Frysk Deiblôch

It blôch fan André Looijenga

Wurdwurk – II

Posted by André Looijenga on 28/05/2011

Frysk leare je net (allinnich) yn’e buorren, fan jins âlden, lit stean op skoalle. Foar my alteast is it middel om myn Frysk fierder út te djipjen: lêze, en lêze. De basis fan it Frysk hat by my fan jongs ôf wol oanwêzich west, krekt as dat foar de measte fan myn Fryske generaasjegenoaten hooplik wol jildt. Mar de ‘écht Fryske’ wurden en útdrukkings foarby de brede basisbehearsking, haw ik, leau’k, pas yn’e ôfrûne tsien jier by-iengarre.

Noch altiten tink ik dat ik my yn it Frysk net better of autentiker útdrukke kin as yn (myn) Nederlânsk. Ommers hat in (leksikaal diels Fryskich) Nederlânsk altyd myn thústaal west, mar is der mei it Nederlânsk in folle riker ferskaat oan foarbylden om nei te folgjen. Meidat it Nederlânsk breder is, sa folle oanwêziger is, sil der eins gjin inkelde geletterde Fries wêze dy’t it Frysk better behearsket as dat Nederlânsk. Troch de posysje fan it Nederlânsk foar it Frysk oer, jildt soks net allinnich foar Friezen yn waans talige opfieding it Frysk twadst kaam.

Dêrom wantrou ik eins Fryske skriuwers dy’t úthâlde wolle dat hja Frysk skriuwe om’t se har yn dizze taal better, persoanliker útdrukke kinne. Persoanliker is autentiker, ymplisearje hja, en is dêrom yntrinsyk better. Harren Frysk is neffens my likegoed oanleard as mynt. De kar foar it Frysk hat de romantyske dizenichheden fan oanberne autentisiteit hielendal net nedich. Júst it oanlearde, it opheinde út in bûtenwenstige tradysje, it oeral fuort by-ienswile fan it literêre Frysk meitsje de taal foar my sok nijsgjirrich materiaal om mei te wurkjen. De kar foar in lytse taal lykas it Frysk hat alles te krijen mei de frijheid dy’t de lytsens jout.

Mar hawar, dêr sil ik skylk fêst mear oer sizze. Werom nei it by-ienswyljen fan minder bekinde Fryske wurden, it ‘wurdwurk’ dêr’t ik lêsten ek ris in blôchke oer skreau. Dit kear wurden út de lêste bondel fan in frij jonge dichter út Húns: Elmar Kuiper, mei syn Granytglimkes.

Elmar kiest yn syn glimkes mei opsetsin ek wurden dy’t net eltsenien yn syn basiswurdskat hat. Syn ynspiraasjewellen hat er dúdlik ék yn it wurk fan skriuwers út eardere generaasjes (wat yn syn gefal foar in part yn’e famylje bliuwt). Ien fan syn bêste fersen is diels in poëtikale ferklearring dat er “it krûdige mûltsje / it blomrike wurd” him ta-eigenet fan d’Âld Boer (sa’t ik him yn Tersoal neamd heard haw): D.H. Kiestra. It wie dit gedicht dat my oerhelle en keapje Granytglimkes. Ik haw dêr gjin spyt fan hân:

net grine

.

soan

net grine

.

de twadde ûngetiid krûpt

út’e fingers waakst

.

ik helje in splinter út dyn tomme

en reitsje yn’e mimer wei

.

ik ha de spiegel van de friese poëzie

van de zeventiende eeuw tot heden

en lês in fers fan douwe hermans kiestra

.

wêr priuwt it nei? nageltsiis?

wêr rûkt it nei? oploege hea?

.

ik anneksearje it krûdige mûltsje

it blomrike wurd en lit de flibe

oan de bek fan in ko

.

kom mar by heit soan

.

net grine

ik plak in pleister

op de grutste pine

By de presintaasje fan’e bondels fan Elmar Kuiper en Cornelis van der Wal okkerdeis yn Britswert wie der in oerweldigjend ‘lûdlânskip’ (soundscape) fan û.o. de bruorren Kuiper. Mei it abstrakte fan lûd like hast mear as mei foardracht fan wurden djippe tinzen en bylden oerdragen te wurden, of tenminsten sa oerstjalpen my dizze doarmjendende klanken. No ja, ûnder wurden te bringen is soks eins net, prachtich wie it ál.

My stiet by hoe’t Elmar op in stuit syn mikrofoan oer syn eigen lichem streake, en ek oer de mânske griisstiennen 16e-ieuske sark dy’t foar him yn it gongpaad lei. Út de wurden dy’t ik út syn bondel tept haw, heinst ek op hoe sensityf at Elmar Kuiper syn waarnimmings binne yn syn fersen. Hoe’t er mei syn rike Fryske wurdkar hiel presys súntsjese beweginkjes en lûdsjes, neist snelle en hurde, ûnder wurden bringe kin.

Teister, teppe en oantippe binne skoandere wurden om súntsjes mei te fielen. Skimkje is in wûnder wurd foar it flugge fleanen fan sweltsjes, at se boppe in sleat op michjes jeie. Súntsjes krieze de stientsjes ûnder de fuotten. Wylst it oan’e kant sa stil wêze kin datst de fûgelwjukken knierjen hearst, kinst yn it Frysk ek skerp it hurde en it (al as net ûngekontrolearre) rûge ferwurdzje: djoeie, flymje, moartsje, pylkje, ramaaie, rimpentyskje.

Hjirby dus wer in listke wurden dy’t ik foarhinne net (of mar heal) koe:

bedjipje: peile, oerdr.: hielendal ta de boaiem begripe

blaai (de): tonge (fan in bist, of yn rûge taal)

briedklok (de): briedende hin

djoeie: libbenich, derten en oerdwylsk omspringe; paringsdrift hawwe (fan manlike bisten)

eachein (it): horizon

eazje: hiel hurd reine, ben. yn: reine dat it eazet

fersêdzje: sêd meitsje

fersmite: mei klam ôfwize

ferwâdzje: fertraapje troch earne trochhinne te rinnen

flymje: mei in skerp mes snije; pine dwaan

de fûst krôlje: de hân ta in fûst meitsje

geld: ûnbefruchte, ben.: gelde aaien

grissel (de): in lyts bytsje, bgl: ‘in grissel moed’

jok (de): sij, wyfke fan’e ljip 

kloer (de): klau fan in rôffûgel

knierje: skarnierjend bewege, bgl. flerken

kommendeweis wêze: ûnderweis, op komst wêze

krieze: it lûd meitsje fan sân tusken de tosken, of fan stientsjes ûnder de klompen

de lapen gearsmite: trouwe gean [in frijwat ûnsjogge útdrukking, neffens my]

lijwetterich sjen: suf út’e eagen sjen

mallemok (de): in seefûgel, Noordse stormvogel (Fulmarus glacialis L.)

moartsje: hurd skrieme, skreauwe

mûdhûn (de): soart fisk, zeelt (Tinca tinca L.)

oantippe: efkes licht oanreitsje

omtoarkje: sûnder doel omswalke

opwâlje: opwelje

pylkje: flitse, foarby sjitte as in pylk

plakjeboartsje: ferstoppertsje boartsje

plan-út: iepenlik, sûnder te skamjen of te ferbergjen

pûdsje oan in spiker: (skelwurd) sukkel, sloppeling

ramaaie: wyld om hinne slaan

rimpen: hastich, rûch, mei wyld en krêftich om him hinne slaand 

rudich: skurftich, bgl. in rudige hûn

skatterje: hurd laitsje, of in dêrop lykjend lûd meitsje

skimkje: leech earne oerhinne fleane (benammen oer wetter), bgl. as in sweltsje

sljochtwei: (bywurd) simpel, gewoan

smout: lij, smûk, gesellich

snústerich: in bytsje suterich, earmoedich, fersliten

spekrûp (de): larve fan in tuorre (tor)

spytgnyskje: spottend gnize

stjurje: hurd wurde, stollen

teister (de): eat lyts en tins dat útstekt, bgl. in hier, in fielspryt fan in ynsekt, in wimper, in sliertsje of in plúske

teppe: eat earne út plukke, lûke; eat súntsjes oanreitsje

(earne op) tidigje: earne op rekkenje, earne fanút gean 

tyskje: hinne-wer bewege, hieltyd hinne-wer slaan; hieltyd earne op slaan (ben. op bisten) 

yn ûnmacht lizze: op’e rêch lizze en net mear oerein komme kinne, lykas in skiep 

welle (de): boarne

woltier (de): voorspoed, welvaart; goede sûnens

Sneon, achtentweintich maaie 2011.

4 Responses to “Wurdwurk – II”

  1. Marcel Plaatsman said

    Voor mij en m’n Tessels is het natuurlijk niet anders. Het is meer een bijtaal dan m’n echt alledaagse taal. Aan de andere kant: als ik erg kwaad ben schiet ik er toch soms zomaar in over. Waarom?

    Net als verleden keer pik ik uit je lijstje de Tesselse woorden, want ook nu blijken beide bijtalen weer verwant.

    geld – Onvruchtbaar, maar het wordt ook wel in de betekenis “niet drachtig” gebruikt.
    djoeie – Zulke leuke drieklanken hebben we in het Tessels niet, maar als de beesten willig zijn, dan zijn ze wel op’e doei. Het schijnt iets met “honger” en “zin” te maken hebben.
    flymje – In het Tessels is flieme het woord voor “vlijen”, “ergens dicht langs gaan”. De bijbetekenis snijden is (denk ik) niet meer zo courant, maar een dun sneetje brood is nog wel een fliempie.
    KommendeweisHee is op kommendewêg, zeggen ze op Texel.
    Mallemok – Ook op Texel wordt de Noordse stormvogel wel mâlle mok genoemd.
    ramaaie – In het Tessels kun je rammeie zeggen, maar ik ken het ook als rammeien in het Standaardnederlands.
    rudich – Misschien verwant, misschien toeval: het Tessels heeft een woord rudig, maar dat betekent “onrijp” (die pere ben’ nag rudig.. Voor het Fries lijkt een verband met “rui” meer voor de hand te liggen.

    Zo.

    • Moai wurk, Marcel. Tige tank!

      Wat ‘rudich’ oanbelanget… yn it Frysk wurdboek dat wy hjir yn Tersoal lizzen ha (Buwalda – Meerburg – Poortinga, 1971) sjoch ik ûnder dat lemma neamd: ‘rudige appels = onrijpe appels’. Dat dochs wér in besibbens fan it Tesselsk mei it Frysk, tinkt my.

  2. […] Lês fierder by André Looijenga […]

  3. […] ûndersteande list it risseltaat fan is. (In ‘wurdwurk’ dus, lykas ik earder ris mei boeken fan Elmar Kuiper en Trinus Riemersma dien haw, mar dan mei mear wurden.) De oerdied oan frjemde wurden stjit ôf, mar […]

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

 
%d bloggers like this: