Frysk Deiblôch

It blôch fan André Looijenga

Archive for the ‘Fryskens’ Category

Tsjerken en stinzen oarekant de Yms

Posted by André Looijenga on 09/04/2014

Ofrûne snein haw ik wer ris nei Eastfryslân west, mei de reislustige freon mei wa’t ik earder ris dy kant út west hie. (Foar noch mear reisympresjes nei de Friezen yn Niedersachsen, sjoch ek myn blochkes oer Suurhusen en oer it Sealterlân.)

Op de winsklist fan myn reisgenoat stie op it foarste plak Emden, dy stêd dy’t eins sa tichtby Grins leit, mar wêr’t je eins noait komme. Emden is wat stêdeskien oangiet, oars hertferskuorrende tryst. Om 1600 hinne wie it in bloeiende hannelstêd, dy’t kultureel, religieus en ekonomysk nauwe bannen hie mei de Nederlânske Republyk. It moat in moaie âlde stêd west ha, mei grêften en geveltsjes, in soarte fan Harns of Inkhuzen. Ek yn de Pruisyske ieuwen bleau dêr in protte fan bewarre. De nazi’s lykwols bouden dizze histoaryske stêd om ta in troch boargers bewenne stik frontliny, troch rûnom benearjend grouwe fjouwerkante betonbunkers del te plempen. Dat Emden krige dêrtroch yn it bysûnder de folle laach fan de bombardeminten. De âlde binnenstêd waard fuortfage, inkeld dy smoarge bunkers wienen net út te roegjen: noch altyd steane se der as stomme betonformaasjes yn in suterich weropboud provinsjestedsje.

De weropbou fan Emden wie in hast like grutte trageedzje as de ferwoasting. Grutstepart fan wat ea de âldstêd wie, is no ien grutte útstalling fan nei-oarlochske Dútske fantasyleazens. Dêrby komt dan noch dat Emden bot yn de perifery fan Dútslân leit, en ekonomysk frijwat yn de lytse loege nei’t it liket, dat jo kinne jin der al in foarstelling by meitsje…

Mar der binne doch noch wol wat moaie dinkjes oerbleaun yn Emden, lykas dit nuvere gebouke. In soarte fan Russysk paviljoen yn bakstien, in kiosk faaks, of eartiids in brêchwachtershúske (de plaatsjes fergrutsje har út, at jo se oanklikke):

SAMSUNG CAMERA PICTURES

En dochs moatte jo Emden besykje, hear. It Landesmuseum hat in hiel moaie, romme histoaryske kolleksje, dy’t ik elk oanried dy’t it nije Frysk Museum in tsjuster en ûnoersichtlik by-inoar fynt. De Kunsthalle skynt ek top te wêzen.

En de omkriten fan Emden fansels: terpdoarpen mei allegear midsieuske tsjerken, mei rike ynterieurs. Iepen klaai en leechfean, polderdykjes, stinzen, pleatsen. Mar dêroer aansten mear.

Fansels moasten wy earst by de Upstalsbeam del. It let-midsieuske gearkomstplak fan de (omtrint) sân Fryske seelannen, dat mytyske lieu de mémoire fan it Grutfryske ideaal, dêr moast ik dochs mar ris delkomme… Dat by de skeane toer fan Suurhusen lâns, en fan de rykswei ôf oer de buorskip Mudderpott, dan yn Wiegboldsbur rjochtsôf by de mûne, heal op ‘e doele rekke yn Moordorf (in soarte fan De Westereen foar ‘t neist), dêrfuort oer de binnenpaden fan it Extumer Kiefmoor. De dykjes waarden hieltyd smeller, wy rieden oer in bochtige reed yn it beamt. Foar in wâldspultsje ston in espeltsje lju har moed yn te drinken foar it kloatsjitten. En dan, oan ús lofterhân, ynienen, as yn in fizioen, op in terpke tusken klomske slieperige titelroazen, ferskynde it:

SAMSUNG CAMERA PICTURES

It foel my alles ta. De lizzing fan de seminten pyramide op it plak fan de eardere Upstalsbeam is eins bêst aardich. En der is dêr fierder eins ek bêst neat. De bosk is ljocht, it parkje om de stienheap simpel en kreas. Ik hie der suver fleurige flaggen fan sân moderne Fryslannen ferwachte (bgl. dy fan Westfryslân, Echt Fryslân, Grinslân, Eastfryslân, Sealterlân, Hilgelân en Noardfryslân…), mar dy wapperen dêr net. (Sa-y-sa wapperje Eastfriezen wat minder mei har flagge as by ús wenst is. En as se in flagge ha by hûs, is dat meast de fane fan in Bundesliga-klub.)

Wy ferfetten ús reis. Aurich yn de rein joech net in al te ynspirearjende yndruk. Al mei al helje de Eastfryske Wâlden it (fan de dyk ôf sjoen) yn eigenheid net echt by de Wâlden dy’t jo tusken it mear sivilisearde part fan Echt Fryslân en de stêd Grins te lizzen fine. Mar dochs, dan de histoaryske bril mar wer opset: wy rieden dochs mar moai troch it lân fan it Brookmer-brief!

Op ‘e Klaai oankaam, seagen wy nei see by Norddeich (in doarpke dêr’t oan it Waad intercity-treinen fertrekke nei Leipzig en nei Luxemburg), en stienen wy te Nessmersiel mank de kwelders te dikerjen rjochting Baltrum en Norderney. It storeinde. Justjes.

SAMSUNG CAMERA PICTURES

Yn Dornum holden wy fannijs ho. Op in steile terp leit dêr dizze romanogoatyske tsjerke. In typysk Eastfrysk ensemble, fan in hege sealtsjerke, mei in lyts dakruterke, en in leech breed stiennen klokhûs derneist. Spitigernôch siet de doar ticht, mar se moat binnendoar in machtich moaie útrissing ha, mei in heechalter, hilgebylden op de preekstoel, mânske hearebanken, adellike sarken en in grut barokoargel.

Tsjinoer de tsjerke stiet dit grutte âlde hûs. As it my net mist, in âld pastory, boud fan kleastermoppen en – wa wit – diels noch wol út de lette midsieuwen:

SAMSUNG CAMERA PICTURES

Dornum hat yn it ferline in wichtich doarp west. In stedsje suver. Der is in merkpleintsje op de terp mei âlde herbergen. Der is in heale 16e-ieuske stins (Beningaburg), dy’t no hotel is. En der stiet dan ek sa mar in 19e-ieuske synagoge:

SAMSUNG CAMERA PICTURES

It behindige godshûs stiet noch oerein omdat it twa dagen foar de Kristallnacht oan in timmerman ferkocht waard as loads. (Foar de rest stiet Dornum der, wat de gebeurtenissen fan de jierren ’30 oangiet, net al te fraai by. Der wie in soad nazi-oanhing yn dizze noardlike doarpen. En der steane in hiele protte sneuvele nammen op de tinkplaten oan it klokhûs.)

Even fierder it bertehûs fan Enno Wilhelm Hektor (1820-1874), romantysk dichter yn it Eastfrysk, dy’t wat in tryst en miskend libben hân hat. Dit kreaze âlde boargerhûs (seker foar Noard-Dútske begripen, dêr’t se âlde wenningen meastens stikken renovearje) stiet foar de poarte nei it kastiel Norderburg:

SAMSUNG CAMERA PICTURES

It poartgebou dêrfan, mei syn elegante baroktoer, die ús suver Deensk oan. Foar ús Skandinavysk, dêre neame se it “Nederlânske barok”:

SAMSUNG CAMERA PICTURES

De stins Norderburg waard ein 17e ieu ferboud ta in wier barokpaleis. En dat sa mar yn in (tsjintwurdich) heal fergetten klaaidoarp. It kastiel is yn gebrûk as Realschule.

SAMSUNG CAMERA PICTURES

Dat is eink sa gek noch net. As middelbere skoalle bliuwt sa’n monumintaal gebou ommers midden yn de mienskip, en wurdt it net ôfsletten fan syn omwenners as privé-wente of as lúkse-hotel. Hjir noch it timpaan as detail. Let op de spear fan Pallas Athena (hee, de goadinne fan ûnderwiis en wittenskip…), dy’t in echte spear is dy’t út de gevel stekt:

SAMSUNG CAMERA PICTURES

Nei Dornum dienen wy noch efkes de grutte stêd Norden oan. (No ja, grut, in soarte fan Dokkum.) Wat dêr seker grut is, is de Grutte Merk. Yn ‘e midden stiet de Sint Liudgertsjerke. Wat in wûnder gehiel (it koar fan de Grinzer Martinitsjerke, mei in doarpstsjerkje as skip, en in losse sealtektoer oarekant de strjitte), mei in wûndermoaie ynrjochting.

SAMSUNG CAMERA PICTURES

En dêrfoaroer dít bouwurk. Jo soene tinke, sa oan dit wide plein, dat sil wol it stedhûs wêze:

SAMSUNG CAMERA PICTURES

Mar it is… de menniste fermanje!

Norden wie earder, lykas Emden, in wichtige havenstêd. En boppedat in plak dêr’t religieuze dissenters bedarren, dat sadwaande dat de mennisten hjir dit pommerante stedspaleiske boud hawwe as harren tsjerke.

Noflik rieden wy noch fierder troch de âlde en nije seeklaaipolders, terpdoarp nei terpdoarp. Yn Hinte, krekt foar Emden, stutsen wy oan by de pleatslike pizzeria. (Ommers, iterij komt altyd wol klear op it Dútske plattelân.) Yn dat doarp sette ik dizze pearel op de plaat: Burg Hinta.

SAMSUNG CAMERA PICTURES

In, sa’t it liket, yntakte 16e/17e-ieuske stins, mei in grêft derom, rjocht tsjinoer de tsjerke. Dat lêste makket it plaatsje helendal ôf (al slagge it yn ‘e skimer sa gau net op ien foto): it toant de bân tusken de tsjerke en de haadlinge-adel yn ‘e lette midsieuwen. Foar Eastfryslân soe it unyk wêze dat sa’n konstellaasje noch oereinstiet. In ferlykber noch hieltyd neistinoarstean fan tsjerke en stins ken ik tichterby hûs yn Roan (Roden, Huis Mensinge) en yn Ysbrechtum (Epema State).

Woansdei, njoggen april 2014

Advertisements

Posted in Dien, Fryskens, Skiednis, Tsjerken | Tagged: , , , | Leave a Comment »

Lêzing en skriuwing

Posted by André Looijenga on 03/02/2012

Sibearyske kjeld, iis op de fearten en no ek noch snie. Neist it oare wurk wol ik ein dizze moanne in ûndersyksfoarstel yntsjinje kinne. Dy lêzing fan my, wêryn’t ik de Fryske literatuer mei dy yn it Lëtzebuergesch en it Furlan ferlike, is goed beteard. Foar wa’t dêr doe net by wêze koe: nije wike woansdeitejûn (8 febrewaris) sil ik myn ferhaal in twadde kear hâlde, foar Skanomodu, de Stúdzjeferiening Frysk yn Grins.

Myn lêzing gie ek oer de fragen “wêrom skriuwt ien yn in lytse taal?” en “wêrom lêst ien yn sa’n taal?”. Neffens my essinsjele fragen, wêrmei’tst fûnemintele kwestjes fan de Fryske literatuer rekkest. It úteinlike andert dêrop haw ik ek noch net jûn. Yn alle gefal is it net evidint dat ik bygelyks der foar keazen haw en skriuw dit blôchke yn it Frysk. Likegoed is it net evidint dat jo dit Frysktalige blôchke fan my lêze, hoe bot Frysktalich jo faaks ek binne. Lang net elkenien brûkt ommers syn latinte lêsfeardigens yn in lytse taal om aktyf, foar mear of minder yntellektueel ynspannende ferdivedaasje boeken yn dy taal te lêzen. De kar om jins driuw ta it skriuwen om te bûgjen ta skriuwen yn in lytse taal is noch ynkringender en beslissender.

It ferhaal dat ik lêsten hold, skaaide ferskillende kanten út: fan in min-ofte-mear wittenskiplike skôging oer meartaligens en literatuerskiednis nei mear in essay om te einigjen mei fermoannings oer de hjoeddeiske steat fan de Fryske skriuw- en lêzerij. Haw ik de oplossing? No, dat ek wer net, mar mear selsbetrouwen oer de wearde fan it Frysk soe al in eintsje helpe. De wearde fan ússels sjen sûnder dat wy dêr it inisjatyf en de miening fan in oar earst foar nedich hawwe. Frysk sichtberder, fanselssprekkender meitsje. Der yn it ûnderwiis mear oan dwaan. Regionale media dy’t einlings ris serieus oandacht hawwe foar Fryske literatuer, en einlings ris djipper neitinke wolle oer spesifyk Fryske problemen. No ja, en sokssamear en sokssa’nbytsje.

Miskien dat der takom jier in Sirkwy-lêzing gean moat oer “wêrom skriuwe guon skriuwers nét mear yn it Frysk?”…

Dat is wier net synysk bedoeld! In lytstalich literêr fjild as it Fryske is machtich ynteressant, en dochs krijt soks kwealk wittenskiplik omtinken. Hoe wurket it? Wêrom dogge guon minken mei, wêrom hâlde guon der nei in hoartsje mei op, wylst oaren it desennia lang folhâlde? It wurdt noch in hiele útdaging dêr in ôfwoegen stik oer te skriuwen, sûnder ûnnedich teannewâdzjen, want personele motiven (freon- en fijânskippen) spylje hjir in grutte rol yn.

No aanst de snie wer yn. In nij digitaal nûmer fan Ensafh stiet yntusken wer ree. Dêryn ek fersen yn it Hylpersk, en sjogge wy de grins oer nei it Westerkertier. Yn in (spitigernôch) opdoekend antikwariaat hjir yn Grins fûn ik fan’e middei in blomlêzing oersette Koreaanske (!) poëzij. Mar oer dat alles, fernuverjende foarmen fan Frysk en eksoatyske literatueren, skylk wol wer mear. En oer Frysk Latyn fansels.

Freed, trije febrewaris 2012.

Posted in Fryskens, Skriftekennisse | Tagged: , , , , , , , , , , , | 1 Comment »

Nijmakke Frysk

Posted by André Looijenga on 23/01/2012

Fryske wurden: altyd wille. It sil tink de tiid fan it jier wêze fan de listkes mei bysûndere nije wurden. De bjusterboartlike taalbazen fan de Fryske nijsside It Nijs binne mei in ferkiezing fan harren eigen (!) bêste nije wurd kaam. De Dútsers keazen ferline wike it slimste nije Dútske wurd (it Unwort des Jahres). En myn buorman Anne Popkema hat it nijwurd ‘gévisme’ útfûn, en de tsjusterste Fryske nijfoarming útkeazen.

Nije wurden yn it Frysk bin ik fûleinich foarstanner fan. Mar dan ál nije Fryske wurden dy’t yn it Frysk sels útdoktere binne, at it heal kin. It listke fan It Nijs is oars wol grapstich – mar it binne wol neibaksels fan nije baksels út it Nederlânsk. Soks folget fansels út dat It Nijs ús nasjonale Fryske nijsgjirrige-berjochtsjes-oersettsjinst is (en soks moat der ek wêze). Wat de taal oangiet, gniis ik ek leaver om hoe’t It Nijs útentroch de bocht út fljocht (‘sylflarde’ foar zeilmeisje…), as dat ik it gûchel-trânsleed-Frysk op omropfryslan.nl lês…

Yn in taal komme út harsels nije wurden wannear’t de sprekkers nije dingen ûnder wurden bringe wolle, én dy sprekkers tagelyk har goed bewust binne fan har taal. Nijwurderij komt foar in part fan purisme, foar in part út kreätyf boartsjen mei it taalmateriaal. Salang’t der mei in taal boarte wurdt, libbet er. Echt goeie neologismen komme de taalbrûkers sels mei, sûnder oare talen sa mar oer te kopiearjen.

De gévismen fan Anne Popkema ynspirearren my om ek efkes wat ballen it fjild yn te slaan. Hy joech syn priis oan sjoddy!, in nijmakke groetnis troch Hanneke de Jong. Yn syn listke koe ek snoadfoan (hoewol in karbonpapierwurd) my wol bekoare. Mar even wat besyksels:

bûspjûter (s.): in kompjûtereftich apparaat (dat kin in snoadfoan wêze, of in iPad, in Blackberry, in tablet of sokssamear), dat maklik opburgen wurde kin, tagong biedt ta ynternet en wat sa mear

dreechskamte (s.): de oanstriid fan de media om it foar har publyk foaral net te dreech en net te ynhâldlik te meitsjen, lykas men yn Fryslân wol fernimme kin by Omrop Fryslân as it giet om de Fryske literatuer of om djipper lizzende maatskiplike problemen yn Fryslân

eigenblyn (adj.): de eigenskip dat der yn de perifery net (selsstannich) sjoen wurdt hokker kwaliteiten en kânsen der lizze yn de eigen omjouwing (of it moat wêze dat oaren, ornaris yn it sintrum, dy kwaliteiten yn de perifery oanwize)

lêbskoaie (v.): op (foar guon) irritearjende manear krityk leverje, wêrby’t hieltyd deselde útsliten arguminten brûkt wurde

protterpraat (s.): in hype dy’t foar koarte tiid de publike opynje behearsket, bgl. oproppen troch it mei sin oerémisbearjend tsjetterjen fan in raas-politikus, en dy’t in hoartsje foar kabaal en praterij soarget, – lykas in kloft protters yn in beam

sjummijris (adv.): selsbewust earne mei pronkjend, bgl.: De skoaljonge siet sjummijris mei syn djoere bûspjûter te pielen.

stikkenprate (v.): 1) troch oanhâldende krityk fernijende en nijsgjirrige plannen wjerhâlde; 2) datselde, mar dan trochdat de plannen troch te lange politike diskusje net op’e reed reitsje

teferbouwe (v.): eat ferniele troch rigûreuze nijbou, bgl.: De Grutte Merk fan Grins wurdt teferboud troch de komst fan it ‘Groninger Forum’. [Ôfliedings mei te-, dy’t oan tiidwurden de betsjutting ‘stikken meitsje’ jouwe, binne in wat fergetten skat yn it Fryske leksikon!]

trânsleed (s.): minne oersetting troch it letterlik fertalen fan taaleigen út in oare taal (yn it Nederlânsk benammen ûnder ynfloed fan it Ingelsk, yn it Frysk ûnder dy fan it Nederlânsk)

wanwurd (s.): in (meast nijfoarme) wurd, dat: a) om politike redenen in beskaat ferskynsel as ten ûnrjochte as bedriigjend of misdiedich foarstelt, of b) in grouwélich ferskynsel ûnskuldich besiket te meitsjen, of c) minsken ymplisyt fan har minsklike weardigens ûntdocht troch har metafoarysk as guod, amorfe massa of natoerferskynsel út te byldzjen

Moaie wurden binne it net allegear, jou’k ta. Mar nedich binne se ál.

Moandei, trijentweintich jannewaris 2012.

Posted in Fryskens, Taal | Tagged: , , , , , , , , , | 2 Comments »

Wachtsje op winter

Posted by André Looijenga on 05/12/2011

Desimber is it ûnderwilens. Niis foel der wat heil. De wolkens jeie en it is lykas ûnthjit it dimde, skeane ljocht kjeld en snie. It is wachtsjen op ‘echte’ winter. Slim winter.

Hjirûnder in fotootsje fan twa jier lyn (29 des. 2009), lâns in dykje tusken Sint-Maarten en Valkkoog, by Skagen yn Westfryslân. In keale ikker. In âld hok en in rustich lânbou-reau.

Yn sfear hat Westfryslân, yn dy kriten, grif wat fan’e noardlike Fryske bou. Keale klaai, pleatsen, krimpdoarpen, rust. Altiten wyn, en by winter kjeld.

De ferbining fan Frysk en kjeld is al âld. Net om’e nocht lei Gysbert Japix yn syn ‘Nauw-keurigen Needer-lander’ (fan 4 july 1655) it skaaimerkende Fryske â-lûd út mei de wurden: “…gelijk de Schier-kraey ‘s winters sneeuw en ys-vorst-kille uytkeelt, met een FRIESCH woord: Kâd, Kâd. i.e. koud, koud…”

Kâld is it hjir by ús, mar it is in kjeld net sûnder in beskate skientme.

Moandei, fiif desimber 2011.

Posted in Fryskens | Tagged: , , , | Leave a Comment »

Ferrifeljend folkje

Posted by André Looijenga on 01/11/2011

By de tarieding foar myn Sirkwy-lêzing (oankom jannewaris) besykje ik út alle hoeken en hernen ynformaasje te garjen oer skriuwerij yn minderheidstalen. Wylst ik niis wer even omsneupte om myn byld fan it Friûlysk en syn sprekkers skerper te krijen, trof ik in nijsgjirrich stikje oan oer in seker folk oan’e Noardsee. Se stiene krekt boppe de Friûliërs yn in listke op dizze side oer bedrige minderheden.

De Frisians… It moat in folkje wêze mei in romrofte skiednis (mei hjir en dêr in gat fan in pear ieuwen). Yn alle gefal hawwe hja al yn’e midsieuwen mei in drainaazje-systeem it sâlte wetter út de feanmoerassen pompt. De Fryske taal wurdt ferdield yn twa regionale dialekten: it noardwestlike Biltsk en it súdeastlike Stellingwerfsk. De Friezen binne op religieus mêd praktysk tolerant: se binne nammers allegearre tagelyk Roomsk-Katolyk en Protestantsk. Om de taal én it wolwêzen fan it folk te befoarderjen is de Ried van de Fries Biweging fierweihinne de alderwichtichste ynstânsje. De Friezen kinne alle dagen kranten en tydskriften yn har eigen taal lêze, en at se nei it lêzen fan har Frysktalige kranten de tillevysje oandogge, kinne se de rest fan’e jûn nei de edukative programma’s fan Omrop Fryslân sjen.

Tiisdei, ien novimber 2011.

Posted in Fryskens | Tagged: , , , , , , | 1 Comment »

De stille taal

Posted by André Looijenga on 25/10/2011

Wannear’t ik troch bgl. Ljouwert rin, ûntkom ik der net oan dat ik ôfharkje yn hokker talen de minsken op strjitte prate. Yn it begjin falt it altyd ôf: in soad ‘gewoan’ Nederlânsk. En dan net iens mei in noardlike tongfal, mar fan dat rânestêdlike middenklasse-Hollânsk. Of fan dat ‘allochtoan’ klinkende Nederlânsk, mei ferkearde lidwurden, ek wol by jongerein dy’t der hielendal net Net-Westersk útsjogge. Mar in pear stappen fierder hear ik dan dochs in heale sin yn it Frysk. En hee, dochs ek Luwadders, en dan noch wol út’e mûle fan in kreaze ûndernimmer-eftich útsjende dame fan yn’e fjirtich. Wer wat Frysk dan… ja, dúdlik Klaai ditkear. En in boufakker ropt in pear kreten, yn it Poalsk tink. Dêr fierderop wat dronkemanspetear, yn it Papiamentsk faaks. En dan fytse op’e Foarstreek wat frommiskes dy’t fleurich kwebbelje yn it Dútsk, HBO-studintes grif.

Tusken al it Nederlânsk yn, tusken de oare talen yn, is it Frysk wol te beharkjen yn Ljouwert. Mar it is meastens in flard, koart en sêft. Tsjin goekunde dêr’t ien mei oprint, nea sa mar tsjin frjemd. It Frysk is in taal dy’t net roppen wurdt. In taal dêr’t net yn bidle wurdt. Gjin reklame yn gjalpe wurdt.

Ast yn Ljouwert rinst, hearst de measte minsken dy’t prate, yn it Nederlânsk praten. Faaks is it dat al dy minsken dy’t swije, Frysk prate…

It Frysk is der wol, mar it hâldt him meast stil. Dat is eink it lot fan it Frysk: in stille taal te wêzen. It Frysk is net in taal fan in soad wurden, fan omhaal en fan gebearten, fan komsa en fan pûha. Wannear’t it grutter moat, dan skreaut it Nederlânsk der wol oerhinne.

Tiisdei, fiifentweintich oktober 2011.

Posted in Fryskens, Taal | Tagged: , , , | 1 Comment »

Fjouwer nije literêre prizen

Posted by André Looijenga on 15/10/2011

Nei’t ik heard haw, sil deputearre Jannewietske de Vries sneintemiddei yn Harns, by de ôfsluting fan de Moanne fan it Fryske Boek, noch in lytse taspraak hâlde. Men woe it ûnder de pet hâlde, mar ik haw fernommen dat hja bekend meitsje sil dat de Provinsje in stikmannich nije literêre prizen ynstelle wol. Ien en oar hinget der noch fanôf oft Fryslân yndied yn 2018 kulturiele haadstêd wurdt, mar ás dat trochgiet, soe der op de begrutting fan Fryslân 2018 jild wêze moatte foar de folgjende nije prizen:

1. In D.A. Tamminga-priis foar foarmfêste Fryske poëzij. Dit yn reaksje op dat de Rely Jorritsma-sjuery’s har hieltyd wer de holle brekke oer de hermetyske moderne poëzij dy’t se foar de kiezzen krije, én om’t de deputearren har soargen meitsje oer fuortbestean fan ambachtlike rymlerij yn it Frysk. Foar dizze priis komme inkeld gedichten yn oanmerking mei in kreaze foarskreaune foarm, lykas sonnetten, ballades, rondelen en haikû’s. Frou De Vries sei dêr lêsten oer: “As Klaas Br…, ik bedoel… immen… in epos yn hexameters ynstjoere wol, mei dat ek, hear. Salang’t de foarm mar kloppet.” “Gelyk ha se,” foege myn anonime ynformant my ta, “de ynhâld, de metafoaren en oare nijmoadrichheden wurde altiten mar fierste wichtich fûn fansels…”

2. In Dr. D. Kalma-priis foar de stikelichste Fryske polemyk. Dizze priis soe as stimulearring tsjinje moatte foar de Fryske literêre krityk en essayistyk. Nei ik my fertelle liet, sitte de hearen Abe de Vries en Eeltsje Hettinga, sûnt se hjirfan heard hawwe, al as aaisike hinnen te brieden op mei hokker nije skelwurden en ynsinuaasjes harren mieningen no nochris krêftiger oppoaie kinne. De priis sil dus yn alle gefal fertuten dwaan foar de funksjonele útwreiding fan de Fryske wurdskat. It skynt sels dat, mei de Dr. D. Kalma-priis yn it foarútsjoch, de hear Huub Mous him einlings oanmelden hat foar in Afûk-kursus…

3. In Jan Jelles Hof-priis foar de ûngefaarlikste Fryske liettekst. Dizze is neamd nei Jan Jelles Hof, hjoeddei by guon bekend om syn ûndersyk nei ferskillen tusken Fryske dialekten en by in inkeld ien om syn rúzjes mei Douwe Kalma, mar by libben en wolwêzen foaral ferneamd as skriuwer fan Fryske ferskes en gedichtsjes dy’t no folslein fergetten binne. As passend earbetoan oan dizze bodder dus in priis foar it bêste Fryske lietsje dat op’en doer ek wer fergetten wurde sil. Der wurdt grute dat de Haulerwykster trûbadoer Jaap Louwes en it yllústere Volendamster duo Die Twa de grutste kânshawwers binne foar dizze priis.

4. In Tsjibbe Gearts van der Meulen-priis foar de bêst slagge poging ta Fryske humor. It reglemint foar dizze priis is mei opsetsin sa skreaun dat Lytse Teake him nea winne kin. Neffens de amtner dy’t hjiroer spruts, sil it noch dreech wurde om hjir gaadlike kandidaten foar te finen. By ûntbrekken oan geskikte skriuwers en komiken, mei dizze priis ek ferliend wurde oan publike en private ynstellings, ûnder de betingst dat se har grappen en bizen wol yn’e Fryske taal uterje. Yn dy kategory is bygelyks te tinken oan sa’n bytsje alle gemeentebestjoeren yn ús provinsje, oan de firma Holland Friesland Marketing, oan de Feriening Wettersport Snits fanwegen it foarstel ta in akwadukt nei it Starteilân, en oan pastoar Van Ulden foar syn útstel foar in izeren toer yn it sintrum fan Snits.

Sneon, fúftjin oktober 2011.

Posted in Fryskens, Skylk | 4 Comments »

Beppetaal

Posted by André Looijenga on 01/10/2011

Ien fan’e moaie dingen fan yn it Frysk skriuwen fyn ik dat it mear aksepteard wurdt, ast de taal in bytsje mear ‘fan dysels’ makkest. Datst der mear mei eksperimintearje meist. De taal in bytsje mear nei dyn hân sette meist, sûnder datst daalks as in heal-analfabeet te kyk stieste. It Frysk jout in frijheid om, bytsje by bytsje, dyn eigen wurden yn te bringen. It Frysk kin in frijheid meibringe, dêr’t eltsenien in taalkeunstner yn wêze kin.

Spitich lykwols dat de measte Fryskpraters en -skriuwers dy frijheid net oanpakke. Oer it ginneraal is dat Frysk fan ús net bot ynnovatyf yn wurdfoarmings bygelyks. Der komme wol nije wurden, dat kinst net opkeare, mar dy nije wurden binne hast inkeld Nederlânske en Nederlânsk-Ingelske wurden…

Fan it oanbegjin ôf dat ik dit Frysk Deiblôch ûnderhâld, haw ik my dwaande holden mei it útwreidzjen fan’e Fryske wurdskat. Yn it begjin suggerearre ik wolris neologismen. Krekt as waard dat oppakt, kaam der in priisfraach, dêr’t ik foar myn nijwurderij in twadde priis wûn. Rillegau kearde ik my rjochting al dy moaie ‘âlde’ Fryske wurden dêr’t ik ornaris oer hinne lies, en begûn ik oan wurdwurk te dwaan. Gewoan: opfallende wurden notearje mei de betsjutting derneist. En se dêrnei besykje te brûken fansels. Op dizze wize wol ik wat dwaan oan it Fryske Leksikale Drama, om de dingen ris fet en swier út te drukken: it Frysk bliuwt foarearst wol bestean, mar ús Fryske wurdskat wurdt lytser en lytser.

Om dochs mar wer ris te nijwurdzjen… as ík ien nij Frysk wurd húsriem wêze litte wol, soe dat beppetaal wêze moatte. Dat hat fansels te krijen mei myn eigen taal- en famyljesitewaasje. Guon sil it fernuverje, mar it Frysk is myn memmetaal net. En ek mei ús heit praat ik meastens Nederlânsk. Mar sýn âlden, myn pake en beppe oan’e Fryske kant fan’e famylje, praten ál Frysk. (Liezen ek Frysk boppedat, lykas earder ris sjoen litten haw.) Letterlik haw ik dan net it Frysk fan ús beppe (dêrfoar is se spitigernôch te ier ferstoarn), mar mei beppetaal jou ik wol myn besibbens op ôfstân ta it Frysk oan. Lykas by my, sil de ferhâlding ta de Fryske ‘beppetaal’ fan in soad (twadde-taal-)sprekkers yninoar stekke.

Pas de lêste tiid, no’t ik sa yn it Frysk fersille rekke bin, kringt ta my troch dat ik noch in oare beppetaal haw. By ús mem thús wie de taal ommers Drintsk. Fan it simmer bin ik begûn en ferdjipje myn kennis fan it (Súdwestlik) Drintsk, en wat dêrmei anneks is, in bytsje. Eink begûn dat mei in tochtsje troch de Stellingwerven, op in moandei mei dramatyske buien yn augustus, wol’k leauwe. Yn Wolvegea krige ik in Stellingwarfs Woordenboek, rillegau dêrnei waard ek in Drintsk leksikon oantúgd.

It ferbetterjen fan myn Drintsk (c.q. Stellingwarfsk, want it grutste ferskil tusken dát en it dialekt fan Nijeveen is de mysterieuze ae) falt my oars net ta. As ik it mei mysels oefenje, fal ik yn eltse twadde sin werom op it Frysk. Dat sit blykber op’e selde ‘bânbreedte’, liket it wol. Boppedat bin’k wat bang dat ik it Saksyske aksint tefolle oerdriuw, en it as in parody klinkt.

Hawar, wy wiene lêsten ris yn’e Stellingwerven. Doe’t wy, nei stops yn Wolvegea en Noardwâlde, by Berkeap de taalgrins hast wer oer soene, moasten wy dêr yn it doarp ôfremme foar in man mei in kroade dy’t oerstuts. In âldere hear, mei in prûk wyt hier en in reade reinjas oan, toffele de strjitte oer. Verduld, dat leek ja Johan Veenstra wel. Johan Veenstra sil it wol west ha, dy’t krekt op dat momint Stellingwarver boeken oan it suteljen wie. Haw der noch spyt fan dat’k net even útstapt bin.

Ien fan’e skaaimerken fan dit blôch moat ik ta beslút ek net ferjitte: in fotootsje fan in âlde tsjerke… Ûnderweis dy dei haw ik de toer fan Pepergea efkes op’e plaat set. Om op beppetaal werom te kommen, en dêrby dan dus op myn oma-taal… it wie dizze keine let-goatyske toer dy’t ik al safolle kearen sjoen hie op sneintemiddeis fanút de auto ûnderweis nei oma. No stie ik der foar it earst deun neist.

De toer fan Pepergea mei tongerwolken

Sneon, ien oktober 2011.

Posted in Dien, Fryskens, Taal, Tsjerken | Tagged: , , , , , , , | 3 Comments »

Grut-Frysk wykein

Posted by André Looijenga on 18/05/2011

In moai, drok wykein hand, kin ‘k wol sizze. Sneons Ensafhergadering by J.Q. Smink yn Brabân, dêrnei oer Grins nei Nijeskâns foar in reiske nei Sealterlân op snein. Dêr net allinne in pear minsken Sealterfrysk praten heard, mar ek noch sels yn’e Sealterske útstjoering op’e radio te hearren west!

Oer ús gearkomste yn Eindhoven sil ik it fierders hjir net hawwe. Hienen jim de nijste digi-ferzy fan Ensafh al sjoend? Dit kear mei it earste echte Ensafhilmke dat Marc Kooij (alias DJ Keu) makke oer de dichter Elmar Kuiper. Oer syn nijste bondel skylk mear.

Yn’e trein werom lies ik in stik út Willem Schoorstra syn Rêdbâd, kronyk fan in kening. It mei wêze dat ik wat yn’e sûs wie fan it bjear (bier) en de mea (mede, eins: whiskey), mar ik wie wakker ûnder de yndruk fan’e earste bledsiden. Benammen wie dat om Schoorstra syn wurdkar, wêryn’t er net tebekskrillet foar archaïsmen, wylst er de sinnen dochs linich en lêsber wit te hâlden. It ferhaal sels liket alles te hawwen fan in klassyk jongesboek. In jongesboek dat sil it wêze. En nijsgjirrich boppedat foar jonges dy’t ornaris gjin Frysk lêze; dy’t bygelyks har flaaksen faksen (hier) lang groeie litte, fan hurde muzyk en fan swarte klean hâlde. By in twadde druk soe ik al in ferklearjende wurdlist tafoegje.

Opmerklikernôch liket kening Redbad hast dwaande mei in renêssânse op it stuit. Der wâlet dochs gjin dreamerich nasjonalisme op yn dizze tiden wêryn’t dústen ús útdield wurde? Yn alle gefal sil der yn septimber yn it 950-jierrige Starum in iepenloft-bewurking opfierd wurde fan’e Fryske keningsdrama’s fan Douwe Kalma. Dyselde stikken om kening Redbad hinne dy’t ik lêsten ien noch foar ynteressant mar ûnspylber ferklearre, binne troch Eric Hoekstra ta ien tekst foar téatergroep SULT behoffene.

Dêrnei de oare deis dus by ús fiere sibben yn it Sealterlân op besite.

Fansels hawwe jo wolris fan Sealterlân (Seelterlound, yn it Dútsk Saterland) heard: it lytse herntsje ûnder Eastfryslân dêr’t se noch in foarm fan Frysk prate. Op Noardfryslân nei is it Sealterlân it iennichste gebiet beëasten de Lauwers wêr’t it âlde Frysk net yn’e 15e en 16e ieu troch in Saksysk dialekt (lykas yn Grinslân) ferkrongen waard. Trije, fjouwer doarpen yn it noardwest fan’e Landkreis Cloppenburg, eartiids besletten tusken it fean. Tjoo, fjauer täärpe… jo sjogge de oerienkomsten mei ús ‘grutte’ Frysk al.

Seelterlound du laist ousleeten,

fon de Waareld gans ferjeeten.

Man din Foan häd us uk heelden

fräi fon Fäinde, Kriech un Nod.

Allyksa it Seelter Läid, it folksliet fan’e streek, dat in vikaris Schulte dichte. Gâns fergetten fan’e wrâld kin men hjoeddendei fan it Sealterlân net mear sizze. De gemeente timmeret oan’e dyk as “it lytste taaleilân fan Europa”. Út Dútslân, út Europa is der jild om einlings wat mei it Sealtersk te dwaan, en docht men ek. Yn Skäddel (Scharrel) stiet der grutsk “Litje Skoule” op’e basisskoalle. Oeral binne houten bankjes delset, dy’t yn it Sealtersk oproppe jin op har del te jaan. It âld stasjon fan Skäddel is fertimmere ta it Seelterfräiske Kultuurhuus.

Dêr yn it Kultuurhuus krigen wy it Sealtersk ek te hearren. Heinrich Pörschke, foarsitter fan’e Seelter Buund presintearre dêr tusken alve en ienen de útstjoering fan it Sealterske radio-programma. Ien kear yn’e fjirtjin wike de sneins stjoere se dit programma Middeeges út op’e regionale stjoerder Ems-Vechte-Welle (Emsland, Cloppenburg, Bentheim).

Wy trijen joegen ús del yn in hoekje fan’e studio, Marcel, Youssef en ik. Oer oardel oere tiid wie in petear útsmard oer de doarpsfernijing yn Skäddel, ûnderbrutsen troch âldere popmuzyk en schlagers. Men moat even wenne, mar dan is it Sealtersk ridlik benei te kommen. Yn klank sit der eins gjin ferskil tusken Sealtersk en Eastfrysk Platt. It binne de Fryske krinten yn’e brij dy’t men der gau útheint: fjauer, Jier, mädnunner (mei-inoar), Bäiden (bern), hoopjeiek lieuw et nit. Lykwols mjuksje se der gauris wat, regionaal útsprutsen, Heechdútsk trochhinne.

Yn it twadde oere waarden wy efter de mikrofoan noege om wat te sizzen oer ús besite oan’e streek, en wat fan it oare Frysk hearre te litten. Yn it Dútsk fertelden wy wat oer is taaltoerisme oan it Sealterlân. Dêrnei spruts ik yn andert op Pörschke wat Westerlauwersk-Fryske wurden út. In ‘waar-berjocht’ eins, wêryn’t hearre liet dat wolken, rein en sinne yn beide talen op inoar lykje. Marcel sei noch inkelde wurden yn it Tesselsk, dat fansels yn’e fierte ek in soart Frysk is.

De âld kleasterkapel yn Boukeläsk, Sealterlân

Nei Skäddel rieden wy de oare doarpen noch by del: Seedelsbierich (Sedelsberg), Roomelse (Ramsloh), Strukelje (Strücklingen) en it âlde kleaster fan Boukeläsk (Bokelesch). Kreaze, grutte huzen yn kreaze doarpen. Sa kreas en oprêden dat, at je net wisten dat it Sealtersk hjir bestie, je der sûnder erch oan foarby gongen.

It iennichste echt âlde gebou, de âld kleasterkapel, leit al pittoresk yn it kûlisselânskip. Yn’e 13e ieu festigen johanniters hjir in kommanderij. Foar ús streken is it unyk dat de tsjerke fan dit Klaaster bewarre bleau. It Sealterlân wie Frysk, mar foel ûnder it foarst-bisdom Múnster, en is dêrmei it iennichste part fan’e Fryske lannen dat yn’e sechtjinde ieu gjin reformaasje hie. Hjir stiet dêrtroch noch, sûnder in doarp derby, in kleastertsjerkje oerein lykas der ienris tsientallen ek yn ús Fryslân stienen. (Ditselde ôfwykjend Roomsk bliuwen fan it Sealterlân hat dêr fêst ek meispile yn it net ferlern gean fan’e Fryske taal.)

Skylk mear ympressys oer it Sealterlân. Eala, foar no!     

Woansdei, achttjin maaie 2011.

Posted in Fryskens, Skriftekennisse, Taal, Tsjerken | Tagged: , , , , , , , , , , , | 1 Comment »

De útfining fan útfûne tradysje

Posted by André Looijenga on 30/04/2011

Gesunkenes Kulturgut kin men it neame. It ferskynsel dat brûktmen, konsepten, wurden mei ferrin fan tiid nei ûnder drippe, fanút de salons en konversaasje fan in elite yn’e legere regioanen te lâne komme. Itens- en drinkensgewoanten bygelyks, mar ek tinkbylden en libbensopfettings. Of, om in bekind foarbyld te jaan, it Frânsk dat yn’e achttjinde ieu yn ús lânsdouwen safolle brûkt waard. In útdrukking as un homme de conséquence bedarre út’e taal fan’e hegerein yn it ‘Boersk’ as in man fan kwizekwânsje.

In ideeëhistoarysk stikje gesunkenes Kulturgut is tsjintwurdich it konsept fan invented tradition. Begjin jierren tachtig skreau de Britske histoarikus Eric Hobsbawm (yn’e mande mei in pear kollega’s, û.o. Terence Ranger en Hugh Trevor-Roper) in ynfloedryk boekje mei opstellen, mei de titel The invention of tradition (Cambridge 1983). De opstellen geane oer hoe’t nasjonal(istysk)e tradysjes ornaris foarsteld wurde as oerâld, wylst se eins binnen in sekere histoaryske kontekst ‘útfûn’ binne ta in beskate sosjale funksje. It ferneamdste essay út dit behindige boekje is dat fan Trevor-Roper oer de kultuerskiednis fan’e Skotske kilt, dy’t er ‘ûntmaskeret’ as de útfining fan in Ingelske yndustrieel om 1725 hinne.

The invention of tradition heart ta it begjin fan in oant hjoeddedei oanhâldende akademyske moade om dwaande te wêzen mei de skiednis fan identiteit. It útfinen fan tradysjes tsjinnet ta it fuortsterkjen fan’e ienheid en de identiteit fan in groep. Tradysjes meitsje de groep (in folk, in libbenskôging, in steat) werkenber, foar de bûtenwrâld, mar foaral ek foar de leden fan’e groep sels. Tradysjes klaaie de ynstitúsjes en de sosjale struktuer fan de groep yn. De konstruksje fan dizze tradysjes wurdt, troch hjoeddeiske beskriuwers fan dizze prosessen, gauris foarsteld as in manipulaasje fan boppe-ôf, ta fuortsterking en legitimaasje fan’e groepsidentiteit.

De konstruksje (‘útfining’) fan tradysjes falt gauris gear mei grutte feroaringsprosessen yn in wrâldhistoarysk ramt. In oar ynfloedryk boekje út 1983, Imagined communities fan Benedict Anderson, beskriuwt de opkomst fan it nasjonalisme yn’e njoggentjinde ieu binnen in ramt fan’e emansipaasje fan (koloniale) sub-elites, it waaksdom fan massamedia wilens de yndustriële revolúsje en it lykstellen fan folk oan taal. Mei Hobsbawm hearde Anderson ta de marxistyske werûntdekkers fan it nasjonalisme as relevant sosjaal- en kulturiel-histoarysk ferskynsel. Wat der yn Midden- en East-Europa barde foar en nei de Fal fan’e Muorre soe de relevânsje fan dit ûndersyksfjild befêstigje. De akademyske moade waard sa mei oantrune troch it wrâldpolityk barren.

De konstruktivistyske sjenswize op kollektive identiteiten is fansels tige nuttich. It hat de stúdzje fan nasjonalismes en identiteitsfoarming út de nearzige rook fan’e völkische folkloare helle en wer salonfähig makke. Tagelyk hat it konsept fan’e útfûne tradysje in heech ‘iepen doar yntriuw’-gehalte. Gjin inkelde kulturiele tradysje is ommers oanberne. Alles moat ea útfûn en konstruearre wêze. Alles ûntwikkelet him mei de jierren en ieuwen en wurdt op dizze wize fierder (re-)konstruearre. Feroarings op kulturiel mêd hingje altiten mei-inoar gear. Minsken stribje altiten nei in better plak foar harsels troch mei te rinnen mei oaren of har tsjin oaren ôf te setten. Wa’t him eftersteld fielt, siket jimmer in wei om him earne-yn dóchs te oppenearjen, en sa kin men wol trochgean mei it opsomjen fan sosjaal-histoaryske universalia

It gefaar by it brûken fan it konsept invented tradition leit lykwols beskûle yn simplifikaasjes.

It is ferliedlik en meitsje de tinkfout: “X is mar in konstruksje (binnen histoaryske kontekst Y), dat X is eat ûnechts en ûnoprjochts”; “X is in optinksel, dat X bestiet eins net”.

Nim dêrby de marxistysk oandwaande beskriuwingstrant fan in invented tradition as eat dat in hegerein brûkt om har macht te befêstigjen óf dat in subalterne groep brûkt om emansipearjend macht te krijen. Útfûne tradysjes fan identiteit binne sa gjin ferdiverdaasje oer folkloare mear mar part fan in discours oer macht, ynfloed en ûnderdrukking. Macht en ûnderdrukking boppedat troch konstruksjes en optinksels. Konstruksjes dy’t men ûntmaskerje en dêrmei oan’e kant feie moat…

Fulje hjirboppe foar X de ‘Fryske identiteit’ c.q. ‘kultuer’ yn, en sjoch hoe’t der troch guont oer it Frysk-en-wat-dêrmei-anneks-is tocht wurdt. It beskriuwen fan in, op himsels al tige nijsgjirrich, ûntsteansproses wurdt fertiisd mei it foarmjen fan in wearde-oardiel oer misstannen dêr’t it ûntstiene faaks mei gearhinget. Ek leit op de loer dat men de (hypothetyske) reden fan ûntstean fan in ferskynsel oannimt hieltyd it doel fan it ferskynsel west te hawwen: om bygelyks, as men de konstruksje fan it Frysk-eigene yn’e 19e ieu as réaksje op it moderne beskôget, Fryske identiteit altiten as anti-modern te sjen. As tsjin moderniteit, as tsjin foarútgong, as in esthetysk oppoaid kollektyf efterútbuorkjen.

Yn soksoarte tiis rekket Huub Mous yn syn resinte diatribe tsjin Goffe Jensma. Mous komt mei Hobsbawm en invented tradition oansetten om ‘de Frysk kultuer’ dêrmei dea, of nee: ûnbesteand, te ferklearjen. Hy wol de 19e-ieuske boargerlike Fryske beweging te folle yn in discours fan moderniteitsproblematyk triuwe — syn eigen discours oer modernisme yn’e 20e ieu –, wylst al wat Mous seit oer Frysk en Fryskbewegers dreech los te sjen is fan syn eigen wranteligens in rebus Frisicis.

In sekere amusemintswearde kin men Mous syn bearen op Jensma net ûntsizze. Jensma leaut, neffens Mous, (blykber) sels net yn de (blykber abjekte) konstruksje fan it Frysk-eigene, dat Jensma heart dêrom net op de (blykber inkeld dizze blykber abjekte konstruksje fan it Frysk-eigene tsjinjende) learstoel Frysk te sitten. Mous syn fergeliking fan’e Fryske beweging mei de Roomske tsjerke en Roomske emansipaasjekultuer fljocht hjir elokwint út’e bocht.

It kin oars slimmer misbeteare as lju mei it konsept fan útfûne tradysje oan’e haal gean. Komplottinken is nea fier fuort yn lêzersréaksjes op ynternet. Sa haw ik ien in kear bewearjen lêzen dat it Frysk soe ien en al in betinksel wêze fan de elite om de Friezen dom en achterlik te hâlden. De idee fan it Frysk as eigen taal soe in konstruksje wêze troch in Fryske hegerein om harsels yn in machtsposysje te manipulearjen. As klearebare healwizerij skriuw ik dit no del, mar ik wit mar al te goed dat der genôch mar al te ree binne om sokke út har ferbân lutsen kultuerthéory foar wier oan te nimmen.

— — —  

[Ta beslút in lytse noat by it begryp gesunkenes Kulturgut. Ik bin my der tige fan bewust dat dit begryp betocht is troch de Dútske folkloarist Hans Naumann (1886-1951), dy’t letter yn’e nazi-tiid bot fout west hat. Dit makket dat ik it konsept net alhiel ûnbesoarge brûke koe, mar it is tagelyk ek wer gjin reden om it wurd hielendal te fermijen. Sonken kultuerguod is ommers in handige omskriuwing fan wat eins in kultuerhistoaryske ‘iepen doar’ is: dat fan ûnderop moades fan boppe oernaam plichtsje te wurden.]

Sneon, tritich april 2011.

Posted in Fryskens | Tagged: , , , | 4 Comments »

It swarte wetter

Posted by André Looijenga on 28/01/2011

De Afûk-winkel hie in taffeltsje boeken yn’e útferkeap. Hast fergees in nustke dichtbondeltsjes meinaam. Fan Riemersma (dy’t ik sparje) de nuveraardige ienakter Try-Out út 1995. En it moaist faaks de essaybondel Skiep binne der inkeld om skeard te wurden fan Freark Jan Bergstra. Komselden lies ik sokke ferstannige tinzen oer it Frysk yn it Frysk. It measte dat ik hjoeddendei fyn oer de steat fan dizze taal, fûn Bergstra al yn’e jierren sechtich.

Fansels, wy witte it, is it mei it Frysk sûnt noch fierder op’e non rûn. Goed, de Fryske taal is ynstitúsjoneel noch wat better beskerme, en der binne party nijsgjirriger Fryske boeken by skreaun as wat Bergstra yn syn jonge jierren te lêzen hie, mar fan’e taalsituaasje fan no wurdt men net fleuriger as fan dy fúftich jier lyn. Sûmberens en skodholjen wol ik hjir op myn blôch net oerhearskje litte, mar de tastân sa’t dy is, fette ús Westfryske freon Plaatsman fan’e wike, yn in blôchke oer de jûn omtrint Steven de Jong syn samle fersen, yn ien byld gear. In Fryslân lêst syn toppers-folderke, fan klearebare earmoed bryk twatalich: 

Veel grijze hoofden waren daar, maar ook een jeugdige enkeling, voor wie er foldertjes werden rondgedeeld over verliefd zijn in het Fries en waarop achter het Friese woord fereale tussen haakjes was geschreven dat het verliefd betekende. Jonge Friezen lazen hun taal niet meer, niet omdat ze niet van lezen hielden, maar simpelweg omdat ze hun taal niet meer voldoende kenden. Was dat dan onwil? Hoe mooi de avond verder ook was, met poëzij en Friese opera, het was dat foldertje, het was die vaststelling die bekleef: het geschreven Fries was stervende.

Nee, ik wol net sûmberje. Àl stinne, mar net te folle útsprekke, no, dan praat men jinsels ek mar omleech. It mar net ha oer hoe’t Omrop Fryslân Radio, sels at der fan in hegere ynstânsje in gedichtedei ferordonearre is om omtinken oan te jaan, de Fryske poëzij nóch sloere lit, troch inkeld (op himsels bêst klassike) Nederlânsktalige fersen foar te dragen en de harkers dêrop te fergjen fral har eigen skreaune gedichten yn te stjoeren. Of alteast, sa hearde ik it juster tusken’e middei. Neat gjin Frysktalige poëtyske tradysje hjir yn’e provinsje blykber. Inkeld pinsjonearre-húsfrouwe-nifelrymkes, leafst yn it ‘Hollânsk’, binne goedernôch foar de ether tink. Lit my der mar net fierder oer wjirje.

Nee, ik tink dat se by de Omrop pynlike goed troch ha hoe’t de flagge derfoar hinget. Lit ús mar ûnbenullige provinsjaaltsjes bliuwe hjir yn Fryslân. Oaren hyltyd efternei rinne en sels gjin aan ha oer wat ús as ússels de muoite wurdich makket.

Genôch! net sa grimmitich eamelje; tiid foar in gedicht!

Om myn hûndertst blôchke te besluten mei poëzij, haw ik wer ris ien útkeazen dat ik (ûnterjochte!) net yn’e wenstige blomlêzings fûn, mar dat ik àl ien fan’e bêste fersen fan Steven H.P. de Jong fyn. At ienris myn Fryske Nescio ôf (en út-) komt, wol ik dizze fjirde Românse as it motto ôfprintsje:

stobben

.

ús hûzen binne lyts

ús lân is plat

mar

wy bouwe geweldige

loftkastielen

.

wy binne noait thús

en dogge neat

as

stean

oerenlang

oan’e kant fan it wetter

.

wy stoarje grimmitich

de ûndergeande sinne nei

it antlit tefretten

fan waar en wyn

.

stobben

oan’e igge fan’e mar

.

yn’e nacht

wurde wy wei

ien

mei ‘t swarte wetter

fan ús dreamen

Neat dwaan. Stoareagje oer de mar. Ta beslút ien wurde mei de krûme wylgen oan it swarte wiid. Frysker kin hast net, soe’k sizze, en dat is net allinne sarkastysk miend.

Wat my rekket yn dit fers, is it wei wurde, en ien wurde, yn’e lêste strofe. Dêryn die it swarte wetter my hiel bot tinke oan in oar, al klassyk, Frysk gedicht. My liket de kâns grut dat Steven de Jong it yn gedachten hie, doe’t er dit fers skreau. D.H. Kiestra hat ommers yn syn oangripende ‘de fuortgong‘ (út it jier yn ‘t roun, 1955) de folgjende rigels, dy’t taspylje op in sels-keazen dea:

dat dôch de jeld ús hjirre net omklamme,

mei soargesyktmen, dat wy net biskamme,

leech oer de groun in lêste ôfreis sochten

yn kâld swart wetter fan de djippe tochten,

dy’t fryslân folle hat, tòfolle Hear!

Swart wetter, dat it ús mar net fuortlûkt. Dat wy mar stinne meie, en lêze, en stoareagje, en net tefolle swije, at it even kin.

Freed, achtentweintich jannewaris 2011.

Posted in Fryskens, Skriftekennisse, Taal | Tagged: , , , , , , , | 2 Comments »

Gysbert Japiks saeg my zwitten

Posted by André Looijenga on 11/12/2010

Fûn yn in boekje mei fersen fan Elias Annes Borger (1786-1820), berne op’e Jouwer en ferstoarn as professor yn Leiden.

(It boekje hat de sljochte titel Gedichten, “zevende druk, Amsterdam, Gebr. E. & M. Cohen”. In jiertal stiet der net by. Op grûn fan omkaft en lettertype datearje ik it om 1890 en 1900 hinne. Sjoch by in oar oer de ynhâld derfan hjirre.)

In Frysk dissertaasjefers, lykas dat fan Everwinus Wassenbergh út 1763 dat ik earder behannele. Elias Annes Borger beskriuwt in nijsgjirrige ferskining fan Gysbert Japicx. Dy’t him lykwols net helpt om in Frysk fers te skriuwen, mar júst ôfret en doch oan “boere friesk” foar heechdravende doeleinen. Lykas by de jonge Wassenbergh is Frysk hjir de taal fan’e simpele bûtensteander, dy’t ynbrekt yn it akademyske dekoarum. Bot ironysk oars dat Gysbert Japicx foar dat doel út’e deaden ta ús helle wurdt, om’t hy no krekt it Frysk sa foar heechkliuwende saken brûkte. Ik freegje my dan ek ôf hoefolle fan it wurk fan Gysbert at Borger lêzen hie, doe’t er dit skreau.

It motyf fan de âlde dichter dy’t de jonge yn in dream besiket, is klassyk. Borger, tige klassyk skoalle, koe it faaks út’e fragminten fan’e Annalen fan’e Romeinske dichter Ennius. Dy beskreau in dream wêryn’t er Homerus mette, dy’t him ta dichter wijde.

Oon myn graete makker Beernd Freêrk Tydeman, da hy zyn disseretasie fordiffendjerje zoe.

.

Wol tjienkeer hab ik it prabjerre

Of ik nin rymke meitje koe,

Dat ik uws Tydeman forjerre,

Wanneer hy dispuwtjertje zoe.

.

Mar ‘k wist net ik moast beginne,

Altied mankierre er wat oon;

Ik mogte peinsje, ‘k mogt forsinne,

Ievig warde it spul fordoon.

.

‘t Begoon my eynlik te fortritten,

(In nin wonder, zieker wier!)

Ik warde wurg fin al dat sitten

Mei beide hànnen in ‘t hier.

Read the rest of this entry »

Posted in Fryskens, Skriftekennisse, Taal | Tagged: , , , , | 3 Comments »

Tresoarster jûn

Posted by André Looijenga on 08/12/2010

Foar it ferlanglistke... Alice yn Wûnderlân

Fan’e jûn wie ik wer ris yn Tresoar te finen. In Moannejûn oer Tiny Mulder, no. Troch dize en snie fûn ik út wurk myn wei nei it Âldehouster Tsjerkhôf. Rom op’e tiid antichambrearre ik earst mar even by Obe Postma en J.J. Slauerhoff. Net it minste selskip sa as foarprogramma. Bai Juyi wie der ek by, mar inkeld yn oersetting. Wat in hânskriften hiene Fryslâns twa grutste earste-helte-20e-ieuske literaten oars ek. Út harren briefkaarten en oantekenboekjes koe ik yn it dimmen muséumljocht net wiis wurde.

Doe it haadoptreden fan’e jûn. Tiny Mulder har Lewis Carroll samling waard oerdroegen oan Tresoar. Har likegoed skriuwende efterneef, Nicolaas Matsier, dy’t tafalligernôch de beide Alice-boeken yn it Nederlânsk oerset hie, spruts. Gedichten klonken, wy learden by oer de fernijing fan it berneboekesjânre yn’e jierren ’50, foto’s en animaasjes dûnsen oer it skerm, Albertina Soepboer sei moais oer mearkes. Bert Looper fan Tresoar hie it oer in besprek dat er (herkenber foar my…) skreaun hie as krekt-ôfstudearre jongkeardel. Ta beslút song Roel Slofstra. Miende dy it echt dat er de gitaar oan’e wylgen hongen hat? Twa musical-eftige lieten oer in diktatoriale hoanne, út begjin ’80 fan Tiny Mulder. De man syn stim is in losrinnend monumint: hy sjongt it Frysk sa kreas en fersoarge as it Nederlânsk fan in Boudewijn de Groot.

Nei ôfrin kaam ik noch oer Douwe Kalma te sprekken. Faaks hat hy dochs myn yntroduksje ta literêr Frysk west. Men seach dêr nuver fan op. Ik bin bang dat myn namme skylk makke is as Douwe Kalma-kenner en Jongfriesiolooch… Kin ik my yn Frysk-kulturiele kriten net mer fertoane sûnder mei Dearsums dizige drakedeader assosjearre te wurden… Mar goed, myn plande blôchke oer syn nuvere sonnettesyklus De fjûrren fen Sint Marten moast der dochs ris fan komme. En der binne jubiléa op komst: op 18 oktober 2013 sil Douwe Kalma sechtich jier ferstoarn wêze, en, neffens my wichtiger, yn 2015 is it hûndert jier lyn dat er de Jongfryske Mienskip begûn.

En sa mette ik ek noch de wrâldferneamde Pieter de Groot, fêst-lêzen kolumnist by de Ljouwerter. Blykt dan sa mar in oerpake út Tersoal te hawwen. (Je kinne yn in Frysk selskip gjin doarp neame of de foarâlden komme efkes del.) Tsja, Tersoal, wa syn foarteam komt der net fuort? (Mynt, foarsafier’t ik wit.) Gjin wûnder dat dêr mar sa’n bytsje minsken wenje.

Tiisdei, sân desimber 2010.

Posted in Dien, Fryskens, Skriftekennisse | Tagged: , , , , , , , | Leave a Comment »

Skiep sûnder tsjoar

Posted by André Looijenga on 05/12/2010

Eiði, in doarp op Eysteroy

Op’e Føroyar (de “Færøer-eilannen”) wenje mar goed 48.000 minsken. Minder as yn’e gemeente Smellingerlân. En tagelyk ha dy minsken har eigen taal, literatuer en muzykkultuer. Binne se in autonome ‘naasje’ binnen it keninkryk Denemarken, mei in eigen regear, universiteit, fersoargingssteat en fuotbalkompetysje.

Op it taffeltsje foar my lizze in ûnbidich tsjok Føroysk-Ingelsk wurdboek en in yngeande grammatika fan dy taal. Ik blêdzje deryn, ferwûnderje my oer it ferskil tusken in bot archayske stavering en in fonology dy’t op oer-de-top Klaaifrysk liket. Bûten ferdwynt it útsjoch oer de Grinzer binnenstêd yn in sniestoarm.

Ôfsjoen fan it waar moatte de Føroyar in paradys op ierde wêze.

It binne de eigensinnigens fan dizze minsken en harren taal dy’t de Føroyar foar ús nijsgjirrich meitsje. In úthoeke fan Denemarken dy’t fanôf midden 19e ieu stadichoan har eigenheid weromfûn (en útfûn). De fergeliking mei Fryslân ropt harsels hjir al yn op. Ek it Føroysk wie in taal mei mar in beheinde skreaune tradysje, slim bedrige troch de ynfloed fan’e Deenske bestjoers- en tsjerketaal. De Føroyar moasten noch folle djipper fuortkomme, as lytse, tin-befolke, earme eilannegroep fier fuort yn’e Atlantyske Oséaan. In wûnder, hoe fier’t sa’n ekstreem lokale (romantysk-nasjonalistyske) taalbeweging in groep minsken opstjitte kin yn’e folkene feart.

Read the rest of this entry »

Posted in Fryskens, Taal | Tagged: , , | 4 Comments »

Pierewaaier

Posted by André Looijenga on 01/09/2010

Der binne in soad saken om hast lulk fan te wurden, dêr’t ik eins op myn Frysktalige blôch oer skriuwe moat. Dat ûnsinnige ferhege kolleezjejild foar twadde-stúdzjes bygelyks. Dy ‘besuniging’ laat no al ta yntellektuële ferearming, en sil faaks net allinne de frisistyk mar ek myn eigen klassike talen ea de kop noch koste. 

Of oer de gemeentlike-weryndielings-steamwals. Ûndertusken is dúdlik hoe’t Boarnsterhim opdield sil. De Legeanster doarpen Tersoal en Sibrandabuorren komme krekt as hast de hiele gemeente by Ljouwert. By Ljouwert! — mar dat leit mear as tweintich kilometer fierderop! — De djippere oarsaken en drôchredens efter de ‘needsaak’ ta weryndielen soe ik eins oer skriuwe moatte. It is it strukturiele Fryske minderweardigenskompleks dat de Friezen oanpraat dat sy harsels net bestjoere kinne, tinkt my. Leaver slaaf…, no.

Mar earst wat oars. Tsjin alle ússels-leechlizzerij dy’t my fanút Fryslân berikket, mar ris wat skientme yn stelling brocht. In gedicht fan Sjoerd Spanninga (1906-1985), út syn bondel Kymgong (1964). It stiet net yn’e wenstige blomlêzings, ek net yn Veenbaas syn twatalige Spanninga-kar út 2007 (Het goud op de weg haw ik lykwols net tsjekt, wegens noch net yn myn besit), dat om dit moaie fers ûnder de oandacht te hâlden stiet it by dizze hjirûnder. 

It hat fan begjin ôf ien fan myn favorite Spanninga-fersen west. Wat in begjin hat it ek: it ljocht en it libben spatsje derfanôf! 

Pierewaaier

.

Poerneaken

sprong it ljocht út ‘e dizen,

en rûn de fjilden yn,

glânzjend as de jonge dei

by it lemierjen.

Doe saaide de sinne it wetter oer,

dat in hynder allyk,

in blinkend reau,

strûsden de weagen der fan op ‘e kletter, —

tsjin ruten en roeven

spatten de glinsters

it fjoer

fan de hoeven, —

der lei brûs yn ‘e wâl.

Read the rest of this entry »

Posted in Fryskens, No-tiid, Skriftekennisse | Tagged: , , , , , , , , | 1 Comment »

Subsydzje

Posted by André Looijenga on 01/07/2010

Hjoed mar efkes in poëzybesprek dat jo ek as in preek lêze meie, ta-eigene oan de froede faars fan’e provinsje Fryslân (en spesjaal oan harren tsjintfurdige tsjinstfeint, de kultueramtner Tj. Bottema). Ommers, de besunigingsmoade fan 2010 liket ek oan de Fryske literêre subsydzjes net foarby te gean. Der soe oer praat wurde en bring it stipejild foar dy pear Fryske tiidskriften werom fan € 430.000 nei € 130.000 (hast 70% derôf dus).

De kwestje oft it op’e lange termyn net skeadliker is (foar de wurkgelegenheid, foar it minsklik wolbefinen, foar in goed en sûn libben) om safolle mei de botte bile te besunigjen as no wrâldwiid de trend is, lit ik foarearst rêste. En lit my der ek mar oer swije dat bygelyks De Moanne har jild miskyn better yn ynhâldlik djipper dollende artikels as yn tsjok djoer papier stekke koe. Wichtiger is dat, as de provinsje minder (of neat) jout, der folle minder (of neat) fan’e grûn komt yn it op hokfoar papier ek útjûn Frysk. En dat, as der folle minder Frysk printe wurdt, dat in grouwe stap tebek is foar de Fryske taal en dêrmei foar de eigenens fan de Friezen. Ynienen mear as twatredde fuortbesunigje makket alle Friezen en har Frysk ynienen kulturiel (stikken, c.q. noch folle) earmoediger.

Hawar, ta bestrieding fan dy driigjende geastlike earmoed mar oer nei de poëzy. As freon fan it Fryske fersefrisseljen stel ik (fanwege de titel fansels) as skriftlêzing foar it gelikens neamde slotgedicht út Cornelis van der Wal syn bondel Subsydzje foar de Graal (2003):

Sa’n Graal liket my machtich moai, sa tocht it mantsje

nachts op bêd en gong der ôf, socht yn’e kast om wat klean,

iten en fansels in flesse reade wyn en die de foardoar iepen.

.

Wylst er oer de wiete strjitte rûn wie it krekt of hie er

eat fergetten. Grutte muzyk pulsearre yn syn brein en syn

earen tsjinnen as kompas, se keazen ynearsten

.

it easten, te mear om’t ús dizze rjochting al wat fleurich moarnsljocht

it oandoarde en sis boe! tsjin de tsjusterens

Mar, wat oars, siet de doar eins wol goed op’e skoattel?

.

Soe it net better wêze foar it mantsje en gean werom?

Wa wit, seit de skriuwer mei de snor fol skom,

tenei faaks mear, earst moat der wat subsydzje komme.

Dit fers is it lêste fan in skift fan 8 ‘mantsje-gedichten’ yn dizze bondel. ‘It mantsje’ mei syn groteske grutte plannen is troch guodden wol lêzen as in antiheld-eftich alter ego fan de dichter. Mar tagelyk hawwe wy yn rigels 11-12 in ‘skriuwer’ dy’t de queeste fan it mantsje ûnderbrekt, as is júst dy skriuwer de dichter Cor van der Wal dy’t om stipe freget.

Ik kin my yntinke dat dit (eins fan begjin ôf iroanyske en relativearjende) gedicht foar guon lêzers mei in rare sydsprong einiget. As klassikus sjoch ik der lykwols net fan op dat in dichter op’e ein fan syn wurk taspilings makket op’e (finansjele) beleaning foar syn keunstnerskip. It eins tige klassyk dat in dichter (al as net tusken de rigels troch) om subsydzje bidlet (in Horatius die soks ek).

Read the rest of this entry »

Posted in Fryskens, No-tiid, Skriftekennisse | Tagged: , , , , , , , , , , , | 4 Comments »

Jield az wetter

Posted by André Looijenga on 13/06/2010

Everwinus (of Evert) Wassenbergh (1742-1826) wie de grutte man fan it Frysk om 1800 hinne. As soan fan’e dûmny fan Lekkum-Miedum studearre er yn Frjentsjer en makke er jong karriêre as heechlearaar Gryksk. Op syn 25e docearre er oan it Athenaeum fan Dimter, en al yn 1771 kaam er as professor werom yn Frjentsjer. Fanút’e stúdzje fan’e klassike talen ûntjoech er him ta ien fan’e earste wittenskippers op it mêd fan’e Nederlânske en Fryske taalkunde. As klassikus wie er warber mei Plutarchus (dy’t er yn it Nederlânsk oersette en neifolge), wylst er him dêrneist breed dwaande hold mei de bestudearring fan syn twa memmetalen.

Al hie faaks (in Fryske foarm fan) it Nederduitsch syn thústaal west, fanôf syn studintetiid is der bewiis foar Wassenbergh syn ynteresse yn it ‘Boerefrysk’. In moai foarbyld is it gelegenheidsgedicht dat er yn 1763 skreau foar syn stúdzjefreon Alexander Hindrik Metelerkamp. Dizze folbrocht in juridyske disputatio op’e achtste fan’e Wjoedemôanne (hokker moanne dat ik wêze mei) fan dat jier. Hjir folgje it earste en fjirde fan fjouwer kûpletten:

Myn lieave Frieoun, in beste Maat,

Harkje eak reis ney dit boerske praat.

     Der ommers joed so folle Minsken

     Dy pryssen, in dy lok toa winsken,

Woe ik nou eak ien bytje mey

Opsjonge in rymje’, op disse dey;

     My tocht, ik koe it neat ontlizze,

     ‘k Moast eak hett’ noglyks fen dy sizze.

.

(…)

.

Derom brek ik nou eak mar ôf,

In sis nin wurd meer toa dyn lôf.

     Win yn ‘t forfolg mar jield az wetter

     Mey ‘t pleytjen, Man! ho meer ho better.

Trouw den ien Famke; ien lieaf, myld Djier,

Fen trye ôf fjouw’r in tweintich Jier.

     Kruwp der… mar lit uws ‘t hier by litte:

     Swy Sjong-Faam! lit it rymjen sitte!

.

Myn leave freon en bêste maat, harkje ek ris nei dit boerske praat. Dêr’t ommers hjoed safolle minsken dy prizen en dy lok ta winsken, woe ik no ek in bytsje mei opsjonge en rymje op dizze dei. My tocht, ik koe it net ûntlizze [lizze litte]: ik moast ek wat nofliks fan dy sizze.

[Hy sprekt syn ferwûndering út oer’e grutte rjochtskennis fan Metelerkamp. Ta beslút:]

Dêrom brek ik no ek mar ôf en sis gjin wurd mear ta dyn lof. Win yn it ferfolch mar jild as wetter mei it pleitsjen, man! Hoe mear hoe better. Trou dan in famke, in leaf, myld dier fan trije- of fjouwerentweintich jier. Krûp dêr… mar lit ús it hjir by litte. Swij Sjongfaam, lit it rymjen sitte!

(ed. E.G.A. Galama 1977)

Oer A.H. Metelerkamp haw ik fierders net folle fûn. Hy koe Frysk, en sil der krekt as Wassenbergh niget oan hân hawwe. Der hat yn alle gefal yn’e 18e ieu in nijsgjirrige lytse tradysje oan’e Frjentsjerter universiteit west om mei Fryske gedichten ien syn ôfstudearjen te fieren.

De status fan it Frysk wie yn 1763 lykwols dy fan in aardich, mar tige ûndergeskikt, dialekt. Ek Wassenbergh neamt it dit boerske praat. Dat hoecht net negatyf bedoeld te wêzen: Boersk wie wierskynlik ek de namme dy’t de sprekkers fan it ‘Lân-Frysk’ sels brûkten.

Wassenbergh nimt yn dit lofdicht it perspektyf oan fan in bewûnderjende bûtensteander, in frijpostige boer sa’t dy ek nei foarren komt yn Gysbert Japicx syn Friesche Tjerne. Mei it Boersk boartet Wassenbergh mei konsepten fan binnen en bûten, dêrby heare en derbûten stean. Yn it Frysk kin de dichtsjende studint Wassenbergh him frijer opstelle en skabreuze taspilings meitsje (krekt as men ek in protte yn it Latyn die). It Boersk, dat faaks in bytsje ûnder harren stân wie, ferbûn de Frjentsjerter studinten mei-inoar om’t it har ûnderskiede koe fan har stânsgenoaten bûten Fryslân.

Snein, trettjin juny 2010.

Posted in Fryskens, Skriftekennisse | Tagged: , , , | 2 Comments »

Provinsjes en identiteit

Posted by André Looijenga on 05/06/2010

Earne djip fuort witte Friezen út Fryslân wol dat der sawat bestiet as ‘Westfriesland’. Dat stik Hollân oan it oare ein fan’e Ôfslútdyk. Dy polders mei bollefjilden en fakânsjehúskes ûnderweis nei it strân.

De lêste tiid (de ferkiezings, no) heare je hyltyd faker nuvere gjalpen fan ‘hef de provinsjes mar op!’, of ‘fusearje mar raak mei dy âlde brot!’. ‘Huppatee, smyt Fryslân mar op ien bult mei Grinslân en Drinte.’ In faak brûkt argumint tsjin sokke fúsjes is dat guon provinsjes in eigen identiteit hawwe, dat op guon plakken de ynwenners har tige mei har provinsje ferbûn fiele. Dat Fryslân Fryslân bliuwe moat, is it populistyske stânpunt wurden. Miskyn ek in kwealike saak oars: it fersterket mar wer de idee dat provinsjes de fuorútgong yn’e wei stean.

Dat Fryslân om har identiteit bysûnder is, dat witte de listlûkers yn ferkiezingstiid no en dan noch út’e mûle te krijen. Mar oare parten fan Nederlân ferjit men soks leaver fan. Nim no dat ûnderskatte en ûnbekinde Westfryslân (‘Noord-Holland’), dat skiereilân tusken Amsterdam en it Waad.

Myn (West-)Frysksinnige Westfryske freon Plaatsman skreau dêr krekt in sterke observaasje oer op syn weblôch. Ik wol dat stikje it Frysklêzend weareldsje tige oanrikkemandearje. It wurdt oars ek ris tiid dat wy Fryslân-Friezen wat mear nei it súdwesten seagen, ynstee ús altiten allinnich op in troch Grins dominearre ‘Noard-Nederlân’ te fiksearjen.

West-Friesland is gebleven. De folklore verdween misschien, het dialect ook zowat, maar een West-Fries bleef ‘n West-Fries, een schuur een boetje, eendenkuikens pulletjes. Nog altijd is er ‘n echte eigen identiteit, al reduceren de Hollandse media die graag tot alcoholmisbruik en een te hoog suïcidecijfer.

Sneon, fiif juny 2010.

Posted in Fryskens | Tagged: , , , | Leave a Comment »

No…

Posted by André Looijenga on 25/04/2010

Mei in freon fan my, in Drint fan Grinslânsk laach, hie ik it justerjûn op in feestke oer hoe’t minsken út ferskate Nederlânske regio’s ferskillend klinke. Hy woe hawwe, hy kin, wêr’t er ek komt, Friezen der altyd úthelje fanwegen it wurdsje no.

Fansels moast ik fuortendaliks tinke oan myn eigen observaasje oer it wurdsje sa.

Hy hie gelyk, fansels. It is frij typearjend foar it Frysk om oan’e ein fan meidielings no ta te foegjen. Hokfoar wearde dit …no yn’e sprektaal krekt hat, kin ik no net beneame. Ik brûk no út en troch sels yn myn blôchkes:

Wat in dramatyske kop net boppe dit oars sa nuete blôch, no.

No sa. In bernehân is gau fuld, no.

De fergrizing hâldt jin inkeld relatyf jong, no.

Sa skreaun komt it my oer as hat …no in dizze gefallen wat in ironisearjend effekt. Sintsjes dy’t einigje op …no, lykje in tahearder te ymplisearjen, dy’st as sprekker foar dy winne moatst. Pragmatysk wurket …no yn it Frysk faaks ûngefear as guon partikels yn it Gryksk (al moat ik tajaan dat Grykske partikels net myn spesjaliteit binne).

Besibbe oan it brûktme fan …no is dat fan it subtile tink, datst yn it Frysk ek gauris brûkst. Wat oars, mar ek aparter dan ast op it earste gesicht tinkst, is de manier wêrop’t de ymperatyf sjoch brûkt wurdt. Guon Fryskpraters brûke sjoch graach as in soarte fan fersterking fan harren meidielings. Hiel gewoan, mar des te fernuverender, is dat Friezen (en oare net-Rânestêdelingen) in hiel protte …hear sizze (of …hoor of …heur). 

No, sokke pragmatysk-taalkundige subtiliteiten… it bin eins tekens fan geastlike beskaving, tink.

Snein, fiifentweintich april 2010.

Posted in Fryskens, Taal | Tagged: , , , , , | 5 Comments »

Ottema-Wiersma Reservaat

Posted by André Looijenga on 01/04/2010

Tusken Feanwâlden en Gytsjerk leit it Ottema-Wiersma Reservaat. Jo sille der net earder fan heard hawwe, mar fanút’e trein nei Grins kinne jo der in lytse glimp fan opfange. Yn’e fierte sjogge jo wat boskjes en rûchte, net troch in dyk te berikken.

Soene jo jin dochs yn dit ôfsletten reservaat weagje, kamen jo yn in wyldernis fan wetter, reid en struken. In oarwrâldske stilte falt dêr oer jin. Earne kwêket in frosk. De wyn strykt troch de wylgetûken.

Dan hearst ynienen it splassen fan beamstamkano’s op’e petgatten. Hoeden komme se tichterby, smelle preammen mei dêrop mânlju en jonges yn bistefellen, pylken en bôgen op dy rjochte.

Dit is it gea fan’e Ottema’s en de Wiersma’s. Hjir hat gjin bûtensteander wat te krijen. Twa lytse stammen oerlibje hjirre yn harren natoerlike habitat.

Fiskjen en fûgels sjitten binne harren foarneamste boarnen fan bestean. Harren klinten bouwe hja fan tûken en seadden op bultsjes oan it wetter, elts op syn eigen pôle.

Rûch yn it hier, sûn en steech fan lea. Sljocht mar wollûdend is har taal. Frij farre hja oer marren en puollen, sette hja har fûken, strûpe har wyld. Meast fredich libje hja dêr, frij op’e romte, yn har natoersteat.

De jûns garje hja harren om har kampfjurren, ferhelje dêr teltsjes fan eartiids, sjonge lieten fan guozzejacht en snoekjeien. Soms kinne wy, at wy goed harkje, yn it skimer fan in simmerjûn sokke sangen súntsjes hearre, wannear’t wy nei dy tsjustere rûchte yn it Bûtenfjild stean te sjen. Wat mankelyk mimerjend, hjir bûten it hege stek om it Ottema-Wiersma Reservaat.

Tongersdei, 1 gersmoanne 2010.

Posted in Fryskens | Tagged: , | 1 Comment »

Fryske liuwtsjes

Posted by André Looijenga on 29/03/2010

Yn in eardere bydrage, ien fan myn bettere neffens my, luts ik fan lear tsjin pompeblêden as Frysk symboal. Pompeblêden wurde fiersten te folle brûkt, ferwurde ta betsjuttingleaze ornamintsjes, en ferkringje oare miskyn wol folle moaiere en echtere symboalen fan Fryskens.

Ik wol opkomme foar it wapen fan Fryslân. It kin wêze dat jo dat ris earne sjoen hawwe: in blau skyld met twa gouden liuwen en sân gouden blokjes. Miskyn dat jo noch in âld teeleppeltsje yn’e hûs hawwe mei dat wapen.

(Ik sis soks der mar even by, want sels de provinsje brûkt hjoeddendei har wapen amper mear, en sa njonkenlytsen sille de minsken wol ferjitte dat it ea bestie.)

It Fryske wapen hat wat grutsks oer him, wat keninkliks sels. Dat sil gjin tafal wêze, tink. Ik fermoedzje in (fansels mei opsetsin) konneksje tusken de twa Fryske liuwen en de âlde keninklike wapens fan Ingelân en Denemarken (trije sokke liuwen) en de hartochlike fan Brûnswyk, Sleeswyk en Normanje (twa liuwen).

Al dizze oare twa of trije liuwen binne lykwols ‘oansjend’, hâlde de kop fansiden nei de talôker, wylst har Fryske kollega’s rjocht foar har út sjogge. (De twa liuwen yn it wapen fan Westfryslân binne ál oansjend. De Westfriezen sille fêst beweare dat har liuwen histoarysk júster binne.)

Troch Ljouwert rinnend, lette ik lêsten derop oft ik ek Fryske wapens seach. It moaiste foarbyld is miskyn wol it âldste Fryske wapen yn stien: dat boppe de doar fan’e Kânselary.

My foel op dat der twa farianten binne: op’e âldere stiennen stean de liuwen op har twa efterpoaten, en op nijere ôfbyldings op trije poaten. De liuwen dy’t op twa poaten balânsearje, mei ik wol lije. Goed útfierd lykje se fûler. Se springe nei foarren as op in proai, ynstee fan kreas foarút te kuierjen. 

Moandei, njoggenentweintich maart 2010.

Hjirûnder in plaatsje fan it gewoane Fryske wapen, sa’t jo it faaks kinne fan borrelgleskes en ûndersettertsjes út’e jierren santich:

Posted in Fryskens | Tagged: , , | 2 Comments »