Frysk Deiblôch

It blôch fan André Looijenga

Archive for October, 2011

Ray sur Saône

Posted by André Looijenga on 31/10/2011

In moai hjerstplaatsje fan no twa wiken lyn yn’e Franche Comté yn Frankryk. It doarp Ray en de rivier de Saône, sjoen fan it kastiel ôf. Freonlike heuvels, in rêstige stream, in typysk Comteeske tsjerketoer.

Moandei, iennentritich oktober 2011.

Posted in Dien | Tagged: , | 1 Comment »

Exegese

Posted by André Looijenga on 28/10/2011

De nije ensafh-digy is út! Diskear in nûmer dat hast folslein wijd is oan it oeuvre fan Durk van der Ploeg (*1930), winner fan’e Gysbert Japicx-priis. It literêre libbenswurk fan Van der Ploeg omfiemmet yntusken mear as fúftich jier: nei in Nederlânsktalich debút yn it protestantske literêre moanneblêd Ontmoeting, ferskynden yn 1956 trije Fryske gedichten fan him (yn De Tsjerne nim ik oan), yn 1959 hie er syn earste Fryske dichtbondel útbrocht en yn 1960 waard er redaksjelid fan De Tsjerne, op dat stuit it fêstige literêr tiidskrift yn Fryslân. In moaie start fan in literêre karriêre fan no al goed in heale ieu.

Wy fan ensafh hoopje, yn in stikmannich lekkermeitsjende priuwkes, fan ferskate perspektiven út wat fan’e smeits fan dit mânske oeuvre jo mei te jaan. It wurk fan Durk van der Ploeg noeget ommers ta fierder ûntdekken. Sels haw ik in besprek levere fan syn lêst útkommen roman De kjeld fan it noarden, en my dêrneist in bytsje ferdjippe yn it iere wurk fan’e dichter Van der Ploeg. Út’e tiid dat er in leeftiidsgenoat fan my wie. Ien risseltaat dêrfan is fan fan’e jûn ôf te hearren op ensafh.nl: ik haw in gedicht út syn twadde bondel, It libertynsk gehucht (1964), ynsprutsen.

De lestige kar út it betide wurk is fallen op Exegese, it ôfslutende fers fan It libertynsk gehucht. Mei de nuvere wurden falt it yn dit gedicht ridlik ta. It is swier, tsjuster, profesijich, fol fan oarlochsdriging en -werinnering (it fers is ommers skreaun yn 1962-’63). Tagelyk sit der bibelske byldtaal by yn. Let op it wrein en it wouter: in ûnfruchtber memmeskiep en in laam sûnder mem — it skiep en it laam binne symboalen dy’t troch de jierren hieltyd weromkomme yn Van der Ploeg syn fersen.

Klikje hjir om myn foardracht te hearren, en om dêrnei fierder te lêzen yn dit rynsk folde Durk van der Ploeg-nûmer!

Exegese

.

Alle treinen ride nei in front.

Alle keningen wenje yn ballingskip.

.

De wegen wech ende wear

Iepenskuord fan it ljocht

Lizze fol drimpels en deaden.

.

En oer de heuvels iepen en leech,

Warleas it wrein en it wouter,

Dûnkere kloft fan tûzen soldaten,

Dutsen ûnder it izeren heil

Fan de hillige helm.

.

Hja wenje op pleinen fan forwoasting

Rêste yn roast en rein

En wanne de wrâld mei it wapen.

.

Alle keningen wenje yn ballingskip.

Alle treinen ride nei in front.

.

Durk van der Ploeg

Freed, achtentweintich oktober 2011.

Posted in Skriftekennisse | Tagged: , , | Leave a Comment »

Wurdwurk – III

Posted by André Looijenga on 27/10/2011

Dizze wike haw ik dwaande west mei it wurk fan Durk van der Ploeg, de grut âld man yn’e Fryske letteretún, oan wa’t oer oardel wike de Gysbert Japicx-priis útrikt wurdt. Ta eare fan’e laureaat bringt ensafh in spesjale digy út, dat sadwaande.

Nijsgjirrich nei it iere, poëtyske, wurk fan Van der Ploeg haw ik okkerdeis syn earste twa bondels oantúgd. Lok op eachlingte (Drachten 1959) en It libertynsk gehucht (Ljouwert 1964).

Benammen de fersen yn Van der Ploeg syn twadde bondel sitte grôtfol ûnwenstige wurden. Safolle dat ik de helte derfan sûnder wurdboek net lêze kin, — eat dat wierskynlik foar hast alle Frysktaligen jildt. Dizze hermetyske taal sette my derta oan om dizze wurden dan mar allegear op te sykjen, dêr’t ûndersteande list it risseltaat fan is. (In ‘wurdwurk’ dus, lykas ik earder ris mei boeken fan Elmar Kuiper en Trinus Riemersma dien haw, mar dan mei mear wurden.) De oerdied oan frjemde wurden stjit ôf, mar lûkt my eins likegoed wer oan om’t ik dochs nijsgjirrich bin wát al dizze, dochs ek Fryske, wurden betsjutte.

Yn guon fan’e gedichten is Van der Ploeg sa fier gien yn’e úthernen fan it leksikon dat se as betsjutting hawwende fersen mislearre binne. It steapeljen fan ûnbekende(re) wurden set se tebek ta inkeld ritmyske klanken, dy’t tafallich ek noch yn it wurdboek stean. Wannear’tst dy lykwols op dat obskuere leksikon stoartst, blykje dy útwrydske wurden ynienen sparken fan in fergetten wrâld bedobbe ûnder ús deiske Frysk. In obskuer, okkult Frysk, út oerbeppe’ tiid grif, dat mei lytse skokjes ús ferbynt mei in wrâld fan lytse wâldklinten, duvelbanners, spoekferhalen, byleauwe en tsjoenderij. It is in taal dy’t ien is mei it tsjustere, profetyske en beswarrende fan de poëzij fan It libertynsk gehucht.

Om de ferbinings mei in ûnbekend eartiids dy’t se ús jouwe, dizze list mei bysûndere, ûnwenstige wurden dus. By guon haw ik in passaazje út it fers sitearre, om wat kontekst te jaan (hoewol’t dy gauris neat ferdútst): LE = Lok op eachlingte, LG = It libertynsk gehucht. Wurden mei in stjerke (*) steane net yn it Frysk Hânwurdboek. Twa gefallen holp gjin ien wurdboek by.

En se no mar besykje te brûken, no.

(O, en wurdsje fansiden noch: dit artikeltsje is al wer myn hûndertfúftichste blôchke. As jubileumblôchke mar even in grouwe âldfader, tink.)

.  

aalst (de): alsem, in bitter krûd, Artemisia absinthium L.

adamje: swier bealgje om de kost te fertsjinjen

ang (de): glâns, bgl. fan sûnens

babbe* (de): ûnnoazel frommes

banne: útdriuwe, fuortjeie; (neffens byleauwe dêrtroch) genêze – no’t it flesk flesk bernet / en it bloed bloed bant (LG 13)

beke* en beule: twa bernespultsjes, it ien mei knoopkes, it oar in werpspul

bewuolje: eat yn eat wikkelje

biggel* (it): big, jonge baarch – ik rûn as in harder it biggel nei (LG 9)

biuwe*: opskeppe, swetse, ‘poche’ – ik koe har ferhaal fan biuwen en faazjen (LG 16)

bloedeigen: bloedferwant, út eigen famylje

brûs (it): skom, bgl. op it wetter

buotsiker (= bûtsiker, de): strânjutter

dalje (de): fûle, rûge reaksje; skreau; slaanderij

fan degen oan*: fannijs, op’e nij

deidagen* (de, pl.): [stiet net yn’e wurdboeken, faaks: oerdeis, by ljochtskyndei] – muorren / dy’t fan de deidagen beplastere binne (LE 6)

elberich*: derten, blier, fleurich (fgl. Dútsk albern ‘healwiis’?)

elf*: froed, ferstannich – elf hoedet hja de drimpel fan / yngong en útgong (LG 20)

Read the rest of this entry »

Posted in Skriftekennisse, Taal | Tagged: , , , , , | 1 Comment »

De stille taal

Posted by André Looijenga on 25/10/2011

Wannear’t ik troch bgl. Ljouwert rin, ûntkom ik der net oan dat ik ôfharkje yn hokker talen de minsken op strjitte prate. Yn it begjin falt it altyd ôf: in soad ‘gewoan’ Nederlânsk. En dan net iens mei in noardlike tongfal, mar fan dat rânestêdlike middenklasse-Hollânsk. Of fan dat ‘allochtoan’ klinkende Nederlânsk, mei ferkearde lidwurden, ek wol by jongerein dy’t der hielendal net Net-Westersk útsjogge. Mar in pear stappen fierder hear ik dan dochs in heale sin yn it Frysk. En hee, dochs ek Luwadders, en dan noch wol út’e mûle fan in kreaze ûndernimmer-eftich útsjende dame fan yn’e fjirtich. Wer wat Frysk dan… ja, dúdlik Klaai ditkear. En in boufakker ropt in pear kreten, yn it Poalsk tink. Dêr fierderop wat dronkemanspetear, yn it Papiamentsk faaks. En dan fytse op’e Foarstreek wat frommiskes dy’t fleurich kwebbelje yn it Dútsk, HBO-studintes grif.

Tusken al it Nederlânsk yn, tusken de oare talen yn, is it Frysk wol te beharkjen yn Ljouwert. Mar it is meastens in flard, koart en sêft. Tsjin goekunde dêr’t ien mei oprint, nea sa mar tsjin frjemd. It Frysk is in taal dy’t net roppen wurdt. In taal dêr’t net yn bidle wurdt. Gjin reklame yn gjalpe wurdt.

Ast yn Ljouwert rinst, hearst de measte minsken dy’t prate, yn it Nederlânsk praten. Faaks is it dat al dy minsken dy’t swije, Frysk prate…

It Frysk is der wol, mar it hâldt him meast stil. Dat is eink it lot fan it Frysk: in stille taal te wêzen. It Frysk is net in taal fan in soad wurden, fan omhaal en fan gebearten, fan komsa en fan pûha. Wannear’t it grutter moat, dan skreaut it Nederlânsk der wol oerhinne.

Tiisdei, fiifentweintich oktober 2011.

Posted in Fryskens, Taal | Tagged: , , , | 1 Comment »

Read romaansk

Posted by André Looijenga on 24/10/2011

Hjoed pleats ik op myn blôch gewoan even twa âlde tsjerken dy’t ik lêsten, yn it lêste waarme wykein fan it jier, sjoen haw. De sinne skynde doe sa foel, dat it net meifoel en set se op’e plaat.

Ien tsjerke yn Eastergoa (Fryslân), en ien yn Fivelgoa (Grinslân), de earste op it sân en de oare op’e klaai by de Iems.

Jistrum:

.

Marsum by Appingedam:

Moandei, fjouwerentweintich oktober 2011.

Posted in Tsjerken | Tagged: , | Leave a Comment »

Bedrige erfguod yn Dronryp

Posted by André Looijenga on 22/10/2011

Yn Dronryp wiene wy lêsten om de tsjerke te sjen. Wer bûtendoar foel ús dit freonlike âlde geboutsje op. In houten húske, fan begin 20e ieu, krekt bûten it hôf. Wy fregen de koster oft dit it baarhokje wie. It blykte in âld geboutsje fan it Griene Krús. It docht gjin tsjinst mear en… it sil eins ôfbrutsen wurde.

Bêste minsken út Dronryp en omkriten, dy’t dit lêze: kear dit op! Soks mei dochs net barre. In houten Griene-Krúsgeboutsje lykas dit, soe rêden wurde moatte!

Dit geboutsje is in lyts en beskieden monumint!

Sneon, twaëntweintich oktober 2011.

Posted in Skiednis | Tagged: | Leave a Comment »

In trou tsjinner fan Filips II

Posted by André Looijenga on 20/10/2011

Op it stuit binne wy yn Frankryk, yn’e Franche-Comté, in streek mei in nijsgjirrige konneksje mei de Nederlannen. Dit eardere ‘frije greefskip’ hearde nammers by de Bourgondyske erflannen fan Karel V en Filips II. Krekt as Fryslân dus. Yn’e sechtjinde ieu wiene de machtichste famylje yn’e Franche Comté de Granvelles, dy’t hege steatsamten foar de niisneamde foarsten ferfollen. Yn’e eardere haadstêd fan it greefskip, Dole, dat wy juster besocht hawwe, stie eartiids in universiteit. Dêr hat Viglius fan Aytta noch studearre, en is er yn’e kunde kommen mei heit en soan Granvelle dy’t syn karriêre yn keizerlike en keninklike tsjinst bot befoardere hawwe.

In pear jier lyn wie ik ek yn it (noard)easten fan Frankryk. Yn it lytse stedsje Marville, no yn Lorraine, krekt oer de grins mei België, mei eartiids part fan it hartochdom Lúksemboarch (ek ien fan’e Nederlannen), seach ik yn’e tsjerke dizze nijsgjirrige renêssânse-epitaaf.

De foto is moai skerp wurden, en goed is te lêzen dat hjir Honoré seigneur Salentin de Gavroy (of Gauroy) leit. It Frânsk op de stien is goed nei te kommen, dat ik set it mar net hielendal oer. Jo sjogge hoe’t hear Salentin him in trou tsjinner neamt fan keizer Karel en fan kening Filips syn soan, en dat er meldt dat er meifocht yn’e guerres des Pays Bas. Sa sjogge je ynienen dy oarloch fanút de oare kant.

Tongersdei, tweintich oktober 2011.

Posted in Skiednis | Tagged: , , , , , | Leave a Comment »

Adam en Eva

Posted by André Looijenga on 19/10/2011

It is al wer in pear jier lyn dat ik foar it lêst yn Frankryk wie. By myn foarrige ferbliuw wie ik hielendal yn it noardeasten, op’e grins mei België. Ien fan’e moaiste plakken dêr’t wy doe west hawwe (it wie in reis mei de yntusken heechlearaar-mjirkes fan midsieuske skiednis), wie de mânske tsjerke fan it lytse doarp Mont-devant-Sassey, op in heuvel dy’t de fallei fan’e Maas oerskôget.

Wy waarden rûnlaat troch de boargemaster fan it doarp, dy’t ek koster wie en âld boer leau’k. De tsjerke hat in grut goatysk portaal, mei hiel libbenich byldhouwurk. Twa fan dizze bylden kamen my lêsten yn it sin doe’t in freondinne fan my fertelde oer in moai detail yn in bekind bibelferhaal (Gen. 3:21):

En de Heare God makke de minske en syn frou klean fen bistefellen en teach se hjarren oan.

Hjir steane Eva en Adam, mei skjin har nocht. Beide hawwe se in rokje oan fan blêden. Oer de earms har nije klean fan bistefellen, as soene se krekt nei it pashokje en probearje se út. Adam hat in pak de rûge, wollen kant bûten, mar Eva hat in wat nofliker tenú krigen, mei de sêfte kant grif binnenyn.

Woansdei, njontjin oktober 2011.

Posted in Dien | Tagged: , , | Leave a Comment »

Fryske tekst op in 16e-ieuske grêfstien?

Posted by André Looijenga on 18/10/2011

Yn’e tsjerke fan Easterein, bekend fanwegen it grutte renêssânse-doksaal, ûntduts ik lêsten in hiel aparte grêfstien. De stien leit midden yn’e tsjerke, yn it skip. It âldste jiertal dat op’e stien stiet, is (foarsafier’t ik it sjoen haw) 1555. De stien is letter, yn alle gefal yn 1720, op’e nij brûkt. Hy is op meardere plakken skeind en wer reparearre. De stien sjocht der hast út as in soartemei plakboek fan ferskate tekstfakken.

Ûngefear yn’e midden fan’e stien stiet in nis ôfbylde mei dêryn in deadsholle. Dêromhinne stiet, oer twa tekstfakken útspraat, is Latynske wurd Moriendu[m]: “der moat stoarn wurde”. In memento mori-ôfbylding mei tapaslike tekst dus. Dêrûnder in fak mei it grutste riedsel fan dizze stien, trije wurden:

Haad dae tzien

Latyn is dit net, en ek gjin Nederlânsk. Sa’t it der útsjocht, moat it eins wol Frysk wêze. De ôfbylding en it lettertype fan dizze tekstkes soe ik, mei in lytse slach om’e earm, datearje kinne op de twadde helte fan’e sechtjinde ieu.

Mar in Fryske tekst op in sechtjinde-ieuske grêfstien… dat is hiel útsûnderlik! Op grêfstiennen waard doe Nederlânsk skreaun, mei útentroch in stik yn it Latyn. Frysk wie grif de deistige sprektaal yn it 16e-ieuske Easterein, mar as skriuwtaal wie it om 1555 hinne folslein op syn retoer. (Pas begjin tweintichste ieu kaam it Frysk werom op grêfstiennen. Ék in yntrigearjend ûnderwerp, dêr’t nochris mear oer skriuwe moat.)

Wat soene de wurden “Haad dae tzien” betsjutte kinne?

Opmerklik is dat yn it earste wurd aa en yn it twadde ae stavere is. Wierskynlik jout dat wol in ferskil yn útspraak oan. Yn 16e- en 17e-ieuske werjeftes fan it Frysk, tsjut aa gauris â oan, dat Haad soe stean kinne foar hâld.

De ae yn dae soe faaks stean kinne foar in gewoane lange a. Yn it Midfrysk kin dae it foechwurd wêze dat yn it Nijfrysk troch doe ferfongen. Eventueel soe it miskien wol in, yntusken argayske, foarm fan it lidwurd of oanwizend foarnamwurd west ha (yn it meartal), mar dat liket my minder wierskynlik. In oare mooglikheid mei ae is dat it stiet foar de Âldfryske ā dêr’t ús ea út fuortkaam; oft men yn’e 16e ieu noch ā útspruts of al ea of eat dêrtuskenyn (bgl. ai) wit ik net. It soe dan kinne dat dae ús wurd dea (haadwurd en eigenskipswurd) is; dat de -d op’e ein dandestiids al fuort is, is wat apart (ik hie earder daed ferwachte), mar faaks net ûnmooglik.

It lêste wurd tzien is eins it dúdlikst Frysk. Tagelyk haw ik daalks al trije kandidaten foar wat it is: it telwurd tsien, it tiidwurd tsjen (=lûke), en it wurdsje tsjin. (En faaks is der noch wol in ferdwûn Frysk wurd dat ik no oer de holle sjoch.) It is dreech hjirtusken te kiezen, mei myn net-folsleine kennis fan it Midfrysk, mar ik hâld it foarearst op tsjin. Hoewol’t doedestiids jin faaks noch it gewoanere wurd foar ‘tsjin’ wie.

Dêrmei kom ik, hiel foarriedich, út op: “Hâld Dea tsjin.” (Of soe it dochs wêze moatte: “Hâld de tsien.“?)

It seit in soad oer it Frysk dat trije op himsels gewoane wurdsjes fjouwer ieuwen letter foar ús sa dreech te ûntsiferjen binne…

Hjir noch even in blik op’e grêfstien fan boppe ôf, fan it ferneamde doksaal ôf. It giet om de boppeste fan’e twa grutte stiennen foar de hearebanken.

Hjir in oersjoch fan de stien, dêr’t de ferskate tekstfakken en skeinings goed op te sjen binne. Apart is dat de stien al yn it oersjochswurk fan Hessel de Walle stiet (nû. 4998), mar allinich mei in ûnfolsleine werjefte fan it râneskrift. Dat wylst de stien mei al syn opskriften de nijsgjirrichste fan Easterein is! — Oarspronklik wie it de stien fan Lisck Doecke dochter van Eminga (stoarn 13-7-1555) en Tiaerd Haucke zoon van Tiara (stoarn 8-8-1558).

Letter waard de stien lykwols werbrûkt, en wol foar Andreas Franciscus Teklenburg, dy’t stoar op 30 novimber 1720. Der wie noch krekt in hoekje frij foar dizze meidieling (yn it Latyn):

Reverend(issim)us Dominus Andraeas Franciscus Teklenburg

Obijt aetat[e] sua XXX Die XXX IXbris (= Novembris) Anno

MDCCXX Requiescat In Pace

Teklenburg waard dus mar tritich jier âld. De ôfkoartings “R Dnus” en “RIP” helpe faaks om syn plak yn it doarp te bepalen. R Dnus liket de titel foar in geastlike, in jonge dûmny faaks. De letters RIP soe men yn letter tiid lykwols net mei in protestant, mar mei in katolyk assosjearje, hoewol’t dat foar 1720 net hoecht te jilden. Faaks wie Teklenburg in jongferstoarne pastoar: yn Easterein sil in wichtige roomske minderheid west hawwe (dêr’t it doarpke Reahûs troch ûntstien is…), en katoliken waarden meastentiids likegoed by en yn’e protestante doarpstsjerke begroeven. Faaks wie er dochs gewoan in tragysk ier stoarne dûmny.

Fierders steane der noch twa Latynske fersen op dizze stien, mar dy moat ik mar foar letter bewarje.

Tiisdei, achttjin oktober 2011.

Posted in Skiednis, Taal, Tsjerken | Tagged: , , , , , | 9 Comments »

Winner bêste Fryske jongereinblôch!

Posted by André Looijenga on 16/10/2011

Jawis, ik haw wûn!

Fan’e middei waard yn Harns de priis foar it bêste Fryske jongereinblôch útrikt. Fansels bin ik tige bliid hjirmei! Erkenning en lof binne goed foar jins selsbetrouwen, en erkenning foar soks aparts as jins literêre besyksels hielendal. Geweldich, en nochris: tankewol!

Ik koe lykwols net by de priisútrikking wêze, om’t ik yn dizze hjerstfakânsje al in reis nei Frankryk ynplend hie. Dat ik waard fan’e middei skille wylst wy yn Besançon yn’e sieten op in smel eilantsje yn’e rivier de Doubs. Fan dat eilantsje ôf wie ik yn Harns yn it Heerenlogement te hearen.

It is oars in prachtige stêd, dit Besançon, mar dêr sil ik skylk wol mear oer skriuwe. It hat sels noch in konneksje mei Viglius fan Aytta

Foar no in soad lêswille mei myn, bekroande, blôch! 

Snein, sechtjin oktober 2011.

Posted in blôch | Tagged: , | 2 Comments »

Fjouwer nije literêre prizen

Posted by André Looijenga on 15/10/2011

Nei’t ik heard haw, sil deputearre Jannewietske de Vries sneintemiddei yn Harns, by de ôfsluting fan de Moanne fan it Fryske Boek, noch in lytse taspraak hâlde. Men woe it ûnder de pet hâlde, mar ik haw fernommen dat hja bekend meitsje sil dat de Provinsje in stikmannich nije literêre prizen ynstelle wol. Ien en oar hinget der noch fanôf oft Fryslân yndied yn 2018 kulturiele haadstêd wurdt, mar ás dat trochgiet, soe der op de begrutting fan Fryslân 2018 jild wêze moatte foar de folgjende nije prizen:

1. In D.A. Tamminga-priis foar foarmfêste Fryske poëzij. Dit yn reaksje op dat de Rely Jorritsma-sjuery’s har hieltyd wer de holle brekke oer de hermetyske moderne poëzij dy’t se foar de kiezzen krije, én om’t de deputearren har soargen meitsje oer fuortbestean fan ambachtlike rymlerij yn it Frysk. Foar dizze priis komme inkeld gedichten yn oanmerking mei in kreaze foarskreaune foarm, lykas sonnetten, ballades, rondelen en haikû’s. Frou De Vries sei dêr lêsten oer: “As Klaas Br…, ik bedoel… immen… in epos yn hexameters ynstjoere wol, mei dat ek, hear. Salang’t de foarm mar kloppet.” “Gelyk ha se,” foege myn anonime ynformant my ta, “de ynhâld, de metafoaren en oare nijmoadrichheden wurde altiten mar fierste wichtich fûn fansels…”

2. In Dr. D. Kalma-priis foar de stikelichste Fryske polemyk. Dizze priis soe as stimulearring tsjinje moatte foar de Fryske literêre krityk en essayistyk. Nei ik my fertelle liet, sitte de hearen Abe de Vries en Eeltsje Hettinga, sûnt se hjirfan heard hawwe, al as aaisike hinnen te brieden op mei hokker nije skelwurden en ynsinuaasjes harren mieningen no nochris krêftiger oppoaie kinne. De priis sil dus yn alle gefal fertuten dwaan foar de funksjonele útwreiding fan de Fryske wurdskat. It skynt sels dat, mei de Dr. D. Kalma-priis yn it foarútsjoch, de hear Huub Mous him einlings oanmelden hat foar in Afûk-kursus…

3. In Jan Jelles Hof-priis foar de ûngefaarlikste Fryske liettekst. Dizze is neamd nei Jan Jelles Hof, hjoeddei by guon bekend om syn ûndersyk nei ferskillen tusken Fryske dialekten en by in inkeld ien om syn rúzjes mei Douwe Kalma, mar by libben en wolwêzen foaral ferneamd as skriuwer fan Fryske ferskes en gedichtsjes dy’t no folslein fergetten binne. As passend earbetoan oan dizze bodder dus in priis foar it bêste Fryske lietsje dat op’en doer ek wer fergetten wurde sil. Der wurdt grute dat de Haulerwykster trûbadoer Jaap Louwes en it yllústere Volendamster duo Die Twa de grutste kânshawwers binne foar dizze priis.

4. In Tsjibbe Gearts van der Meulen-priis foar de bêst slagge poging ta Fryske humor. It reglemint foar dizze priis is mei opsetsin sa skreaun dat Lytse Teake him nea winne kin. Neffens de amtner dy’t hjiroer spruts, sil it noch dreech wurde om hjir gaadlike kandidaten foar te finen. By ûntbrekken oan geskikte skriuwers en komiken, mei dizze priis ek ferliend wurde oan publike en private ynstellings, ûnder de betingst dat se har grappen en bizen wol yn’e Fryske taal uterje. Yn dy kategory is bygelyks te tinken oan sa’n bytsje alle gemeentebestjoeren yn ús provinsje, oan de firma Holland Friesland Marketing, oan de Feriening Wettersport Snits fanwegen it foarstel ta in akwadukt nei it Starteilân, en oan pastoar Van Ulden foar syn útstel foar in izeren toer yn it sintrum fan Snits.

Sneon, fúftjin oktober 2011.

Posted in Fryskens, Skylk | 4 Comments »

Poarte yn Koarnjum

Posted by André Looijenga on 13/10/2011

Yn Koarnjum stiet dizze moaie poarte. Gewoan sa tusken twa âlde pleatsen yn, as yngong fan it park fan Martena State. (It âlde Martena State waard yn 1899 ôfbrutsen foar in leaf mar dochs wat spitich villa’tsje. Der stiet ek in tsjerke foaroer, mar dy is ek al 19e-ieusk.) It is in poarte dy’t dêr dúdlik net thúsheart. Te steatich foar in túnpoartsje, en foaral: mei it wapen fan’e Provinsje derboppe-op, tusken twa roppige liuwen…

Dit wie de poarte fan it Lânskipshûs, dat oant begjin 19e ieu yn Ljouwert op’e Turfmerk neist de Kânslerij stûn. Yn dat Lânskipshûs kamen de Steaten (de Landdag) gear, wylst it notiidske Provinsjehûs inkeld foar de deputearren wie. In histoarysk plak, mei dizze grutske klassistyske poarte. Sûnder dat der wurden oan fan pas komme, is dizze poarte yn stien in symboal foar it, fersille rekke, Latynske Fryslân dat ik bestudearje sil.

Tongersdei, trettjin oktober 2011.

Posted in Skiednis | Tagged: | 2 Comments »

Lokwinske, Van der Ploeg!

Posted by André Looijenga on 12/10/2011

It is no offisjeel, en it is de útslach dy’t de measten faaks wol ferwachte hiene: Durk van der Ploeg hat de Gysbert Japicx-priis wûn foar syn hiele Frysktalige oeuvre. Der sil amper in libbene skriuwer wêze, dy’t mear siden Fryske skriftekennisse op syn namme hat, dat allinne dêrom al: fan herte lokwinske, Durk van der Ploeg, jo hawwe it tige fertsjinne!

Ik seach myn eigen blôchkes even nei, en seach dat ik Van der Ploeg syn winst al ‘foarspeld’ hie:

Mar ja, faaks wol de sjuery dit kear op’e nij, lykas yn 2007, de Gysbert Japicx as in oeuvrepriis beskôgje. Dat soe de warbere senioar Durk van der Ploeg lang om let in Gysbert jaan kinne. Hoewol’t ik gruten heard haw, Van der Ploeg soe him dan wegerje fanwege ‘te let’. Hoe stikelich de âldman wolris west hat de lêste jierren, soe er tink dochs net wegerje. Lykwols hat de krityk wol ferdield west oer de leafst trije romans dy’t Van der Ploeg 2007-2010 útbrocht.

Wy fan ensafh sille om’e útrikking hinne in spesjaal nûmer op ynternet útbringe. (Hawwe jim it al noteard yn’e bûsboekjes? De útrikking is tiisdei 8 novimber, de middeis, yn’e Broeretsjerke te Boalsert.)

Noch wat oars: oare priisútrikkings. Oankomme snein wurde yn Harns de Sulveren Twicht en de Priis foar it Bêste Fryske Jongereinbloch útrikt. Foar de blochpriis bin ik, mei myn Frysk Deiblôch, nominearre! Ik bin hiel benijd wat de útslach wêze sil… It soe moai as jo dêrby wêze koene. De priisútrikking makket diel út fan it literêr programma dêr’t de Moanne fan it Fryske Boek mei ôfsluten wurdt, fan 17.00 oere ôf yn it Heerenlogement, oan it Frjentsjerterein (of sa’t se it dêre yn it Âldfrysk neame ‘Franekerend’) te Harns.

Woansdei, tolve oktober 2011.

Posted in Skylk | Tagged: , , | Leave a Comment »

Ûndjip

Posted by André Looijenga on 10/10/2011

Nederlân is in lân mei in bulte wetter, en Fryslân noch folle mear, en dochs hawwe noch it Nederlânsk noch it Frysk in simpel antonym foar ‘djip’. Ast it tsjinoerstelde fan ‘djip’ bedoelst, seist normaliter ommers ‘ûn-djip’. Dat is frjemd, om’tst ynstee fan ‘leech’ ek net ‘*ûnheech’ seist, en likemin ‘*ûnâld’ ynstee fan ‘jong’.

Seker yn ús wetterlân mei djippe, mar fral ûndjippe wetters, moat der in koarter wurd foar ‘ûndjip’ wêze (of west hawwe). Besibbe buortalen hawwe se: it Ingelsk hat shallow, it Dútsk hat seicht. Moaie wurden, ék om’t se dêrneist yn oerdrachtlike sin ‘oerflakkich’, ‘net djipdollend’ betsjutte kinne.

It Frysk hát fansels wol oare wurden foar ‘ûndjip’, se wurde allinnich net folle brûkt. En de mooglikheid fan’e oerdrachtlike bestjutting ‘oerflakkich’ wurdt net brûkt, spitigernôch. It bekendste synonym fan ‘ûndjip’ is flak. It Wurdboek fan de Fryske Taal jout lykwols noch mear: in mysterieus adjektyf kôl (s.v. IV; komt foar yn ien net-neamde boarne út 1957), en it better te pleatsen eigenskipswurd skol (s.v. II).

Skol is klear besibbe oan it Ingelske shallow en it, tsjintwurdich allikemin gebrûklike, Nederlânske wurd schol. It Ingelske shallow sit tichterby it Frysk as men sa op it earste oansjen sizze soe. It Ingelske -low moat fuortkommen wêze út in âlder -lw; dit -lw is yn it Ingelsk oprekke en yn it Frysk júst hieltyd fuortrekke. Dan is der noch it lûd yn it Fryske eigenskipswurd skol. Dizze o is net deselde as dy yn it wurd skol dat ‘platfisk’ betsjut. Skol ‘ûndjip’ rymt op al, skol ‘platfisk’ rymt op mol. It wurd skol dat ‘ûndjip’ betsjut, hie eins wol mei in a skreaun wêze mocht: skal.

Dat de stavering fan skol mei in o is, is wol nuver. Faaks leit de skuld by it wurdbyld fan it Nederlânske schol. It ûnderskied tusken ò en ó is oars hiel wêzenlik yn it Frysk. Hast alle Frysksprekkers meitsje kreas it ferskil tusken kat en kot, plat en plot, kant en kont, kast en kost (en ko[r]st). Salang’t oan’e kant [kònt] sitte noch wat oars is oan’e kont [kónt] sitte, is der takomst foar it Frysk.

Neist it Nederlânskige ûndjip tenei skol (of skal) mear brûke, soe wol moai wêze. En om’t wy dan dochs oan it re-yntrodusearjen binne, kinne wy dat ‘âlde nije wurd’ likegoed daalks as skal skriuwe, dat wy ús net fersinne yn’e útspraak.

Moandei, tsien oktober 2011.

Posted in Taal | Tagged: , , , , | 2 Comments »

Steeën dy’t der binne en net mear binne

Posted by André Looijenga on 09/10/2011

In aardich idee fyn ik it wol en brûk in blôch derfoar om útentroch oarmans wurk te sjoën. Gedichten fan oaren, dy’tst goed fynst, bygelyks. No en dan, as in soarte fan publike persoanlike blomlêzing. As om minsken sjen te litten: dit bestiet ek. Lês dit.

Hjir en dêr haw ik al kandidaten om lâns komme te litten. Gaadlik (ek om’t er sels allyksoks fan’t simmer op sýn blôch die) fûn ik Henk van der Veer. Ûndersteand fers komt út syn bondel Melkboerehonnehaar út 1994. Dy bondel haw ik krigen fan in dichteresse út Tersoal, wylst it bûten har pleats eaze en tongere, en har beppesizzerkes mei klaai boarten oan’e keukenstafel.

Wat my sa oansprekt yn dit fers yn it Snekers, is hoe’t yn de wrâld fan in skoalbern de ferhalen fan master in plak krije yn’e deistige omjouwing. De Nijl út it bibelferhaal fan Moazes is itselde wetter as de feart dêr’tst wolris by boartest. Plakken dy’tst út ferhalen kinst, binne plakken dy’tst sjochst. En dêr sjochst dan, safolle jier letter, wer op werom: op steeën dy’t der noch altiten binne, mar nea wer hielendal wêze sille wat se ienris wiene.

De Nijl

.

de ontnuchtering

was groat

toen meester

oans tidens de bibelse geskiedenisles

de fekaansy-foto’s fan Egypte

siën liet

.

in ut ferfolch

sú Mirjam nyt

mear onder de spoarbrugge

fan de Bolswarderwech sitte

en Moazes syn

biezen mandsje

noait mear

in’e Franekerfaart

omdrieve

Snein, njoggen oktober 2011.

Posted in Skriftekennisse | Tagged: , , | 3 Comments »

Tranströmer en besleine ruten

Posted by André Looijenga on 07/10/2011

In âlde Sweedske dichter, troch in oerhaal sûnt jierren net mear by steat om te praten, hat de Nobelpriis wûn. Fan’e middei tusken wurk troch rûn ik yn Grins in âld strjitsje del. By in antikwariaat seach ik efter de ruten brune stikken pakpapier plakt, dat rôp fan: opheffingsuitverkoop en 50% korting. (Timbuctoo oan’e Turftorenstraat, gean der ris hinne no’t it noch kin.) De eigner is der grutsk op dat der yn’e winkel neat elektroanysk is. Sels it pin-apparaat giet oer de tillefoanline.

Ik woe hast ôfrekkenje doe’t myn each foel op’e namme fan Tomas Tranströmer. In pears pocketboek, yn goed selskip op in taffeltsje. Het wilde plein. Gedichten 1948-1990. De Nederlânske oersetting is fan J. Bernlef.

De Nobelpriiswinner fan juster; dat ik koe it net lizzen litte.

No blêdzje ik yn Tranströmer om. Net alle fersen jouwe daalks tagong. It Sweedsk stiet der net neist (net dat ik dat flotwei lês). Frije fersen, lange rigels gauris. Guon fersen mei hiel lange rigels, lykas by Obe Postma wol, guon fersen binne proazagedichten. In wrâld om fierder yn om te doarmjen.

Hjir ien fan Tranströmer syn proazagedichten yn in, foarriedige, Fryske oersetting. Neffens it Nederlânsk fan Bernlef, en sûnder it Sweedske orizjineel sjoen te hawwen, dat al. Út’e bondel Mörkerseende (‘Nachtgesicht’) út 1970:

De boekekast

.

Hy waard út’e wente fan in deade helle. In pear dagen stie er leech, leech, ear’t ik him fulde mei boeken, al de ynbûne, al de swiere boeken. Dêrmei hie ik ek de ûnderwrâld binnenhelle. Eat kaam fan ûnderop, stiigde stadich en ûnferbidlik omhegen as in reuseftige kwikkolom. Mochtest dyn holle net ôfkeare.

.

De dûnkere dielen, sletten antlitten. Se lykje op de Algerijnen dy’t by de grinsoergong Friedrichstraße stiene te wachtsjen oant de Volkspolizei harren paspoarten kontrolearje soe. Myn eigen pas lei al in hiel skoft dêrbinnen tusken de glêzen koaien. En de dize dy’t dy deis yn Berlyn hong, hinget ek yn’e boekekast. Der hearsket dêrbinnen in oerâlde wanhope, dy’t smakket nei Passchendaele en de frede fan Versailles; âlder sels. De swarte, swiere âlde folianten – kom noch op se werom –, hja foarmje yn wêzen in soarte fan pas en binne sa tsjok om’t der troch de ieuwen hinne sa’n soad stimpels op fergarre binne. Blykber kin op reis dyn bagaazje net swier genôch wêze, no’t it neier komt, ast einlings…

.

Al de âlde histoarisy binne dêr, hja meie oereinkomme en ús famylje ynsjen. Der falt neat te hearren mar efter it glês ferwege hieltyd de lippen (‘Passchendaele…’). Moatst tinke oan in âld departemint (no folget in klearebare spoekferhaal), in gebou dêr’t portretten fan sûnt lang deade mannen efter glês hingje en op in moarn wie de binnenkante fan it glês beslein. Hja wiene nachts gien sykheljen.

.

De boekekast wie jitte machtiger. De loaitsen dwers oer de sônegrins! In glânzend flues, it glânzende flues op in dûnkere rivier dêr’t de keamer him yn spegelje moat. En meist dyn holle net ôfkeare.

Freed, sân oktober 2011.

Posted in Skriftekennisse | Tagged: , , , , | Leave a Comment »

Friesk

Posted by André Looijenga on 05/10/2011

It is in sitewaasje dy’t grif eksemplarysk is foar in lytse taal dy’t him oppenearje moat mank gruttere en sterkere konkurrinten, mar it meast ikoanyske wurd yn’e Fryske taal, — it Fryske wurd dat faaks it gaust troch frjemd en eigen werkend wurdt –, is it wurd Frysk. Net om’e nocht haw ik it hjir sa prominint boppe yn byld stean. Apart is no wol dat no krekt it wurdsje Frysk eink net folslein Frysk is…

Benammen yn it easten fan Fryslân kinst minsken sizzen hearre: “Wy prate Fries“. Soks fielt foar mannichien mei omtinken foar de taal as net-geef oan. It moat dochs Frysk wêze, net Fries. De twadde foarm liket in hollannisme, en boppedat in fertizing fan it eigenskipswurd mei it haadwurd Fries.

Lykwols: sjochst werom nei it Âldfrysk, docht ynienen bliken dat net allinne in ‘Fries’ in Frēse wie, mar it eigenskipswurd ‘Frysk’ ek Frēsisk of Frēsk. En út’e Âldfryske lange ē is rigelmjittich yn it lettere Frysk it lange twalûd ie ûntstien. (Yn’e measte gefallen alteast.) It midsieuske grēn waard sa grien (lykas dat ek ienris mei it Ingelske green bard wêze moat), stēn waard stien, stēth waard stiet, en fēla waard fiele. Sa’n ie hat him yn it Nijfrysk gauris fierder ûntjûn ta in brutsen ji. Dat it Âldfryske hēr ûntwikkelde him oer Midfrysk hier ta ús Nijfryske hjir.

Soks barde fansels ek mei Frēsk. Yn’e santjinde ieu sjochst it eigenskipswurd, yn Fryske teksten, werom as Friesck. Lûdwettich kloppet it. Einliks moasten wy gjin Frysk prate, mar allegearre oan it Fries(k)!

Dêrneist hjit Fryslân, foarsafier’tst dat yn Âldfryske teksten neamd fynst, Frēslond (of -land). Dat dat heitelân fan ús soene wy eins Frieslân of, mei in brutsen lûd, Frjislân neame moatte, as wy écht geef prate soene…

Dat wy gjin ie mar in y útsprekke, hat der neffens my alles fan en wês in ‘Hollânsk’ ynslûpsel. It iennichste plak dêr’t ik Fryske santjinde-ieuwers oant no ta FRYSLAND skriuwen sjoen haw, wie op in inkelde Nederlânsktalige grêfstien. De krêft wêrmei’t hollannismen ynfloed hawwe op it Frysk, merke wy alle dagen oan ús sprutsen taal. Yn’e foargeande ieuwen hat dy ynfloed der ek al west, en hat dy ynfloed neist it âldere Friesk en Frieslân de Hollânskere en dus moadieuzere, sjikere, maklikere farianten Frysk en Fryslân opsmiten.

Hoe is it dan beteard dat it Frysk úteinlik dochs de foarmen mei koarte y as standert krigen hat? Wylst ein 19e en begjin 20e ieu ek it Frysk syn puristyske streamings hân hat? Wêrom hawwe de Jongfriezen Friesk net promoate?

Dát sil alles mei it wurdbyld te krijen hawwe. Frysk sjócht der folle minder Hollânsk út as Friesk. De distansjearring foar it Nederlânsk oer gie út fan it each, net fan it ear, en yn dit gefal net fan’e histoaryske taalkunde. It Frysk en syn beweging binne ûnstien yn inket, printletters en papier. Ús taal hjit tsjintwurdich Frysk en ús lantsje hjit Fryslân omdat de y sa goed tsjinst dwaan kin as byld, — as ikoan –, fan ús Fryske oarswêzen. Dat it dêrmei foar in párt (mar allinnich foar in part, hear) Hollânsk in Fryske ferklaaiïng is, is wol wer in typysk Fryske iroany.

Woansdei, fiif oktober 2011.

Posted in Skiednis, Taal | Tagged: , , , | 1 Comment »

In gedicht út Boalsert út 1374 – II

Posted by André Looijenga on 04/10/2011

Okkerdeis pleatste ik in blôchke oer in Latynsk gedicht út it Minderbruorrekleaster fan Boalsert út 1374. Dat stikje wie faaks in bytsje de droege kant neist, om’t it wol óér it gedicht yn kwestje gie, mar der fierders neat oan te sjen wie. Om yn elts gefal éát biede te kinnen, set ik ek mar efkes de Latynske tekst op it web.

Lykas sein, is dizze edysje makke troch dr. Amideus van Dijk OFM. Pater Amideus wie in fransiskaner tsjerkehistoarikus en mediëvist, en wenne yn 1952 yn Maastricht. Hjir folget syn transkripsje fan: f. 151v-152v, Ms. CA D no. 10, Amplonianische Handschriftensammlung, no yn’e Stadt- und Regionalbibliothek te Erfurt:

Anno millesimo trecentesimo septuagesimo

4. Hiis conjuncta possit perquirere cuncta

hominis clare forinsicus arte probare.

Qui nunc sunt vel erunt, intendunt quod viguerunt

Francisci dicta fratribus filiis derelicta:

in claustro sito Frisie partibus, adunito

custodie dicte Daventrie, fitque Bodelsward.

De custode.

Custos Viardus ad impia sit bene tardus,

doctus, discretus, obpropria tollere letus,

rector durus, in dicteriis [con]sta[n]s quasi murus:

de Dockem ortus, rebellibus est bene tortus.

[De] guardiano.

Est frater in statu qui fungi guardianatu

jussus dicetur, Hugonis nomine fretur:

doctrine vite pollens potest ut heremite

rigidis in factis peragendis sive peractis.

De lectore.

Wiardus, lector sacre pagine, quoque rector:

dulcia que [verba] retro dicuntur acerba,

labia distillant hominis animumque cavillant.

De cursore.

Cursor studentum nescit spiritum violentum,

quem cum voce pia dat rudibus, qui sine via

poscunt doceri: pro eo valeat promereri

doxa[m]: metaphisica, sophistica philosophia,

pollitica, logica, aritmetica, matematica rethoricave,

astrologia vere vescetur ut …… muliere,

non expers musice, scrutatione theologie.

Qui cursor, dictus Hermannus, non derelictus,

de Sancta Brigida genitus origine prima:

at sibi studentes sunt undique convenientes.

De Weff…lo.

Wef…lus exivit, caput omnibus exinanivit:

est Yngelbertus, angelica voce repertus,

clamans voce pia: Nunc dulcis ave Maria,

pocla propina, per que destendit ad quia

mens somnolenta: quare possem sic luculenta

vitia vocare datum decimum ……

et tandem Domino animam parare ……

De Jacobo.

Additur huic Jacobus, frater unus de Roremunda:

studens non reprobus, patiens, facieque jocunda.

De Johanne.

Non sunt neglecti, sed sunt ad studia recti,

Johannes dicti bene sunt sive nomine ficti:

artem querentes, Christi gratiamque petentes,

ut cum Baptista feriunt seculique balista

satellites mundi vias demonis furibundi.

Uter custodie filius sit Colonieque,

de Treveri natus alius Christoque beatus.

De Nicolao.

Hiis adjungatur Nicolaus, qui famulatur

Christo Factori propencius et Genitori:

ut methodum cernat, per quam dispendia spernat,

Treveris exivit villam, Frisiam prosilivit.

[De Andrea.]

Andreas tute studium adiit cum salute,

Stauria prole nata fratribus Bodelsverd quoque data:

crucis mucrone militat cum fero leone,

ut demones vincat, artes tamen non derelinquat:

de Drent promotus, frater omnibus est bene notus.

De Radolfo.

Radolphus studens, foliis scriptis quoque prudens,

potans non lente, vult artes capere tente,

ut valeat clare tenebrarum elucidare

voces opacas: nec audiat hic quare vacas.

De Hasse.

Johannes Sassa non curat querere cassa,

sed spiritum bonum, per quem cons[c]endere tronum

posset ac eterna frui vitaque superna.

Laurencius, Petrus predictus annumerantur:

numerus repletus, cum sanctis associantur.

Et hoc sufficiat pro presenti.

Dit gedicht is in riedling dat in soad fragen opropt. Oan in oersetting fan dit, dochs tige nuvere, Latyn weagje ik my foarearst net. Der sitte seker flaters yn de tekst sa’t er yn it hânskrift stean dat Amideus van Dijk nei bêste kinnen transkribearre hat. Faaks stiene guon flaters ek yn it orizjineel, yn it gefal de Erfurter tekst in ôfskrift is (wat my in reële mooglikheid taliket).

Net alle rigels binne folslein oerlevere, en net alle rigels binne as hexameters bedoeld. Foar it grutste part bestiet it gedicht lykwols al út hexameters, en in flink part rint, oerflakkich sjoen, ridlik. It binnenrym yn’e better-slagge fersen wurket boartlik. Ik haw it fermoeden dat sa’n luchtige toan ek de bedoeling west ha kin. Troch har rym dogge dizze leoninyske hexameters oan as in soartemei midsieuske Latynske Sinteklaasgedichtsjes, mei mooglik no en dan in lykaardige licht-spotske toan.

Et hoc sufficiat pro presenti – ‘en lit dit genôch wêze foar no’, op’e feestdei fan’e hillige Franciscus, ta neitins oan syn bruorren dy’t ienris yn Boalswert wennen.

Tiisdei, fjouwer oktober 2011.

Posted in Skiednis, Skriftekennisse | Tagged: , , , | 1 Comment »

Tiid fergrieme woe my net skeard en ek

Posted by André Looijenga on 03/10/2011

En dan moast der hjoed mar wer ris in gedicht op it Deiblôch… Neat Midfrysk diskear, nee hielendal neat âlds sels. In gedicht diskear dat my lêsten trof, doe’t ik even thús yn’e boekekast stie te sneupen, wylst ik dochs eins op’e fyts springe moatten hie om gau-gau nei kantoar ta. In gedicht oer útstelgedrach, oer tiidrekke, oer omdangelje, út it rút stean te sjen, noch efkes in bakje kofje nimme, wat omsneupe bliuwe. In gedicht dat ik eins op poster-formaat boppe myn wurktafel hingje moast.

Ik hoopje dat ús haadredakteur it my net kwea ôf nimt, dat ik sa’n resint poëem fan him tusken de Althuysens en R.B. Windsma ûnderbring. Dat by dizze ris in fers fan Piter Boersma:

Ritueel XXVIII: De tiid ferstrykt

.

wurdt dat noch wat myn reis nei sina ta

gelokkich ha ik it sicht op wylgen

ik ha juster in dei útlutsen om

nei myn freon ta tiid dy’t goed bestege

is en dochs hie ik it lang útsteld ik

doch it iene dêrom kin it oare

net dizze dei is al wer heal om it

fljocht my oan en dat wylst ik om’t ik gjin

tiid fergrieme woe my net skeard en ek

de ôfwask noch net dien ha ik ha it

gefoel dat ik de hiele middei nei

bûten sjen wol ik stean al in kertier

foar it rút tink ik wol op in stoomboat

de swarte see befarre dei en jûn

binne al wer om ik hoopje lykwols

noch in protte te dwaan ik wurd gewoan

sljocht om’t ik kieze moat ha ik keazen

om myn tiid hjir oan te besteegjen om’t

ik der net ta komme kin om op bêd

no’t ik omfal fan’e sliep útteld bin

O heden!, tink ik dan: dit gedicht giet oer my… In tige produktive nije wurkwike tawinske alfêst…

Moandei, trije oktober 2011.

Posted in Lêzen, Skriftekennisse | Tagged: , | Leave a Comment »

Beppetaal

Posted by André Looijenga on 01/10/2011

Ien fan’e moaie dingen fan yn it Frysk skriuwen fyn ik dat it mear aksepteard wurdt, ast de taal in bytsje mear ‘fan dysels’ makkest. Datst der mear mei eksperimintearje meist. De taal in bytsje mear nei dyn hân sette meist, sûnder datst daalks as in heal-analfabeet te kyk stieste. It Frysk jout in frijheid om, bytsje by bytsje, dyn eigen wurden yn te bringen. It Frysk kin in frijheid meibringe, dêr’t eltsenien in taalkeunstner yn wêze kin.

Spitich lykwols dat de measte Fryskpraters en -skriuwers dy frijheid net oanpakke. Oer it ginneraal is dat Frysk fan ús net bot ynnovatyf yn wurdfoarmings bygelyks. Der komme wol nije wurden, dat kinst net opkeare, mar dy nije wurden binne hast inkeld Nederlânske en Nederlânsk-Ingelske wurden…

Fan it oanbegjin ôf dat ik dit Frysk Deiblôch ûnderhâld, haw ik my dwaande holden mei it útwreidzjen fan’e Fryske wurdskat. Yn it begjin suggerearre ik wolris neologismen. Krekt as waard dat oppakt, kaam der in priisfraach, dêr’t ik foar myn nijwurderij in twadde priis wûn. Rillegau kearde ik my rjochting al dy moaie ‘âlde’ Fryske wurden dêr’t ik ornaris oer hinne lies, en begûn ik oan wurdwurk te dwaan. Gewoan: opfallende wurden notearje mei de betsjutting derneist. En se dêrnei besykje te brûken fansels. Op dizze wize wol ik wat dwaan oan it Fryske Leksikale Drama, om de dingen ris fet en swier út te drukken: it Frysk bliuwt foarearst wol bestean, mar ús Fryske wurdskat wurdt lytser en lytser.

Om dochs mar wer ris te nijwurdzjen… as ík ien nij Frysk wurd húsriem wêze litte wol, soe dat beppetaal wêze moatte. Dat hat fansels te krijen mei myn eigen taal- en famyljesitewaasje. Guon sil it fernuverje, mar it Frysk is myn memmetaal net. En ek mei ús heit praat ik meastens Nederlânsk. Mar sýn âlden, myn pake en beppe oan’e Fryske kant fan’e famylje, praten ál Frysk. (Liezen ek Frysk boppedat, lykas earder ris sjoen litten haw.) Letterlik haw ik dan net it Frysk fan ús beppe (dêrfoar is se spitigernôch te ier ferstoarn), mar mei beppetaal jou ik wol myn besibbens op ôfstân ta it Frysk oan. Lykas by my, sil de ferhâlding ta de Fryske ‘beppetaal’ fan in soad (twadde-taal-)sprekkers yninoar stekke.

Pas de lêste tiid, no’t ik sa yn it Frysk fersille rekke bin, kringt ta my troch dat ik noch in oare beppetaal haw. By ús mem thús wie de taal ommers Drintsk. Fan it simmer bin ik begûn en ferdjipje myn kennis fan it (Súdwestlik) Drintsk, en wat dêrmei anneks is, in bytsje. Eink begûn dat mei in tochtsje troch de Stellingwerven, op in moandei mei dramatyske buien yn augustus, wol’k leauwe. Yn Wolvegea krige ik in Stellingwarfs Woordenboek, rillegau dêrnei waard ek in Drintsk leksikon oantúgd.

It ferbetterjen fan myn Drintsk (c.q. Stellingwarfsk, want it grutste ferskil tusken dát en it dialekt fan Nijeveen is de mysterieuze ae) falt my oars net ta. As ik it mei mysels oefenje, fal ik yn eltse twadde sin werom op it Frysk. Dat sit blykber op’e selde ‘bânbreedte’, liket it wol. Boppedat bin’k wat bang dat ik it Saksyske aksint tefolle oerdriuw, en it as in parody klinkt.

Hawar, wy wiene lêsten ris yn’e Stellingwerven. Doe’t wy, nei stops yn Wolvegea en Noardwâlde, by Berkeap de taalgrins hast wer oer soene, moasten wy dêr yn it doarp ôfremme foar in man mei in kroade dy’t oerstuts. In âldere hear, mei in prûk wyt hier en in reade reinjas oan, toffele de strjitte oer. Verduld, dat leek ja Johan Veenstra wel. Johan Veenstra sil it wol west ha, dy’t krekt op dat momint Stellingwarver boeken oan it suteljen wie. Haw der noch spyt fan dat’k net even útstapt bin.

Ien fan’e skaaimerken fan dit blôch moat ik ta beslút ek net ferjitte: in fotootsje fan in âlde tsjerke… Ûnderweis dy dei haw ik de toer fan Pepergea efkes op’e plaat set. Om op beppetaal werom te kommen, en dêrby dan dus op myn oma-taal… it wie dizze keine let-goatyske toer dy’t ik al safolle kearen sjoen hie op sneintemiddeis fanút de auto ûnderweis nei oma. No stie ik der foar it earst deun neist.

De toer fan Pepergea mei tongerwolken

Sneon, ien oktober 2011.

Posted in Dien, Fryskens, Taal, Tsjerken | Tagged: , , , , , , , | 3 Comments »

Sjoch: oer dit blôch

Posted by André Looijenga on 01/10/2011

Niiskrekt haw ik efkes it tekstke ûnder it kopke Oer dit blôch (hjirboppe, lofts) oanpast. Oe, dat wie hurd nedich. Der wie wol wat feroare, of winliken bykaam, yn it ôfrûn jier: fan promoasje-plannen wiksele, besprekken yn’e tydskriften publisearre, redaksjelid wurden fan ensafh. No sa, no kloppet it allegear wat jim oer my lêze dêr loftsboppe.

Sneon, ien oktober 2011.

Posted in blôch | Leave a Comment »