Frysk Deiblôch

It blôch fan André Looijenga

Archive for the ‘No-tiid’ Category

ItNijs hoech ik foarearst net mear te lêzen

Posted by André Looijenga on 23/07/2014

Ik haw krekt de link nei de saneamde Frysktalige “nijswebside” It Nijs fuorthelle út de “Blogroll” hjir rjochts op jo skerm. It Nijs is it online úthingboerd fan de Rie fan de Fryske Beweging. De idee derefter is moai: nijs rûnom út de wrâld beskikber meitsje yn it Frysk. De Fryske Beweging bin ik as Fryske skriuwer no ien kear mei anneks troch myn kar om yn it Frysk literatuer meitsje te wollen, en oer it ginneraal stypje ik fansels de “striid” foar mear en better Frysk. Mar de side It Nijs kin ik jo net langer oanriede om te lêzen.

De kwaliteit fan dy webside is yn ynhâld en foarm swier ûnder de mjitte. De minne taalfersoarging jout, lykas faaks bekind, al folle langer argewaasje: ien as Daam de Vries hat der al geregeldwei sines oer skreaun. It is gauris in nuvere gearmjuks fan ûnidiomatysk oerset Hollânsk, grammatikale staveringsflaters, en ûnnedich fiersochte neologismen en — om it sa mar te neamen — “leksikonismen” (folslein ûnbekinde wurden dy’t earne djip út de wurdboeken opheakkele binne). Yn alle gefallen lêze jo op It Nijs nóch in libben deistich Frysk, nóch in Frysk dat in krûm oan literêre belêzenens ferriedt; lit stean (wat it bêste wêze soe) in elegante kombinaasje fan sprektaal en literatuertaal.

Yn uterlike fersoarging (webdesign) is it in amateuristyske earmoed dat it sta seit by It Nijs. En is it ek by wat de Rie fan de Fryske Beweging fierders op it wrâldwiid wêb en yn printe foarm fan harsels sjen lit. Mar lit my my no ta de ynhâld beheine.

Neist in geregelde karút oan “lichte berjochtsjes” dy’t de puberale kant neist binne (oer kullen en fodzen en soks), miene se op It Nijs ek oan puntich stikeljende satire dwaan te kinnen. De risseltaten dêrfan wiene meastens al net fan hokfoar nivo ek kwa humoristyske taalmacht, mar okkerdeis ha se har tryst fertild oan grapmakkerij oer de ramp mei flecht MH17. Ik sil de wangrappen net werhelje: mear oer de saak lêze jo by Cornelis van der Wal. Ek Koos Tiemersma koe fuortendaalks de humor hjir net fan ynsjen, en Kitty-Madison Snel wol foarearst net mear meiwurkje oan It Nijs.

Dat sadwaande. Wat my dwers sit, is yn it foarste plak it gebrek oan redaksje wêrtroch It Nijs sa’n ynhâldlik ûndermjitske side is. En dêrneist de net te leauwen sa behyplike ambysje dy’t it gehiel dat It Nijs is, útstrielt. Anti-reklame foar de Fryske taal, foar de Fryske saak!

Woansdei, trijentweintich july 2014.

Posted in No-tiid | Tagged: , , , , , | Leave a Comment »

Sa mar in útslach fan Europeeske ferkiezings

Posted by André Looijenga on 23/05/2014

Juster wie ik it grutste part fan de dei yn tou foar de Europeeske ferkiezings. Ik wie wer lid fan it stimburo, hjir yn Grins. No sille guon fan jim tinke: saai en dreech, mar eink fyn ik it machtichmoai. De hiele dei de demokrasy tsjinje, in hantsjefol regeltsjes neilibje, oarder beweitsje, neutraliteit bewarje, freonlike petearkes mei stimmers en passanten. En dan de jûns de stimmen telle… dat dan alle ferskillende foarkarren fan de minsken dy’t delkamen, fan in bak fol blêden sortearde steapeltsjes wurde, en siferkes, en útslaggen. Yn in protokol wurde de siferkes dan fêstlein (en jitris fêstlein), en de papieren en sifers geane yn sluven en pûden. En dêr sit dan fan elk dy’t stimme woe in miening yn, anonimisearre, mar allegear like swier meitellend.

Machtichmoai, dochs.

Eardere kearen siet ik op it stimburo yn it Treslinghuis, midden yn de Oosterpark. In aparte mjuks fan heech-oplate jonge húshâldings, âlderein, en, no ja, Oosterpark-minsken om sa te sizzen. Haw ik it in oare kear noch wol oer. No siet ik lykwols yn it UMCG, it bekende akademysk sikehûs. Mar in pear strjitten fierderop, en dochs in oare weareld: sikehûspersoniel út de hiele stêd, foar trijefearn froulju, goed de helte wie jonger as my.

De útslach wie ek oars. My tinkt, ik kin wol aventoerje en meld hjirûnder gewoan mar even hoe’t de stimmeferdieling wie by ús op stimburo 431. De útslach is yn prinsipe net geheim; allinnich wurdt de úteinlike lanlike útslach wurdt sneintejûn let pas iepenbier makke. Mar yn it bedriuwsrestaurant dêr’t wy stimmen telden, siet ek in jonge “waarnimmer” te wêzen. Dat sa. Dit dus (ûnder foarbehâld):

1. CDA (EVP): ……. 36 stimmen

2. PVV: ……………. 21 stimmen

3. PvdA (PES): ….. 90 stimmen

4. VVD : …………… 52 stimmen

5. D66 (ALDE): …. 168 stimmen

6. GroenLinks: ….. 79 stimmen

7. SP: ………………. 24 stimmen

8. CU/SGP: ……….. 25 stimmen

9. Artikel50: ……..  2 stimmen

10. IQ-partij: —

11. Piratenpartij: … 6 stimmen

12. 50Plus: ………… 4 stimmen

13. De Groenen: ….. 1 stim

14. Anti EU(ro): ….. 1 stim

15: Lib.Dem.Partij: .. 1 stim

16: Jezus leeft: —

17: ikkiesvooreerlijk: —

18: PvdDieren: …….. 21 stimmen

19: Aandacht en Eenvoud: —

blanko stimmen: 3

ûnjildige stimmen: 3

Yn totaal hawwe der by ús dus 537 minsken stimd. Ik wit net oft dat mear as minder is as yn 2009. Yn alle gefal hienen wie it net smoardrok. Mar der sieten twa stimburo’s neistinoar, dêr’t by-inoar omtrint 1100 stimmen útbrocht binne.

Fan dizze stimmen telle der 531 mei foar de útslach. Stel no as op grûn fan de útslach fan ús stimburo de Nederlânske sitten yn it Europeesk parlemint ferdield waarden… Nederlân hat 26 sitten. Neffens it rekkenmasjyntsje komt de kiesdeler (531 dield troch 26) út op 20,4230769230769. Foar it gemak rûnje ik dat ôf op 20,5. (It giet ommers om it idee.) Dat soe de folgjende sitteferdieling opleverje:

1. CDA (EVP): ……. 1 sit (+ 15,5: dat jout 1 restsit; dus: 2 sitten)

2. PVV: ……………. 1 sit

3. PvdA (PES): ….. 4 sitten

4. VVD : …………… 2 sitten

5. D66 (ALDE): …. 8 sitten

6. GroenLinks: ….. 3 sitten (+ 17,5: dat jout 1 restsit; dus: 4 sitten)

7. SP: ………………. 2 sitten

8. CU/SGP: ……….. 2 sitten

18: PvdDieren: ….. 1 sit

Ferlykje dat mar ris mei de lanlike exit-poll fan justerjûn… Europa kin wiis wêze mei de stimmers yn it UMCG. Krekt as by de lanlike útslach: rjochts-populisme is op syn retoer, de measte minsken dy’t komme te stimmen binne net tsjin Europeeske gearwurking; én ferpleechkundigen en heger-oplate jonge froulju stimme dúdlik wat ‘pears-plusser’ as de gemiddelde Nederlanner.

Stimmen telle, allegearre like swier, salang’t se mar útbrocht wurde.

Freed, trijentweintich maaie 2014.

Posted in Dien, No-tiid | Tagged: , , , | Leave a Comment »

Rêd de Obe en de Fedde! (LC-ferzy)

Posted by André Looijenga on 08/10/2012

Ofrûne sneon stie yn de Ljouwerter Krante it ûndersteande ynstjoerd brief (‘Te Gast’) fan my:

Rêd de Obe en de Fedde!

Nije wike freed, 12 oktober, is de útrikking fan trije provinsjale literêre prizen. Foar de bêste oersetting nei (of út) it Frysk is der de Obe Postmapriis, en foar it bêste Fryske literêre debút binne der de Fedde Schurerpriis en de Fedde Schurer Publykspriis. It is lykwols mar de fraach oft it feestke by de útrikking wat slagje wol. Yn har nije kultuernota kundiget de Provinsje Fryslân ommers oan dat dizze trije prizen ôfskaft wurde.

De ‘Fedde’ en de ‘Obe’ binne oerstallich ferklearre, sûnder echte argumintaasje. Ien grutte priis bliuwt oer. De Provinsje hat blykber wol wurdearring en prizejild oer foar it oeuvre fan âlde Fryske skriuwers (lykas Gysbert-winner Durk van der Ploeg), mar net foar eksellinte Fryske oersetters of foar fernijend nij wurk fan jongere skriuwers.

Yn de kultuernota hat de Provinsje de mûle fol oer it belang fan it Frysk. Essinsjeel is dêrby dat it Frysk ek in taal bliuwt om te skriuwen en te lêzen. Dat der boeken yn útkomme, in literatuer bestiet, en der wurdearring is foar útsûnderlike prestaasjes. Ynstee fan wurdearre, wurde nominearden en kânshawwers misledige trochdat de Provinsje no witte lit dat harren priis eins net nedich is.

As ik in synikus wie, soe ik de Provinsje fan desynteresse yn de Fryske literatuer betichtsje. Foarearst hâld ik it op in fersin. It ôfskaffen fan de Obe en de Fedde is folslein yn tsjinspraak mei de teneur fan de nota. It giet dêryn om minsken mear ‘meidwaan’ te litten yn de Fryske kultuer. Literêre prizen dy’t omtinken generearje foar nije skriuwers en foar oersettings, binne júst hiel goede middels om de minsken yn Fryslân mear foar it skreaune Frysk te ynteressearjen.

De oersetting dy’t wy as sjuery útkard hawwe, ‘De Hobbit’ fan Tolkien, troch Anne Popkema, is op himsels al in argumint om de Obe te behâlden. Masterlik linich en geef Frysk, troch in jonge oersetter: in klassiker dy’t âld en jong, Frysksinnich of net, oansprekke sil.

Achte leden fan Provinsjale Steaten, jo kinne it ôfskaffen fan dizze wichtige prizen noch tsjinhâlde! Jo kinne in amendemint op de kultuernota yntsjinje en stypje om de Obe Postma- en Fedde Schurerprizen te behâlden. Ek mei in bytsje middels, en foaral de júste minsken, kin de organisaasje en promoasje by de prizen folle better as dit kear. Lit de prizen net it wikseljild wêze op de kultuerbegrutting! Ik fertrou op jo wiisheid, en jo leafde foar it Frysk.
.
André Looijenga, lid advyskommisje Obe Postmapriis

Posted in No-tiid, Skreaun, Skylk | Tagged: , , , , , | Leave a Comment »

Rêd de Obe en de Fedde!

Posted by André Looijenga on 03/10/2012

Nije wike freed, 12 oktober, wurde yn Tresoar trije wichtige provinsjale literêre prizen útrikt: de Obe Postmapriis, foar de bêste oersetting nei of út it Frysk, en de Fedde Schurerpriis en de Fedde Schurer Publykspriis, beide foar de bêste debutanten yn it Frysk. Ik haw sels dit kear mei in soad nocht lid west fan de advyskommisje dy’t in winner foar de Obe Postmapriis foardroegen hat. Boppe in sterk fjild fan gadingmakkers stuts neffens ús ien oersetting mei kop en kont út: De Hobbit, fan J.R.R. Tolkien, oerset troch Anne Tjerk Popkema.

Wilens wy ús winner lêsten bekendmakken, waard allinken dúdlik dat Deputearre Steaten yn har nije kultuernota in oare takomst foar de Fryske kulturele prizen sjogge. In takomstbyld dat my min oer it mad kommen is:  de Obe Postmapriis en de Fedde Schurerprizen wurde fuortbesunige!

Ofrûne freed wijde ik it foaropwurd fan de digitale ensafh (dêr’t ik sûnt koarten einredakteur fan bin) oan dizze hommelse likwidaasje fan twa emininte provinsjale prizen. Dêryn sitearre it folgjende ferdikt út de Haadlinen yntegrale beliedsnota taal, kultuer en ûnderwiis 2013-2016:

“Mei it ynstrumint prizen sette wy yn op de aktive dielname fan Friezen op it mêd fan kultuer, taal en ûnderwiis. Tagelyk stimulearje wy mei ús prizen op it mêd fan keunst, toaniel, literatuer, muzyk, foarmjouwing en arsjitektuer by útstek de talintûntwikkeling dy’t nedich is foar kreativiteit as produksjefaktor. Wy sette de kommende perioade yn op minder prizen: foar elk (boppeneamd) kultuermêd ien. Wy kinne de middels op dy wize effektiver ynsette, it prizejild ferheegje en mear omtinken jaan oan organisaasje en útrikking fan prizen.”

Yntusken wurdt dúdliker wat dit betsjut: gjin provinsjale prizen mear foar oersettings en boeken fan debutanten; inkeld de Gysbert Japicxpriis hat besteansrjocht neffens it Provinsjehûs!

Ik wol hjir fierder net werhelje wat ik yn ensafh skreau, en jim grif al lêzen hawwe. Net allinnich wurde de Obe- en Fedde-winners fan dit jier misledige ynstee fan wurdearre troch koart foar de útrikking it opdoekjen fan de prizen te melden, mar dizze lytse besuniging betsjut in ûnbegryplike en ûnferantwurde kealslach yn it Frysktalige literêre fjild. De beide prizen besteane net om’e nocht, al wer in lytse tritich jier. Der hat yn de ôfrûne desennia in stream oan kwalitatyf goede Fryske oersettings en oan sterke literêre debuten west, dy’t it omtinken, de stipe en de wurdearring fertsjinne hat dêr’t dizze prizen mei foar soargje. Doe, dit jier, en, as it mei, yn de takomst.

Hoe belangryk goede Fryske oersettings binne foar it Frysk, wurdt gauris ûnderskat. Ferfryskings út de wrâldliteratuer, sawol fan erkende klassikers as fan populêrdere titels, kinne doarren wêze dêrtroch’t lêzers it skreaune Frysk yn lutsen wurde. Oersettings nei it Frysk ta dy’t derta dogge, sitte op it spannende snydflak tusken literêr keunstnerskip en tsjinstber wêzen oan it oersette wurk, it lêzerspublyk en de doeltaal.

Mei eltse slagge oersetting wurdt it Frysk in bytsje in gruttere taal, wurdt der in stikje bûtenwrâld ta-eigene en tagonklik makke, wurdt it Frysk wer ris goed teste op wat wy allegear mei dy taal wol net kinne. En dêrmei is it oe sa wichtich dat sokke oersettings by de minsken komme, dat âlde en nije Frysklêzers derfan genietsje kinne.

Sûnder dat dat no ús doel wie as advyskommisje, past Anne Popkema syn mear as treflike ferfrysking fan De Hobbit presys by ien fan de pylders ûnder de nije kultuernota: meidwaan… ferbine…. Júst in oersetting as dizze is op himsels al prachtige reklame foar it Frysk as lês- en skriuwtaal! Ek foar dyjingen út Fryslân dy’t it Frysk (spitigernôch) net of amper fan hûs út meikrigen hawwe. Dat der yn it Frysk oersettings ferskine lykas De Hobbit, soe eins al genôch oan argumintaasje wêze moatte om it ôfskaffen fan de Obe Postmapriis tsjin te hâlden.

It ôfskaffen fan de Obe Postmapriis en de Fedde Schurerpriis kin noch opkeard wurde!

Achte leden fan de Provinsjale Steaten, jo kinne in amendemint yntsjinje en stypje om dizze twa wichtige provinsjale prizen, dy foar oersettings en dy foar literêre debutanten, fuortbestean te litten. Ik betrou op jo wiisheid en ynsjoch en op jo leafde foar it Frysk, dat jo de Obe Postma- en Fedde Schurerprizen net behannelje litte as wikseljild op de begrutting dy’t efter de nije kultuernota beskûl giet. De Fryske taal hat ommers ferlet fan in bloeiende Fryske literatuer, dy’t wurdearring fertsjinnet troch mear as ien literêre priis.

Ik hoopje dat jo myn grutte soargen oer it nije prizebelied diele, en dat jo helpe wolle om de nije provinsjale kultuernota op dat mêd te ferbetterjen.

Woansdei, trije oktober 2012.

Posted in No-tiid, Skriftekennisse, Skylk | Tagged: , , , , , , , | 2 Comments »

Hâip

Posted by André Looijenga on 21/09/2012

It is de jûn fan freed 21 septimber 2012. It skynt dat in pear kilometer fan my ôf, yn Haren, in stik as wat simpele idioaten oan it rellen slane. Mei kamera’s derby, dy’t der winliken op stiene te wachtsjen. Hoe krekt, en mei hoefolle skea, dat heare wy moarnier wol. Wêr’t it my om giet, is hoe’t it kin dat barren sa grut wurden is dat it op dit momint dêr yn it filladoarp sa út de klauwen rint.

De rellen, slaanderij en fernielings dêr yn Haren binne in moai foarbyld fan it misfunksjonearjen fan de konvinsjonele nijsmedia yn in tiidrak fan ynternet. It is nijs dat makke is troch it nijs. It misferstân dat op Facebook ûntstien wie troch in lyts fersin fan dat fanke út Haren, waard begjin fan’e wike al oppakt troch de ‘âlde’ media. Dêrmei waard it útfergrutte, krige it de foarm fan soundbites en koarte nijs-item‘kes, koe it him pas echt ferspriede bûten in lytse krite om Haren hinne. It event waard kreëarre troch it by fersin kreëarjen fan it event sa’n soad omtinken te jaan.

Normaal soene jo tinke dat eat pas nijs is as it bard is. As it bart, moat der ferslach fan jûn wurde. Driigje te barren is wichtich foar de omwenjenden en de plysje om te witten, mar dat is noch gjin nijs. Dat is sensaasje, is opstokeljen. Dat sjoernaals en kranten sok lokaal non-nijs sa graach opheine en fierder de wrâld ynhelpe, sjoch ik in symptoam yn fan de delgong fan de tradysjonele nijsmedia. In slim tekoart, júst wylst fan goed-ynformearre nijsfoarsjenning sa’n ferlet is.

Nea wie der safolle nijs. En tagelyk wurde de berjochten deroer troch minder minsken makke. Nijsmedia draaie om de output, it útpoepen fan berjochtsjes foar de rappe konsumpsje. Seker de kranten sitte yn finansjeel swier waar, dat se besunigje. Eftergrûnen, neier ûndersyk, spesjale ekspertise, neifreegjen, omtinken foar langer duorjende ûntwikkelings, oandacht foar wat bart op plakken dy’t tafallich rûnom hyped wurde — binnen de logika fan in (neo-liberale) koartetermyn bedriuwsfiering is dat alles dat relevante sjoernalistyk ynhâldt, net wichtich.

Nijs wurdt produsearre troch minsken dy’t efter har kompjûterkes sitte. Fansels skriuwe dy minsken wol oer dingen dy’t echt barre; fansels skriuwe regionale media ek oer dingen dy’t regionaal wichtich binne. Besunigje op minsken yn dizze sektor soarget lykwols sûnder mis foar minder ferskaat en minder kwaliteit. Nijsprodusinten dy’t output leverje moatte efter har kompjûterkes, sille net oars dwaan kinne as ynformaasje oernimme. En leafst sa folle sa gau as kin. In gefolch dêrfan binne hypes dy’t koart as in goarre (as in virus) har ferspriede, troch it neipraten fan wat op in oar plak al sein of skreaun wie. Dy pear minsken dy’t yn dit lân noch nijsredaksje binne, kinne dêrby net folle mear lêze as Nederlânsk en Ingelsk wat laat ta in blikfjild op de wrâld dat it grutste part fan de wrâld oerslacht. Twaddehâns nijs, opbakte klykjes út Ingelân en Amearika…

Dêrby komt dan noch dat efter de kompjûter sittend de dingen dy’t yn it smelle ramt fan it byldskerm passe grutter lykje as dat se binne. Nijsredaksjes dy’t alle dagen inkeld byldskermwurkje, oerskatte útsoarte it ynternet, de social media en ûnnoazele YouTube-filmkes. Sa hype se lytse dingen ta oaljefanten dêr’t rellen fan komme. Nijsmedia moatte har wat dat oangiet beheine ta wat echt bart, ynstee de driging fan barren ta in barren oan te boazjen. Mar dy media moatte foaral de moraal en de middels (werom)krije om fierder te sjen as de noas lang is, om dingen yn ferhâlding te pleatsen, haad- en bysaken te ûnderskieden, en better te freegjen en te sykjen.

Yn Haren rêde se moarn de rotsoai wol wer op. De skuld fan slaanderij en fernielings leit by wa’t sokke harsenleaze stommiteiten begiet. Mar dat al dat gedoch überhaupt plakfûn yn Haren, dat koe barre trochdat sleauwe nijsredaksjes in fait divers oer it ‘oe sa hippe’ Facebook opklopt hawwe ta in nasjonaal event.

Freed, iennentweintich septimber 2012.

Posted in No-tiid | Tagged: , , | Leave a Comment »

dat wetter dy wurden wat krêft wat krêft ha se prins

Posted by André Looijenga on 07/07/2012

Twa dagen yn it foar wist ik noch fan neat, mar ein april rûn ik sa mar mei in goeie freon fan my troch Szczecin (Stettin). Ungefear like fier fan Grins ôf as Parys, mar wat in oare wrâld! It wat suterige en skurve fansels, dêr’tst dy op ynstelst by in eastlike reis. In âlde stêd dêr’tst noch oan sjochst dat nije minsken in generaasje as wat lyn op’e nij mei begûn binne. Mar de measte yndruk kaam fan de taal.

It wie lang lyn dat ik yn in lân wie dêr’t de taal my sa frjemd wie. En yn Poalen komst ûnder de taal net út. Reklame bestiet dêr folle mear as by ús út teksten, mei lange en ûnwerkenbere wurden. Reklamebuorden boppedat ûntbrekt it net oan yn Poalen, dat by it binnenriden fan elk doarp slacht it Poalsk dy wer foar de snuffert. Der is mar ien remeedzje: besykje om it (in bytsje) te learen.

Przepraszam, nie mówię po polsku… Us earste wurdsjes hiene wy daalks nedich, doe’t wy de jûns yn Szczecin by de tramhalte stiene. Oft it wie dat ús Nederlânsk yn’e fierte deselde klang hie, of dat wy yn uterlik bêst Poalen wêze koene, of dat de stêd sa mei de rêch nei it bûtenlân leit dat se op bûtenlanners alhiel net fertocht wiene, mar wy waarden hieltyd frege at in tram 2 of 4 al lânskaam wie. De roadtrip troch Pommeren waard sa net allinne in ûntdekkingsreis troch in ûnbekend tichtby lân, mar ek in praktyske taalkursus.

Mar, wát in lân! Ik wol sa wol wer werom. De mjuks fan âld en nij, de noflike sfear, de deeglike (en goedkeape) iterij, it hearlik positive oan in lân dat derop foarútgiet… Rûnom waard der oan de diken wurke, hiele doarpen wiene opbrutsen omreden fan droga w budowie; wy rieden oer sneldiken dy’t net op’e kaart stiene. Huzen nij yn’e ferve, mânske nijbou-tsjerken tusken de boukavels. En sjochst echt dat de befolking jonger is as te uzes. Tweintigers en tritigers yn de lytse bern. Dit is gjin lân fan pinsjonado’s. Poalen is sa’n bytsje wat Nederlân fan’e jierren ’60 west ha moat.

De sinne skynde, de dagen wiene lang, en yn it binnenlân wie it ien dei sels 32°. Myn freon hie in flinke rûnrit úttocht. Nei Szczecin, reizgen wy by de Eastsee del oer Świnoujście (Swinemünde), Kołobrzeg (Kolberg), Darłowo (Rügenwalde), Słupsk (Stolp), it skiereilân Hel, Gdańsk (Danzig). Doe it freonlike marregebiet fan Kasjûbië yn, it slieperige Chełmno en it noflike Toruń oan de Wisła, en troch Bydgoszcz rjochting hûs. In Dútsk kaarteboekje út it ynterbellum by de hân (fandêr dy nammen), en myn op’e lêste dei ûnmisbere Guide illustré de la Pologne fan monsieur Orłowicz út 1927.

Werom woe ik mear witte fan de taal as reizgjendewei op te heinen. En fan de literatuer. In earsten fynst wie Czesław Miłosz [1911-2004] syn hânboek The history of Polish literature, dat tagelyk in oersjoch jout fan Poalens komplekse skiednis en hiel earlik begjint mei Latynske kroniken út de lette midsieuwen (doe’t der jit kwalik Poalsk skreaun waard). Mei Miłosz as gids reizge ik op’e nij, en fierder, Poalen yn.

Moai oan Miłosz syn boek is der ek aardich wat by beblomlêze hat, mei it orizjineel neist de Ingelske oersetting. My trof yn it bysûnder in fers fan Zbigniew Herbert [1924-1998], Tren Fortynbrasa.

Foar Ensafh haw ik my weage oan in oersetting út it Poalsk. Hjir de earste strofe:

No dat wy op ússels binne kinne wy prate prins as man ta man
ek al leisto op de trep en sjochst likefolle as in deade miammel
te witten in swarte sinne mei brutsen strielen
Nea net koe ik oan dyn hannen tinke sûnder gnyskjen
en no dat se lizze op it stien as delrûgele nêsten
binne se lyksa warleas as foarhinne Dat is de eigenste ein
Earms lizze apart Swurd leit apart Apart de holle
en fuotten fan in ridder yn sêfte toffels

.

Teraz kiedy zostaliśmy sami możemy porozmawiać książę jak mężczyzna z mężczyzną
chociaż leżysz na schodach i widzisz tyle co martwa mrówka
to znaczy czarne słońce o złamanych promieniach
Nigdy nie mogłem myśleć o twoich dłoniach bez uśmiechu
i teraz kiedy leżą na kamieniu jak strącone gniazda
są tak samo bezbronne jak przedtem To jest właśnie koniec
Ręce leżą osobno Szpada leży osobno Osobno głowa
i nogi rycerza w miękkich pantoflach

Hjir fierder te lêzen op www.ensafh.nl. Mei twa linkjes nei bysûndere foardrachten fan it fers, dat foaral even trochklikke.

Sneon, sân july 2012.

Posted in Dien, No-tiid, Skriftekennisse | Tagged: , , , , , , , | 2 Comments »

Wêrom de stúdzje Frysk net ferdwine mei

Posted by André Looijenga on 21/05/2012

It fuortbestean fan de selsstannige stúdzje Fryske Taal en Kultuer oan de Ryksuniversiteit Grins is yn grut gefaar. De fakulteit der letteren, dêr’t Frysk ûnder falt, moat besunigje. De Grinzer letterefakulteit omfettet in grut tal opliedings en spesjalismen op it mêd fan talen, skiednis en kultuerstúdzjes. Yn it ramt fan de besunigings wol it bestjoer fan de fakulteit de measte ‘lytse’ talestúdzjes gearfoegje ta Europeeske Talen en Kultueren. Gearwurking en opinoar ôfstimmen fan stúdzjeprogramma’s binne nea ferkeard, mar wat it fakulteitsbestjoer útstelt, sil betsjutte dat it akademyske Frysk foar it grutste part fuortbesunige wurdt!

Op dit stuit hat Frysk yn Grins 3,3 fte oan dosinten. Mei dizze lytse akademyske fakgroep (ien professor, fjouwer dosinten yn dieltiid) kin der noch altyd in breed programma oan universitêr ûnderwiis oanbean wurde: taalkunde, literatuerskiednis, Aldfrysk, taalfeardigens, en de stúdzje fan meartaligens. Op dizze wize kinne der noch altiten studinten in folsleine universitêr oplieding Frysk (‘haadfak’) trochrinne, en is der tagelyk in nijsgjirrige karút oan byfakken Frysk foar studinten mei in oar haadfak. It fakulteitsbestjoer wol de dosinten Frysk werombringe fan 3,3 fte nei 1,0 fte. Dat soe sûnder mis de ein wêze fan breedte en djipgong fan de oplieding Frysk!

Mei mar ien dosint (1,0 fte) is it folslein ûnmooglik om op alle terreinen genôch wittenskiplik nivo te bieden, om sa’n ferskaat oan spesjalismes te omfiemjen en om op safolle mêden adekwaat kolleezje te jaan.

Frysk sit yn de tange tusken ôfrekkene wurde op studinte-oantallen en it feit dat it grutste part fan de studinten Frysk of fakken fan Frysk neist in oare stúdzje docht. Of alteast: die. It folgjen fan in folsleine twadde universitêr stúdzje wurdt ommers tsjintwurdich troch it ministearje fan ûnderwiis swier ûntmoedige: foar in twadde stúdzje moat in ûnbidich heech kolleezjejild betelle wurde. Byfakstudinten telle ornaris net mei yn de statistiken, om’t se net as ‘studint Frysk’ ôfstudearje. De fakulteit der letteren wol it belang fan Frysk foar byfakstudinten net sjen, wannear’t dat har net útkomt, en it ministearje fan ûnderwiis is al langer blyn foar al it oare as oantallen ôfstudearre studinten.

Sels haw ik ek Frysk as byfakstudint dien. Wylst ik Gryksk en Latyn (GLTC) studearre, haw ik it prachtige fak Aldfrysk folge. As byfak telde dat mei yn myn bachelor Gryksk en Latyn. Dit iene ûnderdiel fan de, no faaisteande, stúdzje Frysk wie in grutte ferriking binnen wat ik oan universitêre oplieding hân haw.

As studint klassike talen woe ik graach ek dy âlde taal kennen leare dy’t sa tichtby hûs ferskûle lei. It blykte in kolleezje yn in lyts keammerke mei mar trije studinten en in bysûnder erudite dosint, Oebele Vries. Hy brocht ús in klearder byld by fan Fryslân yn de midsieuwen, ferdjippe ús ynsjoch yn de struktuer fan de Germaanske talen, ferdútste ús de wûndere wrâld fan it Aldfrysk rjocht, en lies mei ús midsieuske wetten, kêsten, leginden en oarkondes. Komselden haw ik in fak folge dêr’t ik sa’n soad leard haw.

Lykwols: noch faaier as Frysk as gehiel stiet Aldfrysk. Oer in lyts hoartsje giet Oebele Vries mei pensioen. Oft er ea in opfolger hawwe sil as dosint Aldfrysk, is te betwiveljen. Yn de lêste tsien jier seach ik hjir yn Grins de oare spesjalisaasjes op it terrein fan histoaryske taal al stadichoan en stilwei ferdwinen: Egyptysk, Akkadysk, Sanskryt, Midsieusk Latyn, de oare âlde Germaanske talen (Goatysk, Ald-Ingelsk, Yslânsk). Akademyske ferdjipping wurdt sa fuortsmiten, likegoed as útsûnderlike ekspertise.

Der binne altyd mar in pear minsken dy’t sokke bysûndere ûnderwerpen as (Ald)Frysk as haadfak fan har (hieltyd djoerder wurdende) universitêre stúdzje te kiezen. De hearskjende tendinzen foar heger ûnderwiis oer stimulearje it om berekkenjend te wêzen. Frysk as haadfak is in moedige kar tsjin de stream yn, dy’t de measte serieus yn taal en skiednis ynteressearre Fryske studinten net meitsje sille. Mar as ûnderdiel fan in breder persoanlik stúdzjeplan (as byfak) binne de Fryske fakken likegoed tige wichtich.

It perspektyf dat Frysk biede kin yn de oplieding en foarming fan taal-skiednis-kultuer-spesjalisten giet fansels teneat yn de besuniging op de wittenskiplik staf fan Frysk yn Grins fan 3,3 nei 1,0 fte. Europeeske Talen en Kultueren as brede bachelor is op himsels gjin slecht idee, mar allinne as der dosinten bliuwe foar Aldfrysk, foar Fryske taalkunde, en foar Fryske literatuer- en kultuerskiednis. Der moat in learstuolgroep Frysk bliuwe. Foar dejingen dy’t har benammen yn Frysk spesjalisearje wolle, én foar dejingen dy’t Nederlânsk studearje, of klassike talen, midsieuske skiednis, tapaste taalkunde, Skandinavysk, rjochten, psychology, medisinen of natoerkunde.

De stúdzje Frysk en de studinten Frysk fertsjinje alle stipe yn har striid om Frysk yn Grins oerein te hâlden. De iennichste folsleine akademyske oplieding op it mêd fan ús Frysk, blinder! Dêrom, minsken, sis it troch, en rêd Frysk!

Sjoch ek: de side Rêd Frysk, fan stúdzjeferiening Skanomodu.

Moandei, iennentweintich maaie 2012.

Posted in No-tiid | Tagged: , , , , , | Leave a Comment »

Noard-Nederlânske Boekhannel

Posted by André Looijenga on 30/03/2012

Drôvich is it en mankelyk makket it jin. Ein maart betsjut ek de ein fan de Noord Nederlandsche Boekhandel, in boekewinkel dy’t hast 150 jier oan de Ljouwerter Foarstreek stie.

Fan’e wike haw ik der noch del west. Út sa’n opromming ôfpriisde boeken keapje jout in skuldich gefoel. Yn de krystfakânsje wie ik ek al yn Drylts doe’t dêr de boekhannel ophold te bestean. Yn jannewaris slute oan de Lytse Tsjerkstrjitte antikwariaat De Boekenmolen de doarren. In moanne letter yn Grins it yntusken anachronistyske antikwariaat Timbuctoo. En no dus wer in âld, ûnôfhinklik famyljebedriuw yn it boekefek. Boeken hawwe is noch hieltiten like moai, mar it keapjen hieltyd minder.

De Noord Nederlandsche Boekhandel wie as winkel al langer in libben anachronisme. Meastentiids rûn ek ik deroan foarby, mei in heal each nei de âldfrinzige djippe etalaazjes. Op ynternet sieten se wol al jierren lang (watst oan de side sjen kinst), en se binne fan doel om as ynternetwinkel fierder.

Tiisdei naam ik twa útwrydske tomen mei santjinde-ieuske ‘Friese Synodeverslagen’ mei. Foar myn promoasje-ûndersyk nei folkstalich/Latynske meartaligens fansels. Soks kin net út, mar se ha wol kreas twaëntweintich jier wachte op in keaper. De âlde J.J. Kalma hat se útjûn. Der kaam in hiel lytse glimk op it gesicht fan de baas en har soan. “Âlde dûmny Kalma,” sei de soan, “dy kaam hjir earder altyd.” — “Hy wie in hiel goeie klant,” foege mem ta. — “Mei syn jubelteannen: hy hie altyd sandalen oan.” — “Hy wurke hjir fansels flakby, op it argyf yn de Kanselarij.” — “Ja, dy man hat syn hiele libben net oars dien as studearjen…”

Tiden hawwe tiden, en it petear somberet wer rjochting de minne tiden fan no. De minsken ha wol jild, se sparje by it soad, mar se keapje net. No ja, fan dy ûnsin fan Apple, mar yn gewoane winkels… En de banken wolle net liene. Alles sit fêst. “Dy krisis, dat sil noch jierren duorje,” foarseit de soan.

Sille der skylk noch boekewinkels oer wêze? Ik betwivelje oft oer in jier oan it Ruterskertier (sûnt de nijbou is dat in tsjuster strjitsje neist de ‘Sting’) De Tille noch bestean sil. By de Noord Nederlandsche Boekhandel ûnderskieden se har noch mei in soad boeken yn de Fryske sektor, mar dy Selexyz-winkel is winliken in grutte Bruna yn in te rom en te donker pand.

Fansels kinst boeken ek op ynternet bestelle, mar ja, ik kom leaver sels nei in winkel as dat ik portokosten betelje. Porto foar foarút betelle pakketsjes, — dêr’t ik mar fan hoopje mei dat ik se weromfyn by de buorlju wêr’t de privatisearre besoarger se efterlit.

Freed, tritich maart 2012.

Posted in No-tiid | Tagged: , , , , , | 4 Comments »

Provinsjetaal

Posted by André Looijenga on 29/03/2012

No moai hear, ik lies krekt dat se der foar soargje sille dat jo foar klachten yn Fryslân wer gewoan yn it Frysk skilje meie. No ja, dat is it minste dat jo ferwachtsje meie by in lytse taal dy’t yn alle gefal mûnling noch altiten florearret. En dy’t offisjeel de foarrjochten hat dy’t oan it Leechsaksysk lêstlyn ûntsein binne…

Mar ja, it skreaune Frysk, dat is noch in hiel oar sjapiter… Abe de Vries stroffele der ferline wike oer dat op de webside fan de provinsje Fryslân ynienen de Fryske tekst fuorthelle wie. En dat Frysk stiet der noch altiten net wer op. Faaks is it sels de bedoeling dat der gjin Fryske ferzy mear komt. Noch even en ik moast mar ris yn it Frysk tillefoanysk hjiroer kleie…

No doch ik in sekere put foar ús Provinsje op it stuit, earne yn in herntsje fan it Frysk-literêre fjild. Yn jannewaris wie ik dêrta op it renovearre Provinsjehûs. It sjocht der goed út, fan de Twibaksmerk ôf sjoen, mar troch de monumintale poarte kommend foel de ûntfangst my tsjin. Der is in grutte nije doar, hiel kreas mei it provinsjewapen derboppe. Yn de hal dêrefter rinst lykwols fuortdaalks tsjin in deteksjepoartsje oan. Ik hie hope op in Paleis foar de Fryske Frijheid dêr’t ik as belutsen boarger wolkom wêze soe, mar waard hjitten om yn in keal haltsje te wachtsjen oant de befoege (oars wol freonlike) amtner my ôfhelle. Sûnder kaaikaart kaam ik it poartsje net foarby. De kaaikaart koe ik krije by in baly mei in stoeve dame… dy’t boppedat gjin Frysk prate.

Hawar, soks seit wat. Spitigernôch.

Tongersdei, njoggenentweintich maart 2012.

Posted in No-tiid, Taal | Tagged: , , | 3 Comments »

Ûnnoazel weryndielingsplan

Posted by André Looijenga on 14/12/2011

Neidat Snits en hiele fiere omkriten lêstlyn de ûnnedich grutte gemeente Súdwest-Fryslân opkrongen krige haw, hat no de Provinsje it inysjatyf yn hannen naam oer de bestjoerlike takomst fan noardlik Fryslân. ‘Ûnnoazel’ weryndielingsplan stiet boppe dit blôchke: in pleonasme fansels foar wa’t wit hoe’t ik oer it nut fan mega-plattelânsgemeenten tink. Gruttere gemeenten leverje neat op, kostje gauris júst mear as lytsere, en ferfrjemdzje har júst (noch) mear fan har boargers!

Fan de side fan de Provinsje haw ik in kaartsje delladen mei dêrop de fjouwer (!) gemeenten dêr’t men de noardhelte fan Fryslân ta redusearje wol. (It kaartsje is in pdf. Klik efkes op de link hjirûnder.)

Kaart voorgestelde herindeling Noord Fryslan

Ljouwerteradiel tegearre mei it grutstepart fan Boarnsterhim nei Ljouwert. Dantumadiel, Dongeradiel, Ferwerteradiel en Kollumerlân by-inoar smite as in Wâld-Klaai-krimpkonglomeraat. En huppatee, it hele noardwesten mar nei Frjentsjer (of Harns!?) ta: it Bildt, Frjentsjerteradiel, Harns, Littenseradiel, Menameradiel plus Noard-Âld-Wûnseradiel. En dan noch even weryndiele om’t wy dochs al dwaande wiene: twa op himsels ekonomysk sûne Wâld-gemeentes, Achtkarspelen en Tytsjerksteradiel, ynspiraasjeleas tegearre.

Knip en plak mei plattelânsgemeenten. Fierder befêstigje fan de idee dat wy hjirre in efterstânsregio binne. Gemeentehuzen fuortbesunigje en dêrtroch nóch minder arbeidsplakken foar Friezen mei in oplieding. Frysktalige doarpen twongen fusearje mei stedsjes dy’t gjin Frysk leste. Myn konklúsje is: as dit jim plan is, meitsje dan mar hielendal gjin plan. Neat dwaan is altyd better as sa futleas weryndiele!

Wêrom, dochs? Wêrom?

Woansdei, fjirtjin desimber 2011.

Posted in No-tiid | Tagged: , , | Leave a Comment »

Taalhifker

Posted by André Looijenga on 30/11/2011

Oan alle kanten wurdt de Fryske taal, wat de ‘kwaliteit’ oangiet, bedrige. Goed, útstjerre sil hja foarearst noch net, mar it soarte Frysk dat no trochjûn wurdt, is yn wurdskat én yn syntaksis neffens my oanwiisber mear ‘Hollânsk’ as dat fan in ginneraasje earder. En dát wie dat wer mear as dat foar har. Dit is gjin gewoane ‘taalferoaring’, lykas guon úthâlde. Dit is in linkendewei fierdergeande ‘ferdialekting’ fan it Frysk.

De Provinsje hat de Fryske Akademy in pûde jild jûn foar in digitaal Frysk ‘Grien Boekje’, lies ik niis. Dat is moai, en ik hoopje dat de ynvestearring in folle yntelliginter applikaasje opsmyt as de ‘Staveringshifker’, dêr’t men jin no mei rêde moat (dy’t û.o. mient  wurdsjes as dochs en hiel gjin goed Frysk binne). Op himsels is ús, sub-ideäle, Steatestavering fan 1980 net hiel dreech, al soe men faaks oars tinke op grûn fan hoe’t der ornaris stavere wurdt, dat sa’n staverings-app moast mar wêze.

Noflik oan it Frysk fyn ik lykwols dat de noarm linich is. Salang’tst ús romme repertwaar oan lûden kreas ûnderskaatst, en dêrby rekken hâldst mei in stik as wat domme rigeltsjes oer f, s, g, ch en sa, kin watst skriuwst meastentiids ridlik besjen lije. Dêrbinnen stiet it ien ridlik frij hokker fariant er kiest, neigeraden mear of minder dúdlike regionale ûnderskieden en foaral persoanlike foarkar: hyt of hjit, witte of witehiel of heeldo of , efter of achter. Of om de foarbylden yn’e Ljouwerter te nimmen: Itaalje of Italië, tillefoan of telefoan. Foar in part hawwe it dan oer streekfariaasje, foar in part ék oer de al as net bewuste ‘distansearring’ fan jins Frysk foar it Nederlânsk oer.

Suver wat kjel wurd ik derfan as it kedizen oer sókke saken oft se goed Frysk as net binne, oerlitten wurdt oan’e taalkundigen fan’e Akademy. Soks júst om dat prinsipe fan distansearring — dêr’t elk dy’t bewust Frysk skriuwt, ymplisyt in persoanlike, eins ‘politike’ kar oer makket –, dêr’t net ienriedich oer kediisd wurde kin. Yn it Frysk Hânwurdboek kin ik persoanlik my bygelyks net lyk fine yn’e kar foar hjit ynstee fan hyt as lemma (beide ‘goed’) en foar brâne ynstee fan baarne (dat ommers algemien as ‘gever’ jildt). In ‘Griene Boekje’ heart net te gean oer it fêststellen fan hokker fariant noarm wêze soe, mar moat in help wêze yn it konsistint en lêsber staverjen fan withokfoar Fryske taalfariant.

Dêrby lykwols soe it baas wêze as sa’n Griene-Boekje-app mear die as inkeld advys jaan oer tusken-n‘en, apostrofs en ferbiningsstreekjes. Ik soe graach in ynstrumint hawwe dat my by it Frysk skriuwen synonimen oanrikke kin, binnen it hiele ferskaat oan stylnivo’s (jerne ynklusyf seldsume âldfrinzichheden) en regionalismen. In apparaat dat teksten neisjocht op wurdfolchoarder, en boppedat advys jout en fariearje ek syntaktysk fleurich yn jins Frysk. Gjin nuete staveringshifker, mar in mearfâldige taalhifker. As dy app sa wurkje soe, soene je alle kearen ûnder it Frysk typen je taal ferrykje. 

Sá’n ‘Grien Boekje’, dêr hat (of by need op’e Klaai: het) it Frysk pas écht ferlet fan.

Woansdei, tritich novimber 2011.

Posted in No-tiid, Taal | Tagged: , , , , , , | Leave a Comment »

Bus Tersoal – Ljouwert 167% djoerder

Posted by André Looijenga on 17/05/2011

Begjin fan’e middei stapte ik yn Tersoal op’e bus. Lykas wenstich foar in dalkaartsje fan € 3, mei om’t sa’n los kaartsje sa maklik is foar de reiskostefergoeding. De sjofeur (dy’t boppedat tige noartsk Hollânsk prate) warskôge dat ‘oer trije wiken’ it dalkaartsje ôfskaft wurdt. Dêrfoar yn it plak komme, neist de OV-chip, kaartsjes fan € 4, dy’t net jildich binne om mei oer te stappen

Ast midden op’e dei fan Tersoal nei Ljouwert wolst, bist lykwols ferplichte om by Blauwe Tent (ûnder Reduzum) oer te stappen fan lijn 94 op 95. Op dat trajekt soest mei dizze nije kaartsjes tenei twaris € 4, dus € 8, betelje moatte ynstee fan ‘e wenstige € 3. Soks betsjut in priisstiging fan 167%!

Ik begryp dat, fanwegen hegere branjekosten, de priis fan in buskaartsje wat omheech moat, fan € 3 bygelyks nei € 3,50 of sels ek wol € 4. Wat ik nét begryp is dat de firma Connexxion, dy’t fan’e provinsje it busferfier yn Noard- en Súdwest-Fryslân oanbestege krigen hat, ynienen mei har buskaartsjes gjin rekken mear hâldt mei oerstappen.

Sá it brûken fan’e OV-chip trochtriuwe yn Fryslân hat suver wat kafkaësks. En boppedat, sá, mei 167%, de priis foar in busreis ferheegje docht lykje as fjochtet it iepenbier-ferfierbedriuw op kosten fan’e reizger har deilis mei deputearre steaten út!

Tiisdei, santjin maaie 2011.

Posted in No-tiid | Tagged: , , | 1 Comment »

Trinus Riemersma

Posted by André Looijenga on 17/03/2011

Trinus Riemersma is dea. Foar it Frysk is dit as stoaren op íén dei Hermans, Reve, Wolkers en Claus.

Dit is it plak net om him te betinken mei in koarte bi(bli)ografy. En ek net foar persoanlike anekdoates, om’t ik dy oer Riemersma net haw. Lêsten hie ik him pas foar it earst moete (of eins: sjoen), en kwalik mei him sprutsen. Kinne koe ik Riemersma inkeld troch syn boeken, syn kollums, syn eigen eker op it web.

De twadde sin fan dit stikje wie net samar in hyperboal. Trinus Riemersma wie de grutste literêre figuer yn it Fryslân fan’e lêste fyftich jier. Ik wit net of it Frysk ea noch ien mei itselde kaliber oanlûke kin.

Wy moatte him lêze, en op’e nij lêze. Tiisdeitejûn, de jûn dat Riemersma de holle del lei, siet ik by Pier Boorsma hjir yn Grins, en wy praten oer literatuer en filosofy en de dea ek (it wie syn jierdei). Út’e hiele Fryske skriuwerij sûndere Pier íén namme út dy’t echt de muoite wurdich is en echt boppe alle middelmjitte útstekt: Trinus Riemersma. “En lês foaral De skjintme vurt ferbwólgwódde,” sei er, “dat is syn bêste boek. Better as Fabryk, dat sa bekend is.”

My sels hat Riemersma mei ien boek it Frysk yn lutsen: Nei de klap. It wie ien fan’e earste Fryske boeken dy’t ik lies (noch wat ûnwennich troch it nije wurdbyld), en faaks noch altyd it bêste Fryske boek dat ik ea lêzen haw, en ien fan’e bêste boeken überhaupt. Yn it foarst joech it boek my ek in klap. It is in hurd boek, keal en rûch en djip ûntroerend. In boek dat jin it bestean foar eagen triuwt yn syn neakenste oerlibjen. En dat dochs in boek is oer it libben, dêr’tst troch grypt wurdst om it yn ien syk út te lêzen.  

Nei de klap fertelt yn fragminten it libben fan in jonge dy’t as ien fan’e weinigen in ôfgryslike, wrâldwide (kearn)ramp oerlibbe hat. Hy tsjocht om yn in grize, kâlde, deade wrâld. Slút him oan by groepkes oerlibbenden, en ferlit se wer om syn eigen paad te kiezen. Trochsette, net skrieme, yn libben bliuwe. Dit bestean is toar en rûch, de taal ek, sa’t it heart by de ellinde en it geweld dêr’t him trochhinne slacht. Massaal ferstjerren, kjeld, ferkrêfting, kannibalisme, en it sterke fan Riemersma syn Nei de klap is dat syn Ake minske bliuwt, en in weardigen eins. Yn dit boek dat yn sjânre by in seker slach jeugdboeken oanslút, hat er miskyn wol de ultime ‘Riemersma-held’ delset.

Nei de klap is in boek dat jin út’e skroeven bringt, en dat jin foar it rûge ierdske libben better makket. Libjen, dêr binne boeken ommers foar. 

As beslút wol ik ta de neitins fan Trinus Riemersma net ien fan syn fersen oanhelje, mar sitearje út Nei de klap. Tsjin’e ein fan it boek oertinkt de haadpersoan Ake de dea en syn libben: 

Mar wy sjugge inoar net wer, dit is de ein. Dat hoopje ik teminsten. Ik haw der gjin nocht oan om op’e nij te begjinnen of it libben nochris oer te dwaan.

Neffens de Dútsers wie it libben mei de dea net dien. Kaamst yn’e himel, by god. Mark hat it my útlein, sa goed en sa kwea as er koe. Mark wie roomsk, sei er. By it bidden makke er in krúske, dêr moast ik altyd om gnize. Mark sei, deade minsken waarden letter wer libben en dan gyngen se nei de himel. Dêrom hoegdest ek gjin fertriet te hawwen as ien stoar, want ast letter dea gyngst, dan sêchst him wol werom. Dat wie him thús sa bybrocht. De himel, dat wie in moai lân, der wie iten yn oerfloed en it wie der noait beroerd waar. Ik wit net oft Mark it sels allegearre leaude. Mark tilde net swier oan dy dingen en wy wienen fansels ek noch mar lytse jonges.

Ik hoopje net dat Mark gelyk hat, want dan soe ik my fetgoar bedondere fiele. Alles wat ik dien ha, al myn skrippen en klauwen, myn noed en myn soarch soe om’e nocht west hawwe. As de himel it doel wie, hie ‘k better daliks deagean kinnen. Wêrom moast ik dit dan allegearre útstean? Ha ik om’e nocht gûld om myn suske? Siet sy op dat stuit al by ús heit en mem yn’e himel moai yn’e waarmte mei iten en drinken wylst ik omtoarke? Dan soe alles in grap west ha.

Ik hoopje dat der gjin himel is en dat ik ús heit en mem en myn suske net werom sjuch. Dan hat myn libben doel hân en dan haw ik myn triennen net fergriemd.

(Tr. Riemersma, Nei de klap, Boalsert 1999, s. 233)

Hjir is it mei sein.

Tongersdei, santjin maart 2011.

Posted in No-tiid, Skriftekennisse | Tagged: , | 1 Comment »

De ierde rôlet

Posted by André Looijenga on 13/03/2011

In twawike net skreaun, haw ik blôch yn te heljen. Dit Deiblôch is foar my ommers ek in publyk deiboek, wêryn’t ik neilêze kinne wol wat ik earder earne-oer fûn. Seker oer no, no’t it barren de wrâld oer liket te rôljen mei lang-net-sjoene diminsjes. Faaks bedraait it jin, at men der mei de noas op sit, mar de yndruk dy’t dingen op it momint meitsje is ek yn oerskatte foarm it fêstlizzen foar letter wurdich.

De ierdskodding freed yn Japan, en de floedweach dêrby, printsje har op jins netflues. It byld fan it yn’e oarder, fan in stedsje yn syn aldendeiske gewoanens — de huzen himmel en kreas, de auto’s parkeard en ridend troch de buorren, de skippen dynjend oan’e kade —, tebrutsen troch it ûnhuere, dreksmoarge, frettende neat.

Yn beweegjende kykjes fongen de ein fan minsken har deistige wrâld. In ein dy’t sljochtet en slattet en sûget, de minsken út har strjitten en huzen weitôget nei de djipten fan’e wieljende see.

En dan binne der noch dy kearnsintrales dêr, dêr’t gjinien fan wit hoe’t it útrinne sil.

En it rôljen yn’e rest fan’e wrâld. Hoe ferrint it no yn Libyë? Wylst wy sjogge nei floed, ferrinnewearring, strielingsdriging yn Japan, slacht (en slachtet foar ‘t neist) dêre Qadhafi werom. Allyk júst ûnder Olympyske Spullen despoaten opstannen delslaan en tanks oer grinzen rôlje, oerskreaut ek no in grutste ramp de grutte ramp. Ik eangje foar it libben fan al wa’t der mei in read-swart-griene flagge swaaid hat, en ik bin bang dat wy ús letter besauwe moatte oer wat wy mei dizze minsken barre litte sille.

De ierde is te grut foar de media dy’t har oan ús fermiddelje.

Snein, trettjin maart 2011.

Posted in No-tiid | Tagged: , | 1 Comment »

In Fryske roman mei tanks yn’e strjitte

Posted by André Looijenga on 01/02/2011

Earjuster haw ik Yn Adams harnas fan Anne Wadman útlêzen. It boek spoeket my noch in bytsje troch de holle, mar dat komt faaks om’t ik fan’t wykein wat koartsich wie. Ik wie yn it boek begûn doe’t krekt de reboelje yn Tunesië begûn, en ik hie it út doe’t de protesten tsjin Mûbarak yn Egypte op har hichtepunt wiene. Tige tapaslik oars, in Fryske roman mei in seldsum polityk ûnderwerp (it spilet yn in lân yn revolúsje dat fuortsinkt yn diktatuer) lêze yn tiden wêryn’t útlânske folksopstannen en tanks yn’e strjitten de media behearskje. De lûden fan it no noegen út in roman skreaun yn 1968-’69 en útjûn yn 1982 (wêrom doe pas?) hyltyd fierder te lêzen.

Ik kocht it lêsten as in twaddehâns byfangst, yntrigearre as ik wie troch de omkaftwurden “it ferhaal spilet yn in tinkbyldich (Westeuropeesk) lân” dat “de lêzer tige bekend foarkomme [sil]”.

De haadpersoan is de soan fan in konservatyf steatsman, de premier fan it lân. De haadpersoan en ferteller is in loftsliberaal politikus en jurist, waans ferslach it boek is, skreaun yn’e finzenis nei de rjochtse militêre machtsgryp. De haadstikken fan dizze ’twaspoareroman’ spylje har sawol yn’e dagen foár de coup as yn’e kerkers fan it nije rezjym ôf. In fynst fan Wadman is dat de haadpersoan-ferteller himsels yn syn stoarje yn’e twadde persoan (do) oansprekt.

De motor fan it ferhaal is de dea fan’e heit, de froede premier, ûnder kompromittearjende omstannichheden (yn it bêd fan in publike dame). Wylst de dea út foarsoarch geheim bliuwt, krewearret syn soan om de reputaasje fan’e heit te behoedzjen, mar rekket dêrtroch mear en mear yn isolemint en yn’e tiis. Ûnderwilens stoart om him hinne de demokrasy yn chaos tusken loftse en rjochtse utersten ynien. It behâld fan jins weardigens en eare, en it steande bliuwen as in frij minske ûnder druk en oppresje, binne de haadtema’s fan dit boek.

Útsein fan in pear lekken en brekken (bgl. in femme fatale dy’t mar in gûlderich frommeske bliket) is Yn Adams harnas tige it lêzen wurdich. Goed lange sinnen skreau Wadman ek. De praatske haadpersoan is dêrtroch wat lang fan stôf, mar soks heart ek wol by in ûnfrysk yntellektuïelderich romanpersonaazje. Koartsein, in jin fêstgripend boek oer in twiveljende minske dy’t him yn bochten wringt om oerein te bliuwen yn in wrâld fol temûke en iepenlike repressy.

Tiisdei, ien febrewaris 2011.

Posted in No-tiid, Skriftekennisse | Tagged: , , , , , | 1 Comment »

Sniejier

Posted by André Looijenga on 04/12/2010

En wer wie der snie.

Bysûnder hear, de fúfde moanne dit jier dat der snie leit. Mar dochs, lit my dit skoandere blôch en fral jo skoandere tiid en oandacht net opbrûke om oer it waar te jeuzeljen…

Wat it Frysk oanbelanget, bygelyks, is der it rapport oer de steat fan’e Fryske taal yn it ûnderwiis. En de (mar in bytsje) réaksjes dêrop, dy’t my fanút it heitelân berikje. In ûnderwerp fansels dat freget om in skerpe analyse. Om bygelyks wat oan te akseljen tsjin ien as Alex Riemersma fan’e Fryske Akademy, dy’t de ûngemaklike konklúsjes út it rapport wol hiel maklik oan’e kant skoot. It ûntbrekken fan ‘taalgrutskens’ by (alteast in part fan) de Friezen foar it Frysk oer, soe dat soms wat al te rûch de boaiem ûnder it ûndersyk fan Riemersma en dy fuortskoffelje?

No bin ik faaks in bytsje te erchtinkend, mar it fernuveret my bot, at dr. Riemersma, as ien dy’t grif wat fan sosjolinguïstyk ôfwitte sil, neat oan liket te kinnen mei de subjektive belibbing fan’e taal. “Met een woord als taaltrots kan ik niet veel,” fynt er. “Wat is dat? Trots op je taal ben je vooral buiten de grenzen.”

Op my alteast, as heale bûtensteander, komt soks oer as in symptoam fan in hiel beheind soarte taalwittenskip. Opdield yn spesjalismekes, sûnder it gehiel mear oer te sjen. Wylst in breed yn’e samenleving droegen soarch foar it behâld en trochjaan fan jins taal dochs echt wol in foarwearde is om sa’n taal tsjinoer in sterke konkurrinsje syn plak te jaan. En dy soarch (je soene dy, mei in wurd wêrfoar’t se op’e Fryske Akademy hielendal rydboskje soene, ek leafde foar de taal neame kinne), dêr ûntbrekt it neffens my by de gemiddelde Fries seker oan. Harkje mar ris om jin hinne, no. 

Nee, fleurich wurdt men net fan it Frysk op it stuit.

En dan Fryslân…

Read the rest of this entry »

Posted in No-tiid | Tagged: , , , , , , , , , , | 1 Comment »

Bibliobus opdoekt, en Peter Vos

Posted by André Looijenga on 18/11/2010

En doe lies ik justerjûn, tafallich, om’t ik tafallich in jûn yn Tersoal wie, yn’e Ljouwerter Krante dat yn Boarnsterhim de bibliobus fuortbesunige wurdt. In lyts berjochtsje, fuortstoppe yn in fou fan it regio-katern. Ik lies it, ja besunigings no, en ik waard der eins net iens mear lulk fan. Op it lêst makket it jin morf, no.

Ik ha fansels al goed tsien jier gjin bibliobus fan binnen sjoen. Mar koartlyn moast ik der wer oan tinken. Mei ús heit en mem giene wy altiten al, sûnt ik my herinnerje, alle trije wiken op in jûn nei de byb yn Snits. Ik sil dêr in moai part fan’e A-boeken en de B-boeken lêzen ha, en dêrnei de (gauris wat drege en sombere) J-boeken dy’t by de grutteminskeboeken stiene. En noait mear as twa ynformative, mei grutte platen, oer skiednis en gebouwen en sa, mar per wike minstens ien boek mei allinnich wurden…

De bibliobus kaam hjir ek yn it doarp, en op in seker momint krigen wy ek dêr mar in abonnemint fan. Om foar de lêshonger net alle wiken op en del nei Snits, no. It assortemint fan’e bus wie lytser, en foar folwoeksenen stiene der faaks fral streekromans en grutletterklobben, mar it wie in wûnderlike piiplaad sa’n bibliobus. Ien boek dat ik dêr ris ûntduts — ik wie in jier as fjirtjin, fúftjin –, kaam my lêsten wer yn it sin.

1984, yn Nederlânske oersetting, fan George Orwell. En, dêr giet it my no om, mei yllustraasjes fan Peter Vos. It benearjende gegeven, it útsichtleaze ferhaal, makken in djippe yndruk op my. Dêrby de tekeningen fan Vos, dy’t my by it ferhaal holden en it boek draachlik makken: mei masterlike streekjes delsetten hampelmantsjes yn slobberjende overals. Tanksij Peter Vos gie foar my 1984 oer in minske, tegnjirde yn’e masjine fan in ûnminsklik gegeven.

[De tekeningen binnenyn binne folle better as it nearzige omkaft hjirneist.]

Letter keas ik it boek út foar myn list foar Ingelsk. Troch it orizjineel koe ik yn’e sechde alhiel net hinnekomme. Oft ik doe al troch de rom fan it boek hinneprikke koe, wit ik net. Miskyn wie my it Ingelsk te dreech en te toar. Ik wist dochs de ein al, en de plaatsjes derby misten boppedat. It mondeling deroer bin ik, mei wat harsenskrabjen en ymprovisearjen noch wol trochkaam.

Oardel wike lyn is Peter Vos ferstoarn. Tsientallen berneboeken dy’t er yllustrearre sil ik lêzen ha. Of tenminsten de tekeningen fan lêzen. Grutske bisten tekene er, ôfsjoude minskjes, altiten lyntsjes, stipkes mei in soarte fan siele derefter.

Faaks Nederlâns grutste tekender rekke wei, hast sûnder omtinken, wylst krekt dêrfoar foar dy iene piipsmoker dy’t noch op syn santichste yn swimbroek op in boekomkafte posearre… nee, lit dy argewaasje mar. Wat better is, bewiist dat úteinlik wol. En in goede tekening praat sûnder poeha fan wurden yn alle talen.

Mar sûnder de bibliobus hie ik Peter Vos syn tekeningen by Orwell net kend. En skylk rydt dy net mear yn Boarnsterhim. En yn hieltyd minder gemeenten wurde bibliobussen en lytse bibleteken iepenholden. Sûnder iepenbiere bibleteken soe ik net wurden wêze wa’t ik bin. At der ien ynstelling is dy’t it minskene libben ferriket, is it dy dêr’t je oer alles boeken fine kinne, liene meie, lêze kinne.

Dêrop sa bot besunigje is gjin neutraal besparjen op kosteposten, mar mei razende keatlingsagen snoeie yn de skientme, de rykdom, de wearde fan’e libbens fan gewoane minsken âld en, boppe-al, jong.

Tongersdei, achttjin novimber 2010.

Posted in Lêzen, No-tiid | Tagged: , , , , , , , | 1 Comment »

Wellington X9976, Soarremoarre

Posted by André Looijenga on 09/11/2010

Neare nacht. Rein. In stoeve noardwester. Heil. Kjeld, in dûnkere masjine yn in ûneinich tsjuster. Twa motoaren wrotte har in wei troch rein en heil. Ien fan hûnderten fleantugen yn in izige novimbernacht. Dit is in Wellington bommewerper, mei it nûmer X9976, fan it 75e, Nij-Seelânske, squadron fan’e RAF. Oan board seis manlju: Eric Lloyd, Trevor Hedley Gray, John William Black,  Lesley Cyril Green, Jack Dennis Thomson en Charles Thomas Black.

Opstiigd wiene se fan in fleanfjild yn Norfolk. Troch in kâlde hjerstnacht fleagen se nei it east, oer in swarte see en it fertsjustere lân op Berlyn oan. It target, in reach fan spoardiken, kanalen, alleeën. Sykljochten brekke troch de tichte nacht. Eksploasjes ûnder, it fleantúch keare, de weromreis troch inselde noch tsjusterder nacht.

Dan binne se op goed healweis nei Ingelân, at ien dy Dútske nachtjager sjoen of heard ha moat. Sketten wurdt der, mar it wie de Dútser dy’t rekke. Faaks seach de navigator doe noch even op’e kaart. Foar it lêst. In smoarchwyt neat, tusken strepen, wegen, rivieren, en rûntsjes dêr’t minsken skûlje. In noch wite flek op’e kaart, dy’tst nea kend hast, en no foar altiten op delskreaun wurdst.

In eksploasje wie te hearren. Op in leech plak, fier fan huzen en pleatsen smakte it fleantúch tsjin’e ierde. Yn’e ierde. De grûn fan’e mieden wie hjir in weake sompe. De Wellington X9976 boarde him de feanige boaiem yn. In noch wyt plak. Soarremoarre, ‘ûnder’ Akkrum.

Read the rest of this entry »

Posted in Dien, No-tiid, Skiednis | 4 Comments »

For no reason

Posted by André Looijenga on 07/11/2010

Tongersdei 4 novimber is Tiny Mulder ferstoarn. In grutte dame fan’e Fryske literatuer. Dêrom no in fers fan har (út Oranje paraplu, 1962/1963, net yn’e wenstige blomlêzings). Net in fers oer de dea, mar oer it dichtsjen sels. Hja wie miskyn wol de earste Fryske dichter dy’t har ynspirearje liet troch kontemporêne poëzy út Amearika. In bysûnder minske, in lang en warber libben. Ik hoopje dat der nei de winter gau giele krookjes bloeie sille by har stien.

For no reason

.

wurden net te skriuwen

yn letters op papier

net te sykheljen by de freon

net mear as kloptekens

oan it rotslewant binnen de sliepen

amorfe swalkers yn de bloedbaan

.

en dochs gedichten

it wêzenlik kontakt

troch seis sân sintugen

.

Godtank foar eat út neat

foar tekens mei it rjocht

fan byldhouwers yn rotsstien

.

en dan ‘t gedicht

dat de les lêst

dat samar for no reason

opstekt yn wynstilten

.

Tiny Mulder

(Tinkskrift, 1986, s. 30)

Snein, sân novimber 2010.

Posted in No-tiid, Skriftekennisse | Tagged: , , | 3 Comments »

Gjin ‘rânemar’ op Wieringen…

Posted by André Looijenga on 03/11/2010

Krekt lies ik wat goed nijs liket te wêzen: de provinsje Noard-Hollân sil bekind meitsje net troch te gean mei de oanlis fan in mar oan’e súdkante fan it âlde eilân Wieringen. In wyld plan om nei tachtich jier as noch in mar op’e râne fan’e Wieringermarpolder oan te lizzen (sokke plannen hawwe/hiene se ek by de Noardeastpolder), dat troch projektûntwikkelders mei machtige freontsjes, tamtearre demokratyske kontrôle, brúskearre boargers, en faaks sels klearebare korrupsje, sûnder erchtinken trochtreaun drige te wurden. Saved by the crunch, liket it no. Inkeld jildpine hat dizze oerdwylske Noard-Hollânske ‘Blauwestad’ keare kind.

Oarekant de Ôfslútdyk leit Wieringen, in stoeve liembult mei in hânfol âlde doarpen. Lyts, mar wûndermoai sa’t it is. Rinne je der om, fielt it noch altiten as in eilân. In (West)frysk eilân boppedat, in soarte fan Gaasterlân dat fûl yn’e wyn op folle see ôfmeard skynt. De Wieringers ha wrotte moatten om harren pôle yn stân te hâlden. Hja bouden dykjes fan seewier om op it waad kegen te feroverjen foar in bytsje mear romte foar har skiep. Yn’e rin fan’e 19e ieu slaggen se der yn de Polder Waard Nieuwland te bedykjen, dy’t in bytsje mear wolfeart brocht.

De ien nei lêste dei fan 2009 swalken Plaatsman en ik om oer Wieringen. It hie snijd, der waaide in izige wyn fan it waad, de loft siet ticht yn alle kleuren griis, de lea hast beferzen stapten wy manmoedich om. It wie stjerrende kâld, mar wat wie it hjir ûnbidige moai. De gielstiennen pleatskes, de stânfêste tuorren, de kliffen, beamwâlen en túnwaltsjes, de oandwaanlik platte âlde wierdykjes dy’t ea de keech ferdigenen. Yn’e doarpen seachst posters foar de ruten, as in omdôch protest tsjin it wetter en de rekreaasjeparken dy’t dit burgen lântsje omstrûpe soene.

Mar no liket de súdrâne fan Wieringen rêden fan megalomane ûntwikkelingsprojekten. Polder Waard Nieuwland wurdt net splis set foar in pear boatsjefarders op wat mei in grouwélich ûnsjogge namme Lago Wirense hjitte moast. De seeklaai fan’e Wieringermar wurdt net opoffere oan in bytsje flugge winst yn it no. Lit ús it hoopje. Foar no mar even in fotootsje fan ôfrûn desimber.

Útsjoch op Hippolytushoef fan'e kant fan Stroe

Woansdei, trije novimber 2010.

Posted in Dien, No-tiid | Tagged: , , , , | 3 Comments »

De taal fan… Epke Zonderland

Posted by André Looijenga on 27/10/2010

Yn it foarste plak myn lokwinsken oan Epke Zonderland, dy’t ôfrûne snein op it wrâldkampioenskip turnen it sulver behelle op’e rekstokken. In prachtige prestaasje fansels. En as fansels bist der grutsk op as in Fries it sa goed docht, — soks kinst net helpe. En dan praat er ek noch ris Frysk. Om’t ik graach konkrete gegevens samlje om út te meitsjen hoe’t it Frysk der hjoeddendei foar stiet, rjochtsje ik my yn dizze bydrage op it Frysk as sprutsen troch Epke Zonderland. Ik bin fan doel en doch dit faker: de steat fan it deistige (en takomstige) Frysk sjen litte troch de taal fan bekinde jongere Frysksprekkenden.    

Eins is it Frysk fan Epke sa min noch net, ast betinkst 1) dat, krekt as foar hast al syn en myn generaasjegenoaten, yn’e praktyk it Nederlânsk de earste taal is, 2) dat ûnderwiis yn’e Fryske taal wierskynlik noch folle minder as ien promille fan alle genoaten ûnderwiistiid útmakke hat, en 3) dat er krekt in sportive prestaazje op wrâldtopnivo ôflevere hie.

Hjirûnder myn transkripsje fan it petear dat Epke snein hie mei in ferslachjouwer fan’e Omrop. De stavering is no dan wat nuver oanpast om Zonderland syn útspraak dúdlik wer te jaan. Der sitte yn it petear fansels nochal wat ynterferinsjes mei it Nederlânsk. Wannear’t syn Frysk ticht tsjin it Nederlânsk oansit, haw ik him meastal it foardiel fan’e twivel jûn en it as Frysk delskreaun. Wannear’t ik it idee hie dat er Nederlânske wurden echt as Nederlânsk útspruts (mei frikatyf g- bygelyks), haw ik dy wurden kursivearre. Wat tusken fjouwerkante heakken stiet, is parafrasearre.

OF: [Ferline jier sulver yn Londen, no yn Rotterdam, hoe fielt dat no?]

EZ: Ja, no, as in gruttere oerwinning noch as förrich jier. Ik heb no ek echt it maksimale derút helle. Ik hie net in top förbereiding han. En ik wie ek gewoan, dat koest ek gewoan dúdlik sjen, förrige wike wie ik der gewoan noch net klear för. En dan hewwe we it oer dus seis dagen lyn. Ouronde mönnje… mennje hie ik… in oefening fan sân-ien wie ik fan plan en it rôn net, dus dan wurde it in seis-acht, en no goen we foar in sân-fjouwer en wurdt it in sân-trije. Dus dan klimst in heale punt omheech. Mar útfoering is ek folle better, en dat levert dan, ja, in silveren medaille op. Dus dat is, ja, dan wol in super, natuerlik.

Read the rest of this entry »

Posted in No-tiid, Taal | 6 Comments »