Frysk Deiblôch

It blôch fan André Looijenga

Archive for the ‘Lêzen’ Category

Hans Pleschinski lies foar út Königsallee

Posted by André Looijenga on 12/05/2014

Niis wie ik hjir yn Grins by in lêzing fan Hans Pleschinski, in ferneamde Dútske Schriftsteller. Moarn 13 maaie sil er, nei it skynt, noch in lêzing hâlde yn Ljouwert. By de NHL sil dat wêze — it krekte tiid & plak wit ik eink net (nuverdernôch fûn ik sa gau op ynternet net in oankundiging). Pleschinski lêst foar en praat oer syn nijste roman: Königsallee. It boek is tige de muoite wurdich, giet oer Thomas Mann, oer de weropbou fan Dútslân nei de oarloch, oer kultuer, humaniteit, Bildung, fersoening en de leafde, en oer de grutte (manlike) leafde yn Thomas Mann syn libben. Pleschinski syn Königsallee kin ik elkenien fan herte oanriede: dat besykje der noch by te wêzen wannear’t dizze grutte skriuwer foarlêze sil oan de NHL yn Ljouwert!

Königsallee spilet him ôf yn Düsseldorf, yn de simmer fan 1954. Thomas Mann, de Nobelpreisträger, de grutste libbene Dútske skriuwer fan syn tiid, dy’t de nazi’s ûntflechte wie nei Switserlân, nei Amearika, is op toernee troch de Bûnsrepublyk. Tagelyk is ek Klaus Heuser weromkaam yn syn bertestêd, neidat er 16 jier yn Yndoneezje, Shanghai, Hongkong trochbrocht hat as sakeman. Heuser hie Mann kennen leard yn 1927, op it strân fan Sylt, dêr’t de ferneamde skriuwer fereale rekke op de 18-jierrige gymnasiast. De jonge kaam del yn München, waard de Muze fan Thomas Mann, de ynspiraasje ta de haadfigueren fan syn romans oer Joseph en faaks ek Felix Krull.

En no is Klaus Heuser werom yn Düsseldorf, krekt wannear’t Mann yn itselde lúkse hotel útfanhûs is. (Mear oer it ferhaal kin ik winliken noch net ferklappe: sneon bin ik begûn te lêzen, ik bin no healweis.)

Hans Pleschinski fertelde jûn ek oer hoe’t dit bysûndere boek ta stân kommen is. Al langer beschäftigt mei de 20e-ieuske klassiker(húshâlding) Mann, wie er fassinearre troch de “Klaus Heuser”, dêr’t Thomas Mann yn syn lêste jierren geregeldwei yn syn deiboeken oer skreau. Heuser moast wichtich west ha yn Mann syn libben en wurk, dat: wa wie Klaus Heuser eins? en wat wie der fan him woarn? — Pleschinski fertelde dat er doe mar it tillefoanboek krigen hat, en de earste Heuser te Düsseldorf dy’t er skille wie fuort in muoikesizzer fan Heuser syn nichtsje en erfgenamt. Dizze âldere dame noege de skriuwer daalks út en kom lâns as der mear witte woe “oer de leafde tusken Thomas Mann en har omke”.  In hutkoffer fol papieren, brieven, foto’s kaam oan it ljocht — dizze skatkiste hat, mei de rike skreaune neilittenskip fan de Mann-clan, laat ta dit tige lêzensweardige, ûnderhâldende, ferrykjende boek Königsallee.

KönigsalleeDútske boeken falle by ús yn Nederlân meastentiids bûten it berik fan de literêre radar. Ommers, de antennes steane, ek yn Amsterdam, suver inkeld rjochte op it Ingelske taalgebiet, wat nije nijsgjirrige boeken oangiet. Fandêre dat jo Pleschinski en Köningsallee jitte net kenne sille (hoewol, dochs in posityf besprek yn it NRC, sjoch mar). Komt der ea in oersetting yn it Nederlânsk? Ik betwivelje it: hoe’n konneksjes Mann yn de jierren ’20 en ’30 ek hie mei Nederlân, hoe’n rol Nederlân (en -nners) ek spilet op de eftergrûn yn it wurk fan Pleschinski (en fan Mann), ik eangje dat it lichtkâns allegearre fierstente Dútsk (en Dútsk-literêr) wêze sil foar de kommersjele útjouwerijen te uzes. (Of it moast wêze dat er oanfoarsjoen in bestseller yn it Ingelsk waard.)

Moat ik jo noch oertsjûgje? Lit dan myn wat singeliere geastdrift foar it skiene, goede, wiere yn de skriuwerij fan yn oansjen ôfbladderjende wrâldkultuertalen wat ekstra krêft bypûste wurde troch nimmen minder as Denis Scheck, kritikus en presentator fan it altyd moai makke boekeprogramma Druckfrisch (op de ARD, ienris de moanne let op de sneintejûn — it ûnmooglik útstjoerstuit tsjûget al fan kwaliteit). Scheck priizget (klik foaral efkes op dizze link, en besjoch & beharkje it filmke):

Königsallee skilderet (…) ek de har krekt fannijs formearjende samenleving yn de Bûnsrepublyk. “Wurk holp” — mei dit biedwurd ferdôve it neioarlochske Dútslân him oer de misdieden fan de nazitiid en de trauma’s fan flecht, ferdriuwing, bombardeminten. Pleschinski bringt in fan de earste sin ôf likegoed amusant as healwiis doar-iepen-doar-ticht-vaudeville op it toaniel — en in tûk spul oer seks en tekst, libben en literatuer, homoseksualiteit en hûchelerij. (…) In grandioas plezierige roman oer net-reälisearre dreamen fan wiere leafde, ivige roem en Dútsk nasjonalisme.

No sa! no sjen oft jo noch Pleschinski heare kinne as er by de NHL foardraacht. En dit boek oantuge, bygelyks by de ûnôfhinklike boekhannel Godert Walter (dêr’t ik fan ‘e jûn dizze skriuwer hearde en koart ek spruts — en se reklame meitsje mei Dútske boeken foar Dútske prizen.)

Moandei, tolve maaie 2014.

.

Tajefte: in Nederlânsktalich besprek op “Geheim weblog” fan Königsallee. De karakterisearring fan de figuer Ernst Bertram — leeftydsgenoat en freon fan Thomas Mann dy’t yn de mangel kaam meidat er oarsom àl in völkische nazi-meirinner waard en no nei de oarloch siket nei rehabilitaasje — is troch de skriuwer yndie faaks krekt wat swierder oanset as nedich wie. Hie jûn by de fragerûnde oan ‘e ein ek noch even frege nei dit personaazje (boppedat in ‘homo’, at jo dat sa neame kinne by in begjin-20e-ieusk yntellektueel, en dus spegeljend oan de relaasje Mann-Heuser), mar krige dêr net al te wiidweidich antwurd op.

Tajefte II: Hans Pleschinski hie ferline wike ek noch de trijejierlikse Literaturpreis der Stadt München wûn, foar syn oeuvre oant no ta. Yn Grins hie er in publyk fan heechút tsien man. Grutstepart like it boek net lêzen te hawwen, naam likegoed nei in noflike jûn ek net in boek mei nei hûs. (Soks soe wol wat better kinne, dochs, yn besikers en yn boekeferkeap.)

Advertisements

Posted in Lêzen, Skriftekennisse | Tagged: , , , | Leave a Comment »

Esperanto for de Friezen!

Posted by André Looijenga on 26/07/2012

Yn’e kast haw ik in behindich boekje, dêr’t it griene omkaft fan oer de jierren brunich wurden is. Yn 1933 is it útjûn, mei heechstimde ferwachtings. De foarkante is dernei: strakke letters (foar dy tiid), in steande swarte rjochthoek mei in stjer grien útsparre. Esperanto for de Friezen! – Frysk Esperanto-learboek I. De auteur wie in C. Hettema. Diel twa haw ik net.

It hat in foaropwurd fen it bistjûr fen it S.D.F.F. en de gearstalder:

Yn 1911 sloech de forneamde strider for Esperanto Dreves Uiterdyk, ek bikend as foarstrider fen ús memmetael, it Frysk Selskip foar him to stypjen by de útjefte fen in Esperanto-kaei (lyts learboekje) yn it Frysk. It Selskip seach dêr, sa’t it liket, gjin ljocht yn, en de útjefte gyng oer. Yn it Kristlik Selskip wier W.P. Cnossen dodestiids in warber foarstrider, mar earst yn 1921 joech de Jongfryske Mienskip it foarbyld mei it opsetten fen in Esperanto-leargong; yn 1925 folge in twadden-ien; hjirút wei is it Esperanto-forieningswêzen yn Fryslân opwoechsen. De Mienskip hat spitigernôch de lêste jierren it Esperanto as forkearstael mei it útlân allinne yn it karbrief. De rop “Fryslân en de Wrâld” moat lykwols folksriem wirde!

It Soasiael-Demokratysk Frysk Forbân wol dêrta it brûken fen Esperanto as ynternasjonale helptael fen it hiele Fryske folk sa krêftich mûglik foartsterkje. Wrâldboargerskip is allinne bisteanber op grounslach fen it eigene. Hwet mear der Esperanto leard wirdt fen’e Friezen lâns de wei fen hjar memmetael, hwet rûmer en frijer hja hjar ûntjaen kinne.

Dit learboekje moat sines dêrta dwaen. It is sa gearstald det it brûkt wirde kin by ienfâldige leargongen en teffens tsjinje kin by selsstúdzje.

(…)

It doel is fensels meidertiid in wiidweidiger Frysk Esperantowirdboek út to jaen. For it lêzen hoopje wy ienfâldige Esperantoliteratuer en maklik to bisetten Fryske teksten mei de oersetting dernjunken yn’e hannel to bringen. Bynammen scil ek oandacht jown wirde oan de forsprieding fen de klassike wirken út’e wrâldliteratuer yn Esperanto, om los to kommen fen de leije fen de Hollânske oersettingen.

Stypje ús wirk troch dit boekje oan’e man to bringen!

Wird lid fen it Forbân en de Federaesje fen Arbeiders-Esperantisten!

No sa. Oer dizze Cornelis Hettema kin ik op it earst neat fine. Faaks hie er te krijen mei de Utjowerij Boekhannel “De Fûnk” yn Hirdegeryp – grif ferbûn oan it neamde S.D.F.F. – dêr’t it boekje útkaam is. (Op it foarblêd stiet lykwols, prozaysker: Stiens T. Herder ’33.) Doedestiids wie foar 50 sinten it lesboekje, diel 1 út de rige ‘Fryslân en de Wrâld’, te besetten.

Moai om te sjen hoe’t foarstehelte 20e ieu Jongfryske ideälen gearkamen mei ynternasjonaal stribjen nei wrâldboargerskip, dêr’t it Esperanto in fehikel fan waard. Sij it, lykas faker, mei in bytsje fertraging. Dreves Uitterdijk (1866-1940) fan Readtsjerk hie yn Nederlân de pionier west op it Esperanto-mêd. Foar it Selskip wie it yn 1911 miskien noch wat te útwrydsk, sokke útlânske hypes.

Mar grutte plannen hiene de Fryske Arbeiders-Esperantisten al yn’e jierren tritich. Frisujo kaj la mondo! La ĉielo estas la limito! Wat soe der fan op’e hispel komd wêze…?

It boekwurk dêr’t ik sels foar it earst mear te witten kaam oer de ‘ynternasjonale helptaal’ heucht my noch. It stie yn in úthoeke fan de Snitser bibleteek, en bearde al wat minder selsbetrouwen. Mei nuvernocht lies ik de lesmetoade troch fan in man, waans namme ik fergetten bin (in âlde autodidakt fan foar de oarloch, neffens de persoanlik kleurde ynlieding). Gielich papier, typmasjineletters, naïve tekeninkjes om de betsjutting fan foarsetsels út te lizzen.

It luts my oan, stjitte my ek wat ôf. It knullige faaks dat it Esperanto oer him ha kin, benammen yn in taalboekje dat al te bot op’e hoksen giet. It út’e-tiidske ideälisme is te priizgjen, mar dat promoatsjen fan ienfâld… né, tanke.

Likegoed wie reklame meitsjen foar in simpel, neutraal kommunikaasje-ark krekt wat de betinker besocht hat. Op 26 juny 1887 seach yn Warschau in earste boekje fan L.L. Zamenhof (skûlnamme dr. Esperanto) oer syn taal it ljocht. Ynternasjonale Taal. Foaropwurd en komplete lesmetoade. “Por Rusoj”. Foar mar 15 kopeken wie it fan jo.

Dat, kinst sizze, it Esperanto hat hjoed syn 125e jierdei.

Konstruearre talen mei ik wol lije. It ompielen oan taal, oft it no in ‘echten’ is, of in sels optochten, mei ik ek sels graach dwaan. Dat: fen herte lokwinske, Esperanto, kaj ankaŭ multajn jarojn!

Koartlyn kaam it boek Een wereldtaal (2004) fan Marc van Oostendorp my op’en paad. In hiel goed skreaune skiednis fan it Esperanto, oer Zamenhof dy’t fan 1887 ôf allinken syn hobby útwaaksen seach ta in wier ynternasjonaal fenomeen, oer hoe’t de taalbeweging him ûntjoech, oer oare keunsttalen, en oer de literatuer dy’t yn it Esperanto makke is.

Dat lêste hat in soad betsjutten foar hoe’t Zamenhof syn taal nei fiiffearn ieu hieltyd noch libbet. It Esperanto fan de (âlde) learboekjes hat in oerdreaune fokus op it lytse tal taalrigels, de simpelens, de trochsichtigens.

Koarte sintsjes. Rasjoneel en positivistysk. Tak-tak-tak. La infanoj estas en la lernejo. [De bern binne yn de skoalle.] Ili skribas en la kajeroj. [Hja skriuwe yn de skriften.] Kie staras la instruisto? [Hwer stiet de ûnderwizer?]

No ja, jo moatte net te dreech begjinne fansels. Underwylst haw ik lêzendewei leard dat it Esperanto in libben fûn hat foarby de lesboekjes. Dat der rillegau mei wille om-eksperimintearre waard mei Zamenhof syn útfining. Mei foar- en efterfoechsels is it leksikon ûnbidige út te wreidzjen. De ienfâldige, heldere grammatika (‘yn in oere tiids te learen!’, gjalpe it hûndert jier lyn) hat him ûntjûn ta in libbene en ynventive kreoaltaal.

De ynternasjonale tuskenyn-taal sil it Esperanto foarearst wol net mear wurde. Mar 125 jier nei de earste publikaasje hat it altyd noch in oanhing dêr’t in skrutene jonge dokter yn it troch de Russen besette Warschau fan 1887 kwalik fan dreame kind hie. Dichters, oersetters en romanskriuwers hawwe it ferrike ta wat hiel eigens. Makliker is it der net drekt op wurden. Eleganter faaks al. Knullich en knoffelich is it perfoarst net en, op grûn fan wat Van Oostendorp meldt, smakket it nei mear.*

Boppedat hat it in wrâldwide taalmienskip (yn alle gefal likernôch fan it formaat fan it Frysk) dy’t fan har taal bewust is, en der kreätyf yn is, yn in mjitte dy’t ik foar it Frysk jerne winskje soe.

Tongersdei, seisentweintich july 2012.

*) In nijsgjirrich boekje dat it Esperanto ál as in komplekse taal, ynstee fan as in pear simpele rigeltsjes, beskriuwt, is: Christopher Gledhill, The Grammar of Esperanto. A corpus-based description (München 1998).

Posted in Lêzen, Taal | Tagged: , , , , , , | Leave a Comment »

Sûnder Smit

Posted by André Looijenga on 04/02/2012

De deis fan de Grutte Gedichtejûn siet ik hinne en werom neist Pier Boorsma yn de trein. Sa kamen wy te praat oer in (njonkenlytsen âld) probleem: it lytse bytsje essays dat der yn it Frysk skreaun wurdt. Ien dy’t yn syn tiid wol in warber Frysk essayist wie, wie lykwols Jo Smit (1916-1991). Fan Smit hie ik al de moaie ferhalebondel Bisten en boargers, en ek syn boarterijke Stôk en ballen, mar syn skôgjend proaza (dêr’t er yn 1963 méi de Gysbert foar krige) koe ik net.

Myn reisgenoat woe ha, Jo Smit syn essays yn (û.o.) de Tsjerne wiene noch altiten net bondele. Dat soe in moai boek opleverje… De oare moarns fûn ik rillegau út dat Jabik Veenbaas ús al foar west hie, mei blomlêzing fan santjin koartere en langere stikken fan Smit. Ik frege it boek op út de byb, en wis: Jo Smit wie yndie in feardich essayist, dy’t skerpsinnich en dwersich nei Fryslân en it Frysk seach. Ynspirearjend, mei bagaazje en eachweid, ien foar wa’t kieze foar it Frysk lyk wie oan kieze foar frijheid.

De blomlêzing fan Veenbaas jout in aardich oersjoch fan Smit syn tinken oer literatuer en oer it Frysk. Foaral oer it earste aspekt giet it essay dat Veenbaas ta ynlieding skreau. Wat ik miste, wie in biografyske skets fan in man mei in, foar in Frysk skriuwer alteast, ôfwikseljende en nijsgjirrige karriêre. Boppedat wurdt al dúdlik dat it hjir om in seleksje giet, mar krijt de lêzer bûten dizze kar-út net in byld fan Smit syn produksje oan skôgjend wurk. In bibliografy dêrfan (of tenminsten fan alles dat Veenbaas en Riemersma fan Smit ûnder eagen hân hiene) hie moai west. Oer de foarmjouwing sil ik net lêbskoaie (by de KU moasten de skriuwers alles ommers sels dwaan), mar de staverings- en setflaters steurden my skoan.

Jo Smit kaam fan Skylge, Midslân om krekt te wêzen. Hy hat wurke as sjoernalist en as learaar, wie ferfolgens direkteur fan de RONO (regionale omrop) en dêrnei fan de VARA Radio. Hollânsk en Midslânzersk wiene de talen fan syn bernetiid yn Rotterdam en op it eilân. Frysk learde hy pas doe’t er yn Grins studearre.

Smit naam in sintraal plak yn yn it Fryske literêre fjild nei de oarloch. Yn Zolang de wind van de wolken waait lêze jo lykwols amper oer Jo Smit. Hy figurearret faker op foto’s as dat er omtinken krijt yn de haadtekst. Goed, op side 153 wurdt syn biografy jûn yn in útwrydsk foto-ûnderskrift, — mar dat dát it meast ynhâldlike is dat der yn it Wolkeboek oer him sein wurdt, toant hoe’t de auteurs him oan de râne fan de Fryske literatuer pleatsten. Fierders is Smit dêr inkeld de ynspirator fan in Riemersma (en in Van der Leest), wêrmei’t Trinus Riemersma al te bot en al te teleologysk ta hichtepunt fan it Fryske proaza kanonisearre wurdt. Jo Smit as ‘foarôfskading’ fan ús ferlosser Trinus…

It doar it wol oan en hâld út dat Jo Smit ien fan de wichtichste, én ûnderhâldendste, Fryske skriuwers ea west hat. Ten ûnrjochte heal fergetten, in yntellektuële twadde-taal-Fries mei in blikfjild dat fier foarby de grieën en de greiden rikke. Ien dy’t yn de jierren ’30 en ’40 genôch mishanling fan taal ûnderfûn hie om radikaal te gean foar de frijheid fan de lytse taal dy’t opbokse moat tsjin de sintralisme en lykskeakeling. Ien dy’t oe sa linich en humaan skriuwe koe yn selsbewuste (en dus geve) taal. Dat Smit gjin post-grifformearde dogmatikus wie, is ek wol noflik.

Syn earste boekpublikaasje, it lange ferhaal Sûnder sûker (41 s.) lies ik okkerdeis. Neffens it Wolkeboek bestiet it net. Skande, want it is in yntelliginte stoarje dy’t it lêzen tige wurdich is. De jimt leit frijwat heech foar de lêzer: Smit boartet dermei dat de personaazjes mear witte as de lêzer. It ferhaal is grutstepart in monolooch fan in man dy’t belutsen west hat yn in nasjonal(istysk)e beweging dy’t op ûnôfhinklikheid útrûn is. (De nammen yn it ferhaal binne allegearre Frysk, de plaknammen Fryskich. Hoewol’t “Frysk” net neamd wurdt, docht it alles oan as in útfergrutting fan de Fryske Beweging.) Yn in kafeepetear mei in âlde bekinde Kaspersma sjocht de sprekker werom op syn rol deryn, en op de rol fan in fierder net by namme neamde hy. Dizze hy hat allinkenoan de macht nei him ta lutsen: hy is de diktator wurden waans portret yn it kafee oan it lewant hinget. Eintsjebeslút wurdt de sprekker troch Kaspersma arrestearre en ôffierd, en giet it libben syn oardere gong.

Sûnder sûker is in earsten parabel oer it benearjende fan ideälen dy’t omslane yn in totalitêr rezjym. In sterk ferhaal oer prinsipes en morele frijheid fan in grut Frysk skriuwer, dy’t wy, seker yn ús tiid, net ferjitte meie.

.

Jo Smit, Jabik Veenbaas (red.), De moderne roman as moraliteit. Boalsert 2000.

Jo Smit, Sûnder sûker. Drachten 1956.

.

Sneon, fjouwer febrewaris 2012.

Posted in Lêzen, Skriftekennisse | Tagged: , , , | 2 Comments »

Tiid fergrieme woe my net skeard en ek

Posted by André Looijenga on 03/10/2011

En dan moast der hjoed mar wer ris in gedicht op it Deiblôch… Neat Midfrysk diskear, nee hielendal neat âlds sels. In gedicht diskear dat my lêsten trof, doe’t ik even thús yn’e boekekast stie te sneupen, wylst ik dochs eins op’e fyts springe moatten hie om gau-gau nei kantoar ta. In gedicht oer útstelgedrach, oer tiidrekke, oer omdangelje, út it rút stean te sjen, noch efkes in bakje kofje nimme, wat omsneupe bliuwe. In gedicht dat ik eins op poster-formaat boppe myn wurktafel hingje moast.

Ik hoopje dat ús haadredakteur it my net kwea ôf nimt, dat ik sa’n resint poëem fan him tusken de Althuysens en R.B. Windsma ûnderbring. Dat by dizze ris in fers fan Piter Boersma:

Ritueel XXVIII: De tiid ferstrykt

.

wurdt dat noch wat myn reis nei sina ta

gelokkich ha ik it sicht op wylgen

ik ha juster in dei útlutsen om

nei myn freon ta tiid dy’t goed bestege

is en dochs hie ik it lang útsteld ik

doch it iene dêrom kin it oare

net dizze dei is al wer heal om it

fljocht my oan en dat wylst ik om’t ik gjin

tiid fergrieme woe my net skeard en ek

de ôfwask noch net dien ha ik ha it

gefoel dat ik de hiele middei nei

bûten sjen wol ik stean al in kertier

foar it rút tink ik wol op in stoomboat

de swarte see befarre dei en jûn

binne al wer om ik hoopje lykwols

noch in protte te dwaan ik wurd gewoan

sljocht om’t ik kieze moat ha ik keazen

om myn tiid hjir oan te besteegjen om’t

ik der net ta komme kin om op bêd

no’t ik omfal fan’e sliep útteld bin

O heden!, tink ik dan: dit gedicht giet oer my… In tige produktive nije wurkwike tawinske alfêst…

Moandei, trije oktober 2011.

Posted in Lêzen, Skriftekennisse | Tagged: , | Leave a Comment »

Huzumer siikbêd

Posted by André Looijenga on 23/04/2011

Ik bin der noch, hear!

Ôfrûne wike hat wat oars west as ik it ynplend hie. Moandeitemiddei fielde ik my op myn wurk hielendal net goed. Myn rjochterhelte fielde dôvich, myn earm trilde, pine yn’e holle, muoite sels mei it praten. Dat ik út wurk ynstee fan nei hûs mar nei it MCL ta. Ik waard ûndersocht, en de neurolooch woe my út foarsoarch mar in nachtsje hâlde. Oant tongersdei haw ik dêr yn it sikehûs lein.

Wat der no krekt oan’e hân wie (of is), is noch net alhiel dúdlik wurden. Yn alle gefal is der neat mis mei myn herte, myn longen of myn bloeddruk. Ik haw gjin sûkersykte. Út in CT- en in MRI-scan die bliken dat ik net allinnich harsens haw, mar dat se der ek tige sûn útsjogge. Dat ik mocht wol wer gean, en doch it no mei de peaske mar wat rêstich oan.

It rare gefoel fan moandeitemiddei wie tiisdei wer oer. Lykwols hienen se my wol oan’e monitor lein, mei elektroaden, triedsjes en in bloeddrukmjitter. Wylst ik my wer normaal en sûn fielde, lei ik dêr mar mei triedden fêstbûn op bêd: in nuvere erfaring. It skeelde dat it noch in pear nijsgjirrige boeken by my hie.

Ik haw dus mar lêzen yn, hiel tapaslik, Der Zauberberg fan Thomas Mann. David van Reysbrouck syn Congo haw ik ûndertusken útlêzen en ik haw ek noflik omblêdere yn F.J. Nicholls syn Anthology of Neo-Latin Poetry. Boppedat haw ik, tsjin’e ferfeling, it foarwurd oerset fan Frisia, seu de viris rebusque Frisiae illustribus (út 1609) fan Martinus Hamconius.

It wachtsjen, hieltyd ôfwachtsjen, is it meast typysk dêr yn it sikehûs. De tiid giet oars. De yndieling fan’e tiid giet troch bloedûndersiken, doktersbesite en de bôlekarre. Komst yn in rigelmjittige dining fan rêst en wachtsjen. In Zauberberg mei útsjoch op’e Âldlânsdyk yn Huzum.

Lokkigernôch bin ik no wer thús. Oankomme moanne moat ik noch in pear kear werom foar neier ûndersyk, mar ik haw goede hope dat it minder slim is as it earst like.

Sneon, trijentweintich april 2011.

Posted in Dien, Lêzen | 1 Comment »

Foarkanten en foarnimmens

Posted by André Looijenga on 23/12/2010

Àl ‘glûpende kâld’, mar de fearten rane wer. It iis giet wer oan diggels, en de dreamen fan op hurd wetter alve stêden om te riden ek. Fan’e middei gie ik yn Grins de boekemerk yn’e Harmony by del. Fêst foar-krystrituëel. Lykas altyd tôge ik de tas fol (net iens sa) âlde boeken mei nei hûs. De opbringst wie foar it stypjen om earme froulju yn Pakistan op eigen fuotten te helpen. Pakistan, at der ien lân op’e wrâld is dat de ôfrûne jierren de pleagen fan Egypte oer him hinne krige… En tagelyk rillegau fergetten rekket yn’e deistige nijsnúnder.

Ien fan myn oankeapen wie in Rink van der Velde. Pake Sytse, út 1975, mei miskyn wol it meast ûnsjogge omkaft dat ik ea op in Frysk boek seach. Sa ûnsjuch, ik toan him hjir mar net. It siet ús folksskriuwer net mei mei de uterlike fersoarging fan syn dochs sa goed ferkeapjende wurk. Goed, de earste printinge fan De Fûke hat in moai omslach, stylfol en alhiel by de tiid (foar it Fryslân fan’e jierren sechtich). Mar dat der yn’e Rink-van-der-Velde-betinkingsspecial fan de Moanne okkerdeis in blier artikel oer de omkaften fan Van der Velde syn boeken stie, fûn ik hast wrang. At je op allinne de foarkanten ôfgiene, soene syn boeken meast net boppe de streekromantsjes en moppeboekjes útstekke.

It is echt hiel wichtich dat boeken der goed útsjogge. Mar ik bin bang dat dat yn Fryslân noch net by alle útjouwers (en skriuwers) bekind is. Printwurk yn Times New Roman, of júst yn skraachleaze kompjûterlettertsjes. Pocketsjes en omkaften dy’t guodkeapte, klysjee en earmtlikens útstriele… foaral Friese Pers Boekerij hat der patint op.

No ja, en tagelyk ferskine der ek heule moaie nije útjeften hear. Ek yn it Frysk. It kin àl.

Fierders bin ik dizze fakânsje dwaande mei myn promoasje-ûndersyk. Wêrfoar’t ik yn febrewaris foar in wiidweidich kongres nei Rome sil. Dat, it kin àl. En nije wike sil ik noch foar in pear dagen op’e sneup yn in lyts lantsje hjir net fier fuort, mei in eigen lyts taaltsje. In Fryslantsje yn’e Ardinnen. Mar hawar, dêr lêze jim skylk mear oer op it Deiblôch

En ik rin om mei plannen foar Fryske boeken. Ek dêroer letter mear. Dat se kreaze typografy en in kreas omkaft krije, sil ik yn alle gefal foar soargje. En faaks ferkeapje se ek noch.

Tongersdei, trijentweintich desimber 2010.

Posted in Dien, Lêzen, Skriftekennisse, Skylk | Tagged: , , , , , , , | 2 Comments »

Bibliobus opdoekt, en Peter Vos

Posted by André Looijenga on 18/11/2010

En doe lies ik justerjûn, tafallich, om’t ik tafallich in jûn yn Tersoal wie, yn’e Ljouwerter Krante dat yn Boarnsterhim de bibliobus fuortbesunige wurdt. In lyts berjochtsje, fuortstoppe yn in fou fan it regio-katern. Ik lies it, ja besunigings no, en ik waard der eins net iens mear lulk fan. Op it lêst makket it jin morf, no.

Ik ha fansels al goed tsien jier gjin bibliobus fan binnen sjoen. Mar koartlyn moast ik der wer oan tinken. Mei ús heit en mem giene wy altiten al, sûnt ik my herinnerje, alle trije wiken op in jûn nei de byb yn Snits. Ik sil dêr in moai part fan’e A-boeken en de B-boeken lêzen ha, en dêrnei de (gauris wat drege en sombere) J-boeken dy’t by de grutteminskeboeken stiene. En noait mear as twa ynformative, mei grutte platen, oer skiednis en gebouwen en sa, mar per wike minstens ien boek mei allinnich wurden…

De bibliobus kaam hjir ek yn it doarp, en op in seker momint krigen wy ek dêr mar in abonnemint fan. Om foar de lêshonger net alle wiken op en del nei Snits, no. It assortemint fan’e bus wie lytser, en foar folwoeksenen stiene der faaks fral streekromans en grutletterklobben, mar it wie in wûnderlike piiplaad sa’n bibliobus. Ien boek dat ik dêr ris ûntduts — ik wie in jier as fjirtjin, fúftjin –, kaam my lêsten wer yn it sin.

1984, yn Nederlânske oersetting, fan George Orwell. En, dêr giet it my no om, mei yllustraasjes fan Peter Vos. It benearjende gegeven, it útsichtleaze ferhaal, makken in djippe yndruk op my. Dêrby de tekeningen fan Vos, dy’t my by it ferhaal holden en it boek draachlik makken: mei masterlike streekjes delsetten hampelmantsjes yn slobberjende overals. Tanksij Peter Vos gie foar my 1984 oer in minske, tegnjirde yn’e masjine fan in ûnminsklik gegeven.

[De tekeningen binnenyn binne folle better as it nearzige omkaft hjirneist.]

Letter keas ik it boek út foar myn list foar Ingelsk. Troch it orizjineel koe ik yn’e sechde alhiel net hinnekomme. Oft ik doe al troch de rom fan it boek hinneprikke koe, wit ik net. Miskyn wie my it Ingelsk te dreech en te toar. Ik wist dochs de ein al, en de plaatsjes derby misten boppedat. It mondeling deroer bin ik, mei wat harsenskrabjen en ymprovisearjen noch wol trochkaam.

Oardel wike lyn is Peter Vos ferstoarn. Tsientallen berneboeken dy’t er yllustrearre sil ik lêzen ha. Of tenminsten de tekeningen fan lêzen. Grutske bisten tekene er, ôfsjoude minskjes, altiten lyntsjes, stipkes mei in soarte fan siele derefter.

Faaks Nederlâns grutste tekender rekke wei, hast sûnder omtinken, wylst krekt dêrfoar foar dy iene piipsmoker dy’t noch op syn santichste yn swimbroek op in boekomkafte posearre… nee, lit dy argewaasje mar. Wat better is, bewiist dat úteinlik wol. En in goede tekening praat sûnder poeha fan wurden yn alle talen.

Mar sûnder de bibliobus hie ik Peter Vos syn tekeningen by Orwell net kend. En skylk rydt dy net mear yn Boarnsterhim. En yn hieltyd minder gemeenten wurde bibliobussen en lytse bibleteken iepenholden. Sûnder iepenbiere bibleteken soe ik net wurden wêze wa’t ik bin. At der ien ynstelling is dy’t it minskene libben ferriket, is it dy dêr’t je oer alles boeken fine kinne, liene meie, lêze kinne.

Dêrop sa bot besunigje is gjin neutraal besparjen op kosteposten, mar mei razende keatlingsagen snoeie yn de skientme, de rykdom, de wearde fan’e libbens fan gewoane minsken âld en, boppe-al, jong.

Tongersdei, achttjin novimber 2010.

Posted in Lêzen, No-tiid | Tagged: , , , , , , , | 1 Comment »

Zijn reis naar Friesland is altijd onopgehelderd gebleven

Posted by André Looijenga on 23/06/2010

Och heden, al wer in wike neat skreaun op myn blôch. Wêr moat dat hinne?

Dan mar efkes rap wat. In foto dy’t ik lêst makke haw op in fytstochtsje troch Baarderadiel. Yndied: dit is Mantgum “yn midsimmers griene tier”. Miskyn wol ien fan’e moaiste Fryske terpdoarpen. (Alhoewol, dy ôfgryslike nijbou-stins Hoxwier meie sa fan my daalks wol wer ôfbrekke.)

Der komt skylk wer mear nijs en nijsgjirrichs op Deiblôch, beloovje ik jimme.

Ik haw ûnderwilens in besprek skreaun foar Ensafh, bin yn it spier mei myn Hellenistyske spearen, wie fan it wykein noch yn Alkmaar en yn Amsterdam. Wat is dat Amsterdam dochs ek in geweldige stêd. Spitich dat wy yn Fryslân allinne noch mar nei Grins lykje te sjen as “ús grutte stêd”.

Wichtiger faaks noch: ik haw my it samle wurk fan Nescio oanskaft.

Ik lies yn’e trein werom De Útfretter de sinnen priuwend en yn myn efterholle ferfryskjend. Nescio wie in grutten ien. (Je merke al, syn oersetting yn it Frysk is nei hûndert jier einliks ûnderweis.)

Woansdei, trijentweintich juny 2010.

Posted in Lêzen | Tagged: , , | 2 Comments »

In roman dy’t derta docht? – II

Posted by André Looijenga on 08/03/2010

[Yn andert op’e réaksje fan myn Westfryske freon Plaatsman op myn stikje fan juster oer romans dy’t derta dogge, skreau ik niis it ûndersteande. It hinget ek ûnderoan by dat eardere stikje, mar liket my as bydrage nijsgjirrigernôch om hjoed ek foaroan op myn Deiblôch te pronk te setten.]

Myn bydrage fan justerjûn hinket, analytysk swak, op mear as ien gedachte.

Ien tried is dat ik siet te tinken oan’e kwestje wat no in “derta-dwaand” literêr proazewurk wêze soe. Dêrop trochgeand kaam ik derop út dat in ‘roman’ (yn in strikte definysje) eins mar in raar ding is. Hielendal de finger derop lizze kin ek noch net. Mei it ‘probleem’ fan fiksje hat it miskyn te krijen, en mei de (ferburgen holden) rôl fan’e skriuwer miskyn.

Do neamdest foar it Nederlânsk in list fan santjin boeken dy’t it lêzen seker wurdich binne (al ha ik sels mear as de helte nea ynsjoen). Oft ik se allegearre ‘roman’ (stricto sensu) neame soe, betwivelje ik. Mar wat ik dan àl in roman fyn, dat moat ik in oare kear ris fierder útwurkje.

En dan begûn ik myn stikje mei de kont tsjin’e krêbe te smiten oer de Fryske literatuer, fansels. Krekt as foar de Nederlânske, ha ik hjiryn mar diels rjocht fan meipraten: der binne in soad boeken dy’t as Fryske romans ferkoft wurde en ik net lêzen ha. Ik wol nimmen misledigje fansels – der komme seker nijsgjirrige boeken út -, mar oer it ginneraal skat ik Fryske ‘romans’ (yn inge sin) net al te heech yn. Dochs, Riemersma hat perfoarst in oantal goede boeken skreaun, hoewol’t dat lang net allegear ‘romans’ wiene. (Fabryk en Nei de klap binne àl romans, mar Rotminsken/Minskrotten en De Reade Bwarre soe ik by brektme oan in better wurd net oars as as wichtige ‘kréative proazewurken’ definiearje.)

Boppedat siet der yn myn stikje nóch wat oars: it útmeitsje wollen hokker romans út’e Lege Lannen no echt fan wrâldnivo binne. Soks krijst soms, wannear’st bygelyks yn’e byb in oersichtswurk oer ‘Great European Novels’ trochblêderest en dêr gjin inkelde Nederlanner of Flaming yn fynst. Foar in part leit sa’n brektme oan erkenning oan’e ôfgryslike parochiaalskens fan bûtenlânske (tink seker Angelsaksyske en Frankofoane) literatuerkenners, en allinne yn twadde ynstânsje oan’e aard fan’e Leechlânske skriuwerij.

Nooit meer slapen is yn elts gefal sûnder twivel foar my in Great European Novel. Op syn minst.

Moandei, acht maart 2010.

Posted in Lêzen | Tagged: , , , | 1 Comment »

In roman dy’t derta docht?

Posted by André Looijenga on 07/03/2010

Ik freegje my wolris ôf hoefolle Fryske romans der binne dy’t echt de muoite wurdich binne. Ik haw der sels yn elts gefal net safolle yn’e kast stean, dy’t ik útlêzen haw. Streekromans binne der, en boeken oer de oarloch en sa, mar sok jolm hat myn ynteresse net.

Mar miskyn bin ik wol net echt in romanlêzer. Miskyn fyn ik it meastal mar omslachtich gedoch, dat in skriuwer fiktive karakters betinkt om dy fiktive dingen belibje te litten yn in fiktive wrâld dy’t krekt op uzes liket. Ast oer sa’n wrâld skriuwe wolst, wêrom dan net gewoan oer de echte wrâld? Wêrom dan sa nedich yn it keursliif fan’e fiksje?

Miskyn is it eins wol sa dat de ‘echte’ (klassike) roman echt wat njontjinde-ieusk west hat, en dus yn wêzen lang efterhelle is, en boppedat echt wat wie foar Frânsen, Russen en Ingelsen. It Frysk wie gewoan te let, dat sutere om dy tiid hinne noch oan mei Waling Dykstra en sa. It Nederlânsk wie miskyn doe ek gewoan noch net by de tiid. (De Max Havelaar bygelyks is seker in wichtich boek, mar net in roman.)

Binne der eins wol Nederlânske romans dy’t der echt ta dogge? Ik bedoel, in boek troch in Nederlanner skreaun dat echt de muoite wurdich is en set oer yn’e oare kultuertalen fan’e wrâld? Ik wit it net. Nooit meer slapen fan W.F. Hermans miskyn. Dat soe ik noch in roman neame kinne én in boek fine dat op meardere nivo’s it minskdom wat te melden hat.

No ja, at ik fyn dat ik útmeitsje kin hoe’t in notiidsk fernijend kréatyf proazewurk (àl as net lykjend op in roman) wêze moat, soe ik sels miskyn ris in boek skriuwe moatte. Ik beloovje neat, mar faaks komt it der nochris fan.

Snein, sân maart 2010.

Posted in Lêzen | Tagged: , , | 3 Comments »

Jisk-Waansdei

Posted by André Looijenga on 17/02/2010

Ik hie my foarnomd en werlês hjoed T.S. Eliot syn Ash Wednesday. Hjoed is it ommers wer Jisk-Waansdei, en op dy dei hie ik ek ferline jier yn Ingelân dit gedicht lêzen. Doe’t de skimer ynfoel, sette ik my op myn stoel en lies.

Because I do not hope to turn again

Because I do not hope

Because I do not hope to turn          (I, 1-3)

Ik moat sizze, ik begrypte it net. Mar Eliot begryp ik earlik sein nea, lit stean hielendal, en dochs sprekke syn wurden. It earste en lêste (sechde) skift fan it gedicht binne faaks noch it dúdlikst.

And pray to God to have mercy upon us

And I pray that I may forget

These matters that with myself I too much discuss

Too much explain

Because I do not hope to turn again

Let these words answer

For what is done, not to be done again

May the judgement not be too heavy upon us            (I, 26-33)

Fierderop sprekt God tsjin bonken, sjonge de bonken oer de Roas; stiet ien op in trep en sjocht; is der in stille suster sluierd yn wyt en blau, in fluit en ienhoarns; is der sprake fan in Wurd en de wrâld, blauwe rotsen en woastyn. En ik begryp it noch net. En ik werlês, en faaks neierje ik in betsjutting, mar kin it noch net sizze.

Although I do not hope to turn again

Although I do not hope

Although I do not hope to turn       (VI, 1-3)

It Wurd, de Faam, de suster mei de sluier, yn omkringjende bewegings neieret it gedicht in kearn dy’t it sels ek net útsprekt. It gedicht is fan 1930, in pear jier nei’t Eliot Britsk steatsboarger waard en (wichtiger faaks foar it fers) tatrêde ta de katholike tûk fan’e anglikaanske tsjerke. Omkeare, it paradys, genede. Penitinsje ek, – sûnde skynt de dichter préokkupearre te hawwen.

It begryp foarby, mei ik miskyn dochs hoopje dat ik der eat fan begryp.

And let my cry come upon Thee.   (VI, 40)

Eliot soe hjoed op’e knibbels foar it alter fallen wêzen (lyk er alle moarns die), en grif it jiskkrúske op’e foarholle krigen hawwen.

Waansdei, santjin febrewaris 2010.

Posted in Lêzen | Tagged: , , , | Leave a Comment »