “So lang as Schyljelôners op Schyljelôn bestean…” (C. Doeksen)
    West: “Sò is it wen, sò is it noch. / Sò sol it blûe noch jieren…” (G. Knop)

    En op Skiermûntseach is it net oars. Ek dêr ‘so’:
    “Ja wiene so airm as Job en ja kúene neut feurút komme…”

    Ik tink dus dat Westerlauwersk Frysk ‘sa’ in frij resinte ûntwikkeling út in âlder ‘so’ (of ‘sò’) west hat. Mar faaks lêst der in grutter kenner fan’e Fryske taalskiednis as my mei, dy’t útslútsel jaan kin.

  4. Marcel Plaatsman said

    Mien etymologies woordenboek hier seit dat “sa” ok in ‘t Oudfries al wol besting, neve “so”. Kiek mar reis néé it Brookmer Rjocht! Deer prate d’rleu ok van “alsa” en “sa” en zokzomeer.

    Mar dat is Óóstelijk Oudfries, vanzelf, gien Noordfries. Toch hejje deer ok “sa” hoor. Ik sel gliek efkes de Noord-Friese dialecten lânsgaan.

    * Helgolâns: so (neve to voor “te, ta”). De o liekt in it Helgolâns aars wol puur op ien oe.

    * Sylters: sa (neve tö)

    * Amrums: so (neve to), a’je al skreef dus.

    Dan hew ik ok nag ‘n bietje Óóstfries voor jo derbee:

    * Wangeroogs: sâ (neve to). Die â is ien lange a.

    * Sagelterlâns: so (neve tou)

    Skier het neve “so” ok “to”, net as Skelling. Meskien dat deerin de “kaai” (“kooi” op Skier, dus deer het jullie aa ok ol een oo worre) tut te oplossing wel sit. Ta en sa, to en so, meestal liekt dat beiegaar voor te komme in ‘n dialect. Allienig het Wangeroogs is ien echte uutzondering (mar dat is ok niet zommer uutsturrewe, vanzelf!), en meskien dat Sylters ok wol den.
    Dat mit su en sü, dat weet ik zó niet, dat ken eilijk ok wol Nederduits weze hoor.

  5. […] Fansels moast ik foartendaliks tinke oan myn eigen observaasje oer it wurdsje sa. […]

  6. […] Symen brûkt yn’e twa-nei-lêste rigel der as betreklik foarnamwurd, krekt as ther yn it Âldfrysk brûkt waard. Oan’e oare kant hat er yn’e twa lêste rigels in pear dingen dy’t wy no hollânismen fine soene: is wæst, forandering, en zoa (mei in o ynstee fan in a). […]

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

 
%d bloggers like this: