Frysk Deiblôch

It blôch fan André Looijenga

Archive for the ‘Skiednis’ Category

Patriottysk Frysk “yn it huwz yn it Bosk”

Posted by André Looijenga on 29/04/2014

Twa “nije” stikjes Midfrysk binne oanwûn troch Tresoar, lês ik yn it nijste nûmer fan Letterhoeke (2014.1, s. 28). It album amicorum fan Petrus Brouwer Pzn. (1749-1830), dûmny yn Ferwerteradiel en patriottysk politikus, is skonken troch dy syn neikommelingen, sa meldt Jacob van Sluis. Brouwer wie ien fan de federalistyske leden fan de Nationale Vergadering, dy’t nei de steatsgreep fan de sintralisten fan jannewaris oant july 1798 finzen holden waard yn De Haach. Wylst hja finzen sieten (yn it Paleis Huis ten Bosch), samle Petrus Brouwer yn dit album 21 persoanlike bydragen fan syn freonen en meistanners. Dizze tekstkes binne yn it Nederlânsk, Latyn en Frânsk, mar ek yn it Frysk.

De twa Fryske albumynskripsjes binne skreaun troch Coert Lambertus van Beyma thoe Kingma (1753-1820) en Jacobus Cornelis Scheltema (1767-1835). By it artikeltsje yn Letterhoeke stiet in foto fan Van Beyma syn stikje. Spitigernôch is de digitale ôfbylding net skerpernôch om goed te lêzen. Ik kin der út wiis wurde dat Gysbert Japix neamd wurdt, as de auteur fan in sitaat. It stikje slút ôf mei de wurden (as ik se goed transkribearre haw):

Dit schrieuw for syn frjún P. Brouwer

yn it huwz yn it Bosk de 19 Apr. 1798

C.L. Beijma

Ek yn de ynskripsje fan Scheltema soe Gysbert Japicx fermeld wêze. Soe ien fan dizze folksfertsjintwurdigers in eksimplaar fan Gysbert syn Friesche Rymlerije by him hân hawwe, dêr yn De Haach? Dat hja inoarren yn it Frysk skreaunen, makket wol oannimlik dat se ûnderinoar ek Frysk praten. It is ferliedlik om dêryn in konneksje te lizzen mei de federalistyske, regionale politike stânpunten fan Brouwer, Van Beyma en Scheltema, mar dat soe faaks anachronistysk wêze.

Van Beyma is fan de trije noch it minst ûnbekind, as Fryske patriottyske pommerant, — al wurde de tsjinstanners fan de stedhâlders yn Nederlân mar al te graach út de skiednis skreaun (lykas jo op ‘t heden wer sjogge mei de betinking fan 1813/1814/1815). Jacobus Scheltema, dy’t him yn it Frysk Japik skreau, is oars ek tige nijsgjirrich: as letterkundige en histoarikus in foaroanman yn it Nederlân fan begjin 19e ieu. Jacobus syn broer wie boppedat Paulus Cornelis Scheltema (1752-1835), boer fan boargerlik komôf en patriot, waans niget oan Fryske skiednis him op wûndere paden late.

Paulus kaam foar it ljocht mei de Tesck-Laow, in tekst dy’t in Aldfryske tekst út Achlum sei te wêzen, dy’t yn 1823 troch syn broer Jacobus publisearre waard. In mystifikaasje wie it, mar it omfjild derfan, it let-18e- en begjin-19e-ieuske Frjentsjer is fansels hiel nijsgjirrich. It fertsjinnet, mei syn revolúsjes (polityk, ekonomysk, kultureel), feroarings fan status fan Fryslân, neidagen fan de Frjentsjerter Akademy, as tiidrak om sa’n mystifisearre wurkje hinne suver krekt syn yngeande stúdzje as Jensma dien hat mei it Oera Linda Boek.

Hjir noch in plaatsje fan “it huwz yn it Bosk“, dêr’t ik lêsten op ‘e fyts delkaam, nei’t ik in moarn trochbrocht hie yn de universiteitsbibleteek te Leien. Yn syn lizzing, tusken tichte konifearen en rododendrons, hat it no ek wol wat fan in finzenis:

SAMSUNG CAMERA PICTURES

Tiisdei, njoggenentweintich april 2014.

Posted in Skiednis, Taal | Tagged: , , , , , , | 1 Comment »

In liuw yn Tersoal

Posted by André Looijenga on 24/04/2014

Op it koar fan de St. Vitustsjerke fan Tersoal stiet in krús mei in wynfaantsje. De blêdgouden wynwizer hat de foarm fan in wapenskyld mei in liuw. Lêsten haw ik him ris in kear goed op de foto set:

Wynfaan op de tsjerke yn Tersoal

It is in moai ding, en it liket derop dat it âld is en al hiel lang op de tsjerke stiet. Mar wêrom hawwe wy yn Tersoal no krekt in faantsje mei in liuw?

Wannear’t der in wapen op de wynfaan fan in toer of tsjerke stiet, is dit gauris it skaaimerk dat in “sponsor” fan de tsjerke efterlitten hat: in promininte famylje, machtige tsjerkfâden, de stêd of gritenij, it provinsjebestjoer. Dat liket mei dizze liuw net fuortdaalks it gefal, of alteast is it dreech dit wapen dan te identifisearjen.

De foarm fan de liuw yn Tersoal docht my suver eins 17e-ieusk oan. Yn dat gefal soe de wynfaan âlder wêze as de tsjerke dêr’t er op stiet. De tsjerke is ommers yn 1838 troch nijbou ferfongen. Men kin jin lykwols yntinke dat in wynfaan fan in âlde tsjerke yn sa’n gefal maklik op ‘e nij brûkt waard.

Mar, dochs, in liuw… Faaks komt de assosjaasje troch de djipblauwe loft efter it gouden daksieraad, mar… is dit net it wapen fan Ljouwert…?

Wat soe in Ljouwerter liuw omspane op in tsjerkedak yn Tersoal, in doarp yn de gritenij Raerderhim, hiel wat oeren geandefoet súd fan de haadstêd? It kin eink net in teken west ha fan macht en ynfloed fan dy stêd yn har omlân, omdat soks binnen de ferhâldings yn it ier-moderne Fryslân net past (oars as yn Grinslân, dêr’t de machtige stêd wol har wapen efterlitten op party doarpstsjerken).  Ferlykbere gouden wapenfaantsjes binne, oan’e oare kant, wol noch yn de stêd Ljouwert te finen: op de Aldehou bygelyks, en op de Waach. (Sjoch foar foto’s dizze side oer wynfanen.) De Tersoalster liuw liket suver in soad op de Aldehouster.

Myn hypotese is dat de liuw fan Tersoal ienris in Ljouwerter liuw west hawwe kin. Faaks wie it in twaddehâns liuw, dy’t earder op in iepenbier gebou yn Ljouwert pronke hat. Wa wit stied er earst wol op de toer fan ien fan de, yn’e 19e ieu ôfbrutsen, stedspoarten fan Ljouwert.

Tongersdei, 24 april 2014.

Posted in Skiednis, Tsjerken | Tagged: , , , , | Leave a Comment »

Bibliotheca disputationum

Posted by André Looijenga on 10/04/2014

It hat hast in healjier stil west op dit blôch, en dêrfoar barde der ek al in hoartsje weinich. It is lykwols net sa dat ik neat mear te melden haw. Oarsom: der binne in protte saken dy’t ik fertelle kin, of dêr’t ik myn miening oer kwyt wol.

Myn wurk bygelyks. Op ‘t heden wurkje ik (wer) by de universiteit fan Grins. As ûndersyksmeiwurker bin ferbûn oan it projekt Vital Matters, dat giet om de ûntwikkelings yn de genêskunde en skeikunde yn de earste helte fan de 18e ieu. As klassikus (latinist) bin ik dus bedarre yn de wittenskipsskiednis. Jo fine in beskriuwing fan it projekt Vital Matters ûnder dizze link (N.B. in pdf-bestân), en ik attendearje jo by dizze ek mar even op it bloch (yn it Ingelsk) fan myn kollega Marieke Hendriksen.

Ik rjochtsje my yn myn ûndersyk op de proefskriften dy’t ferdigene binne yn Leien yn de jierren 1709-1738, doe’t de noch altyd ferneamde Herman Boerhaave dêr heechlearaar wie. Dy boekjes (meast dissertationes of disputationes neamd) binne in diverse en nijsgjirrige boarne foar it ûnderwiis yn genêskunde en gemy fan Boerhaave en syn konfraters. Oan de hân fan de stellingen dy’t de promoasjestudinten opnamen efteryn har proefskriften, kinst hiel wat ôfliede oer hoe’t it wittenskiplik ûnderwiis him ûntjoech yn dy tiid.

Dêroer letter grif mear. Foar no lit ik jo noch even ien fan de moaie plaatsjes sjen dy’t ik by myn ûndersyk yn de universiteitsbiblioteek yn Leien fûn haw.

Dit is de titelside fan de dissertaasje fan Cornelius vander Haghen, fan Amersfoart. Hy promovearre (by prof. Jacobus Le Mort) op 16 desimber 1715 op it ûnderwerp Melancholia hypochondriaca, de psychyske oandoening wêrby’t ien him ynbyldet fysyk siik te wêzen.

Dizze titelside haw ik útkeazen om it plaatsje: jo sjogge allegoaryske figueren dy’t de trije fakulteiten útbyldzje: Teology (ûnder), Rjochten (loftsboppe), en Medisinen as in man yn in gewaad mei algemistyske tekens derop. Tusken dy figueren yn sjogge jo de doktorshoed en de doktorsbul. Underoan yn de hoeken op finjetten de twa ‘grûnlizzers’ fan de juridyske en medyske stúdzjes: keizer Justinianus dy’t it Romeinske rjocht fêstlei en de grutte antike Grykske arts Hippokrates. Efter de godsgelearde dame sjogge jo in keammerke mei in grouwe boekekast. De ynhâld dêrfan stiet derop skreaun: Biblioth[eca] Disputat[ionum] Acad[emiae] Lugd[uni] Batav[orum], “biblioteek fan de proefskriften fan de universtiteit fan Leien”. No sa, mei dy biblioteek oan learde boekjes hâld ik my op ‘t heden dus dwaande.

Titelside fan it proefskrift fan Cornelius vander Haghen (16 des. 1715)

Titelside fan it proefskrift fan Cornelius vander Haghen (16 des. 1715)

Tongersdei, tsien april 2014

Posted in Dien, Skiednis | Tagged: , , | Leave a Comment »

Tsjerken en stinzen oarekant de Yms

Posted by André Looijenga on 09/04/2014

Ofrûne snein haw ik wer ris nei Eastfryslân west, mei de reislustige freon mei wa’t ik earder ris dy kant út west hie. (Foar noch mear reisympresjes nei de Friezen yn Niedersachsen, sjoch ek myn blochkes oer Suurhusen en oer it Sealterlân.)

Op de winsklist fan myn reisgenoat stie op it foarste plak Emden, dy stêd dy’t eins sa tichtby Grins leit, mar wêr’t je eins noait komme. Emden is wat stêdeskien oangiet, oars hertferskuorrende tryst. Om 1600 hinne wie it in bloeiende hannelstêd, dy’t kultureel, religieus en ekonomysk nauwe bannen hie mei de Nederlânske Republyk. It moat in moaie âlde stêd west ha, mei grêften en geveltsjes, in soarte fan Harns of Inkhuzen. Ek yn de Pruisyske ieuwen bleau dêr in protte fan bewarre. De nazi’s lykwols bouden dizze histoaryske stêd om ta in troch boargers bewenne stik frontliny, troch rûnom benearjend grouwe fjouwerkante betonbunkers del te plempen. Dat Emden krige dêrtroch yn it bysûnder de folle laach fan de bombardeminten. De âlde binnenstêd waard fuortfage, inkeld dy smoarge bunkers wienen net út te roegjen: noch altyd steane se der as stomme betonformaasjes yn in suterich weropboud provinsjestedsje.

De weropbou fan Emden wie in hast like grutte trageedzje as de ferwoasting. Grutstepart fan wat ea de âldstêd wie, is no ien grutte útstalling fan nei-oarlochske Dútske fantasyleazens. Dêrby komt dan noch dat Emden bot yn de perifery fan Dútslân leit, en ekonomysk frijwat yn de lytse loege nei’t it liket, dat jo kinne jin der al in foarstelling by meitsje…

Mar der binne doch noch wol wat moaie dinkjes oerbleaun yn Emden, lykas dit nuvere gebouke. In soarte fan Russysk paviljoen yn bakstien, in kiosk faaks, of eartiids in brêchwachtershúske (de plaatsjes fergrutsje har út, at jo se oanklikke):

SAMSUNG CAMERA PICTURES

En dochs moatte jo Emden besykje, hear. It Landesmuseum hat in hiel moaie, romme histoaryske kolleksje, dy’t ik elk oanried dy’t it nije Frysk Museum in tsjuster en ûnoersichtlik by-inoar fynt. De Kunsthalle skynt ek top te wêzen.

En de omkriten fan Emden fansels: terpdoarpen mei allegear midsieuske tsjerken, mei rike ynterieurs. Iepen klaai en leechfean, polderdykjes, stinzen, pleatsen. Mar dêroer aansten mear.

Fansels moasten wy earst by de Upstalsbeam del. It let-midsieuske gearkomstplak fan de (omtrint) sân Fryske seelannen, dat mytyske lieu de mémoire fan it Grutfryske ideaal, dêr moast ik dochs mar ris delkomme… Dat by de skeane toer fan Suurhusen lâns, en fan de rykswei ôf oer de buorskip Mudderpott, dan yn Wiegboldsbur rjochtsôf by de mûne, heal op ‘e doele rekke yn Moordorf (in soarte fan De Westereen foar ‘t neist), dêrfuort oer de binnenpaden fan it Extumer Kiefmoor. De dykjes waarden hieltyd smeller, wy rieden oer in bochtige reed yn it beamt. Foar in wâldspultsje ston in espeltsje lju har moed yn te drinken foar it kloatsjitten. En dan, oan ús lofterhân, ynienen, as yn in fizioen, op in terpke tusken klomske slieperige titelroazen, ferskynde it:

SAMSUNG CAMERA PICTURES

It foel my alles ta. De lizzing fan de seminten pyramide op it plak fan de eardere Upstalsbeam is eins bêst aardich. En der is dêr fierder eins ek bêst neat. De bosk is ljocht, it parkje om de stienheap simpel en kreas. Ik hie der suver fleurige flaggen fan sân moderne Fryslannen ferwachte (bgl. dy fan Westfryslân, Echt Fryslân, Grinslân, Eastfryslân, Sealterlân, Hilgelân en Noardfryslân…), mar dy wapperen dêr net. (Sa-y-sa wapperje Eastfriezen wat minder mei har flagge as by ús wenst is. En as se in flagge ha by hûs, is dat meast de fane fan in Bundesliga-klub.)

Wy ferfetten ús reis. Aurich yn de rein joech net in al te ynspirearjende yndruk. Al mei al helje de Eastfryske Wâlden it (fan de dyk ôf sjoen) yn eigenheid net echt by de Wâlden dy’t jo tusken it mear sivilisearde part fan Echt Fryslân en de stêd Grins te lizzen fine. Mar dochs, dan de histoaryske bril mar wer opset: wy rieden dochs mar moai troch it lân fan it Brookmer-brief!

Op ‘e Klaai oankaam, seagen wy nei see by Norddeich (in doarpke dêr’t oan it Waad intercity-treinen fertrekke nei Leipzig en nei Luxemburg), en stienen wy te Nessmersiel mank de kwelders te dikerjen rjochting Baltrum en Norderney. It storeinde. Justjes.

SAMSUNG CAMERA PICTURES

Yn Dornum holden wy fannijs ho. Op in steile terp leit dêr dizze romanogoatyske tsjerke. In typysk Eastfrysk ensemble, fan in hege sealtsjerke, mei in lyts dakruterke, en in leech breed stiennen klokhûs derneist. Spitigernôch siet de doar ticht, mar se moat binnendoar in machtich moaie útrissing ha, mei in heechalter, hilgebylden op de preekstoel, mânske hearebanken, adellike sarken en in grut barokoargel.

Tsjinoer de tsjerke stiet dit grutte âlde hûs. As it my net mist, in âld pastory, boud fan kleastermoppen en – wa wit – diels noch wol út de lette midsieuwen:

SAMSUNG CAMERA PICTURES

Dornum hat yn it ferline in wichtich doarp west. In stedsje suver. Der is in merkpleintsje op de terp mei âlde herbergen. Der is in heale 16e-ieuske stins (Beningaburg), dy’t no hotel is. En der stiet dan ek sa mar in 19e-ieuske synagoge:

SAMSUNG CAMERA PICTURES

It behindige godshûs stiet noch oerein omdat it twa dagen foar de Kristallnacht oan in timmerman ferkocht waard as loads. (Foar de rest stiet Dornum der, wat de gebeurtenissen fan de jierren ’30 oangiet, net al te fraai by. Der wie in soad nazi-oanhing yn dizze noardlike doarpen. En der steane in hiele protte sneuvele nammen op de tinkplaten oan it klokhûs.)

Even fierder it bertehûs fan Enno Wilhelm Hektor (1820-1874), romantysk dichter yn it Eastfrysk, dy’t wat in tryst en miskend libben hân hat. Dit kreaze âlde boargerhûs (seker foar Noard-Dútske begripen, dêr’t se âlde wenningen meastens stikken renovearje) stiet foar de poarte nei it kastiel Norderburg:

SAMSUNG CAMERA PICTURES

It poartgebou dêrfan, mei syn elegante baroktoer, die ús suver Deensk oan. Foar ús Skandinavysk, dêre neame se it “Nederlânske barok”:

SAMSUNG CAMERA PICTURES

De stins Norderburg waard ein 17e ieu ferboud ta in wier barokpaleis. En dat sa mar yn in (tsjintwurdich) heal fergetten klaaidoarp. It kastiel is yn gebrûk as Realschule.

SAMSUNG CAMERA PICTURES

Dat is eink sa gek noch net. As middelbere skoalle bliuwt sa’n monumintaal gebou ommers midden yn de mienskip, en wurdt it net ôfsletten fan syn omwenners as privé-wente of as lúkse-hotel. Hjir noch it timpaan as detail. Let op de spear fan Pallas Athena (hee, de goadinne fan ûnderwiis en wittenskip…), dy’t in echte spear is dy’t út de gevel stekt:

SAMSUNG CAMERA PICTURES

Nei Dornum dienen wy noch efkes de grutte stêd Norden oan. (No ja, grut, in soarte fan Dokkum.) Wat dêr seker grut is, is de Grutte Merk. Yn ‘e midden stiet de Sint Liudgertsjerke. Wat in wûnder gehiel (it koar fan de Grinzer Martinitsjerke, mei in doarpstsjerkje as skip, en in losse sealtektoer oarekant de strjitte), mei in wûndermoaie ynrjochting.

SAMSUNG CAMERA PICTURES

En dêrfoaroer dít bouwurk. Jo soene tinke, sa oan dit wide plein, dat sil wol it stedhûs wêze:

SAMSUNG CAMERA PICTURES

Mar it is… de menniste fermanje!

Norden wie earder, lykas Emden, in wichtige havenstêd. En boppedat in plak dêr’t religieuze dissenters bedarren, dat sadwaande dat de mennisten hjir dit pommerante stedspaleiske boud hawwe as harren tsjerke.

Noflik rieden wy noch fierder troch de âlde en nije seeklaaipolders, terpdoarp nei terpdoarp. Yn Hinte, krekt foar Emden, stutsen wy oan by de pleatslike pizzeria. (Ommers, iterij komt altyd wol klear op it Dútske plattelân.) Yn dat doarp sette ik dizze pearel op de plaat: Burg Hinta.

SAMSUNG CAMERA PICTURES

In, sa’t it liket, yntakte 16e/17e-ieuske stins, mei in grêft derom, rjocht tsjinoer de tsjerke. Dat lêste makket it plaatsje helendal ôf (al slagge it yn ‘e skimer sa gau net op ien foto): it toant de bân tusken de tsjerke en de haadlinge-adel yn ‘e lette midsieuwen. Foar Eastfryslân soe it unyk wêze dat sa’n konstellaasje noch oereinstiet. In ferlykber noch hieltyd neistinoarstean fan tsjerke en stins ken ik tichterby hûs yn Roan (Roden, Huis Mensinge) en yn Ysbrechtum (Epema State).

Woansdei, njoggen april 2014

Posted in Dien, Fryskens, Skiednis, Tsjerken | Tagged: , , , | Leave a Comment »

David Gorlaeus

Posted by André Looijenga on 04/04/2012

Oer in pear wiken sil it 400 jier lyn wêze dat David Gorlaeus ferstoar. Gorlaeus (1591-1612) wie in wûnderbern út Koarnjum, dy’t studearre yn Frjentsjer en Leiden. As suver de earste sûnt de Âldheid tocht en skreau Gorlaeus oer it filosofyske (letter natoerwittenskiplike) konsept ‘atoom’. Hoewol’t er krapoan iennentweintich jier wurden is, hat er tenminsten twa filosofyske wurken skreaun: Ideae Physicae (‘ideeën oer de fysika’) en Exercitationes Philosophicae (‘filosofyske oefenings’).

Gorlaeus waard berne yn Utert, mar groeide op op Martena-state yn Koarnjum. Dêr yn Koarnjum sil op freed 27 april 2012 in kongres holden wurde oer David Gorlaeus en syn wrâld. It sjocht dernei út dat dat in tige nijsgjirrige dei wurdt mei lêzings, de premjêre fan in dokumintêrefilm en in oargelkonsert.

Graach hie ik jim no in linkje jûn nei in webside mei it programma. Spitigernôch: hoe moai it programma ek is dat de organisaaje gearstald hat, in webside is der net… Op hiele ynternet is oer dit kongres yn Koarnjum neat te finen. As ik op it prikboerd fan de stúdzje Frysk hjir yn Grins de poster net sjoen hie, wie it folslein lâns my hinne gien…

David Gorlaeus wie in tige nijsgjirrige santjinde-ieuske Fries. Syn natoerfilosofyske wurk hat faaks yndie fan ynfloed west op in Descartes en in Spinoza. It is prachtich dat der op 27 april in hiele dei (ynklusyf de jûn) omtinken wêze sil foar Gorlaeus. Mar ik kin der net by dat de organisatoaren wat de kommunikaasje oangiet, yn de santjinde ieu stykjen bleaun binne…

Likegoed, dan moat it sa mar: kom allegearre nei Koarnjum op 27 april.

Woansdei, fjouwer april 2012.

——————————————————————-

UPDATE: In grut part fan myn krityk nim ik werom. David Gorlaeus bliket te twitterjen! Wis wier, sjoch mar: https://twitter.com/#!/gorlaeus

En dan is hjir it programma fan de Gorlaeus-dei, 27 april yn Koarnjum!

Posted in Skiednis, Skylk | Tagged: , , | 1 Comment »

De Rembrandts lizze oer de flier

Posted by André Looijenga on 19/03/2012

Hjoed wie ik yn Utert foar myn wurk. Ik wurkje op’t heden as ûndersyksmeiwurker oan’e universiteiten fan Grins en Utert, foar it projekt Medieval Memoria Online. Ik stal dêrby in database gear fan ferheljende boarnen dêr’t de (let-)midsieuske werinneringskultuer yn ta utering komt. Fan’e jûn nei gearkomste en iterij rekke ik oan’e praat mei ien fan myn kollega’s, in keunsthistoarika dy’t allyksa’n database — fan grêfstiennen (oant 1580) meigearstalt.

Benammen Fryslân is ûntychlike ryk oan âlde grêfstiennen. Efkes sifers: myn kollega hie út Fryslân yntusken goed 500 serken fan foar de reformaasje ynfierd, tsjinoer in skrale 20 út Drinte. Sjoch, dêr hawwe jo de ferhâldings yn it ier-moderne Nederlân yn keunsthistoaryske statistyk… Mar it bysûnderste fûn se de kwaliteit fan de Fryske hurdstiennen serken fan ein sechtjinde ieu: de ferstoarnen ôfbylde ta fuotten út, de detaillearre rannen, arsjitektoanyske fersierings, de groteske fabelfiguerkes en de wielde oan wapenskylden.

Masterwurken fan’e renêssânse-byldhoukeunst binne it. En se lizze dêr mar yn ús âlde doarpstsjerken. Keunst fan Europeesk nivo leit by ús sa mar oer de flier.

Hjirûnder in fotootsje fan my fan ôfrûn simmer. In grêfstien yn Dronryp. De jûnmielstafel stiet der sa boppe-op.

Moandei, njontjin maart 2012.

Posted in Skiednis, Tsjerken | Tagged: , , , | Leave a Comment »

Bedrige erfguod yn Dronryp

Posted by André Looijenga on 22/10/2011

Yn Dronryp wiene wy lêsten om de tsjerke te sjen. Wer bûtendoar foel ús dit freonlike âlde geboutsje op. In houten húske, fan begin 20e ieu, krekt bûten it hôf. Wy fregen de koster oft dit it baarhokje wie. It blykte in âld geboutsje fan it Griene Krús. It docht gjin tsjinst mear en… it sil eins ôfbrutsen wurde.

Bêste minsken út Dronryp en omkriten, dy’t dit lêze: kear dit op! Soks mei dochs net barre. In houten Griene-Krúsgeboutsje lykas dit, soe rêden wurde moatte!

Dit geboutsje is in lyts en beskieden monumint!

Sneon, twaëntweintich oktober 2011.

Posted in Skiednis | Tagged: | Leave a Comment »

In trou tsjinner fan Filips II

Posted by André Looijenga on 20/10/2011

Op it stuit binne wy yn Frankryk, yn’e Franche-Comté, in streek mei in nijsgjirrige konneksje mei de Nederlannen. Dit eardere ‘frije greefskip’ hearde nammers by de Bourgondyske erflannen fan Karel V en Filips II. Krekt as Fryslân dus. Yn’e sechtjinde ieu wiene de machtichste famylje yn’e Franche Comté de Granvelles, dy’t hege steatsamten foar de niisneamde foarsten ferfollen. Yn’e eardere haadstêd fan it greefskip, Dole, dat wy juster besocht hawwe, stie eartiids in universiteit. Dêr hat Viglius fan Aytta noch studearre, en is er yn’e kunde kommen mei heit en soan Granvelle dy’t syn karriêre yn keizerlike en keninklike tsjinst bot befoardere hawwe.

In pear jier lyn wie ik ek yn it (noard)easten fan Frankryk. Yn it lytse stedsje Marville, no yn Lorraine, krekt oer de grins mei België, mei eartiids part fan it hartochdom Lúksemboarch (ek ien fan’e Nederlannen), seach ik yn’e tsjerke dizze nijsgjirrige renêssânse-epitaaf.

De foto is moai skerp wurden, en goed is te lêzen dat hjir Honoré seigneur Salentin de Gavroy (of Gauroy) leit. It Frânsk op de stien is goed nei te kommen, dat ik set it mar net hielendal oer. Jo sjogge hoe’t hear Salentin him in trou tsjinner neamt fan keizer Karel en fan kening Filips syn soan, en dat er meldt dat er meifocht yn’e guerres des Pays Bas. Sa sjogge je ynienen dy oarloch fanút de oare kant.

Tongersdei, tweintich oktober 2011.

Posted in Skiednis | Tagged: , , , , , | Leave a Comment »

Fryske tekst op in 16e-ieuske grêfstien?

Posted by André Looijenga on 18/10/2011

Yn’e tsjerke fan Easterein, bekend fanwegen it grutte renêssânse-doksaal, ûntduts ik lêsten in hiel aparte grêfstien. De stien leit midden yn’e tsjerke, yn it skip. It âldste jiertal dat op’e stien stiet, is (foarsafier’t ik it sjoen haw) 1555. De stien is letter, yn alle gefal yn 1720, op’e nij brûkt. Hy is op meardere plakken skeind en wer reparearre. De stien sjocht der hast út as in soartemei plakboek fan ferskate tekstfakken.

Ûngefear yn’e midden fan’e stien stiet in nis ôfbylde mei dêryn in deadsholle. Dêromhinne stiet, oer twa tekstfakken útspraat, is Latynske wurd Moriendu[m]: “der moat stoarn wurde”. In memento mori-ôfbylding mei tapaslike tekst dus. Dêrûnder in fak mei it grutste riedsel fan dizze stien, trije wurden:

Haad dae tzien

Latyn is dit net, en ek gjin Nederlânsk. Sa’t it der útsjocht, moat it eins wol Frysk wêze. De ôfbylding en it lettertype fan dizze tekstkes soe ik, mei in lytse slach om’e earm, datearje kinne op de twadde helte fan’e sechtjinde ieu.

Mar in Fryske tekst op in sechtjinde-ieuske grêfstien… dat is hiel útsûnderlik! Op grêfstiennen waard doe Nederlânsk skreaun, mei útentroch in stik yn it Latyn. Frysk wie grif de deistige sprektaal yn it 16e-ieuske Easterein, mar as skriuwtaal wie it om 1555 hinne folslein op syn retoer. (Pas begjin tweintichste ieu kaam it Frysk werom op grêfstiennen. Ék in yntrigearjend ûnderwerp, dêr’t nochris mear oer skriuwe moat.)

Wat soene de wurden “Haad dae tzien” betsjutte kinne?

Opmerklik is dat yn it earste wurd aa en yn it twadde ae stavere is. Wierskynlik jout dat wol in ferskil yn útspraak oan. Yn 16e- en 17e-ieuske werjeftes fan it Frysk, tsjut aa gauris â oan, dat Haad soe stean kinne foar hâld.

De ae yn dae soe faaks stean kinne foar in gewoane lange a. Yn it Midfrysk kin dae it foechwurd wêze dat yn it Nijfrysk troch doe ferfongen. Eventueel soe it miskien wol in, yntusken argayske, foarm fan it lidwurd of oanwizend foarnamwurd west ha (yn it meartal), mar dat liket my minder wierskynlik. In oare mooglikheid mei ae is dat it stiet foar de Âldfryske ā dêr’t ús ea út fuortkaam; oft men yn’e 16e ieu noch ā útspruts of al ea of eat dêrtuskenyn (bgl. ai) wit ik net. It soe dan kinne dat dae ús wurd dea (haadwurd en eigenskipswurd) is; dat de -d op’e ein dandestiids al fuort is, is wat apart (ik hie earder daed ferwachte), mar faaks net ûnmooglik.

It lêste wurd tzien is eins it dúdlikst Frysk. Tagelyk haw ik daalks al trije kandidaten foar wat it is: it telwurd tsien, it tiidwurd tsjen (=lûke), en it wurdsje tsjin. (En faaks is der noch wol in ferdwûn Frysk wurd dat ik no oer de holle sjoch.) It is dreech hjirtusken te kiezen, mei myn net-folsleine kennis fan it Midfrysk, mar ik hâld it foarearst op tsjin. Hoewol’t doedestiids jin faaks noch it gewoanere wurd foar ‘tsjin’ wie.

Dêrmei kom ik, hiel foarriedich, út op: “Hâld Dea tsjin.” (Of soe it dochs wêze moatte: “Hâld de tsien.“?)

It seit in soad oer it Frysk dat trije op himsels gewoane wurdsjes fjouwer ieuwen letter foar ús sa dreech te ûntsiferjen binne…

Hjir noch even in blik op’e grêfstien fan boppe ôf, fan it ferneamde doksaal ôf. It giet om de boppeste fan’e twa grutte stiennen foar de hearebanken.

Hjir in oersjoch fan de stien, dêr’t de ferskate tekstfakken en skeinings goed op te sjen binne. Apart is dat de stien al yn it oersjochswurk fan Hessel de Walle stiet (nû. 4998), mar allinich mei in ûnfolsleine werjefte fan it râneskrift. Dat wylst de stien mei al syn opskriften de nijsgjirrichste fan Easterein is! — Oarspronklik wie it de stien fan Lisck Doecke dochter van Eminga (stoarn 13-7-1555) en Tiaerd Haucke zoon van Tiara (stoarn 8-8-1558).

Letter waard de stien lykwols werbrûkt, en wol foar Andreas Franciscus Teklenburg, dy’t stoar op 30 novimber 1720. Der wie noch krekt in hoekje frij foar dizze meidieling (yn it Latyn):

Reverend(issim)us Dominus Andraeas Franciscus Teklenburg

Obijt aetat[e] sua XXX Die XXX IXbris (= Novembris) Anno

MDCCXX Requiescat In Pace

Teklenburg waard dus mar tritich jier âld. De ôfkoartings “R Dnus” en “RIP” helpe faaks om syn plak yn it doarp te bepalen. R Dnus liket de titel foar in geastlike, in jonge dûmny faaks. De letters RIP soe men yn letter tiid lykwols net mei in protestant, mar mei in katolyk assosjearje, hoewol’t dat foar 1720 net hoecht te jilden. Faaks wie Teklenburg in jongferstoarne pastoar: yn Easterein sil in wichtige roomske minderheid west hawwe (dêr’t it doarpke Reahûs troch ûntstien is…), en katoliken waarden meastentiids likegoed by en yn’e protestante doarpstsjerke begroeven. Faaks wie er dochs gewoan in tragysk ier stoarne dûmny.

Fierders steane der noch twa Latynske fersen op dizze stien, mar dy moat ik mar foar letter bewarje.

Tiisdei, achttjin oktober 2011.

Posted in Skiednis, Taal, Tsjerken | Tagged: , , , , , | 9 Comments »

Poarte yn Koarnjum

Posted by André Looijenga on 13/10/2011

Yn Koarnjum stiet dizze moaie poarte. Gewoan sa tusken twa âlde pleatsen yn, as yngong fan it park fan Martena State. (It âlde Martena State waard yn 1899 ôfbrutsen foar in leaf mar dochs wat spitich villa’tsje. Der stiet ek in tsjerke foaroer, mar dy is ek al 19e-ieusk.) It is in poarte dy’t dêr dúdlik net thúsheart. Te steatich foar in túnpoartsje, en foaral: mei it wapen fan’e Provinsje derboppe-op, tusken twa roppige liuwen…

Dit wie de poarte fan it Lânskipshûs, dat oant begjin 19e ieu yn Ljouwert op’e Turfmerk neist de Kânslerij stûn. Yn dat Lânskipshûs kamen de Steaten (de Landdag) gear, wylst it notiidske Provinsjehûs inkeld foar de deputearren wie. In histoarysk plak, mei dizze grutske klassistyske poarte. Sûnder dat der wurden oan fan pas komme, is dizze poarte yn stien in symboal foar it, fersille rekke, Latynske Fryslân dat ik bestudearje sil.

Tongersdei, trettjin oktober 2011.

Posted in Skiednis | Tagged: | 2 Comments »

Friesk

Posted by André Looijenga on 05/10/2011

It is in sitewaasje dy’t grif eksemplarysk is foar in lytse taal dy’t him oppenearje moat mank gruttere en sterkere konkurrinten, mar it meast ikoanyske wurd yn’e Fryske taal, — it Fryske wurd dat faaks it gaust troch frjemd en eigen werkend wurdt –, is it wurd Frysk. Net om’e nocht haw ik it hjir sa prominint boppe yn byld stean. Apart is no wol dat no krekt it wurdsje Frysk eink net folslein Frysk is…

Benammen yn it easten fan Fryslân kinst minsken sizzen hearre: “Wy prate Fries“. Soks fielt foar mannichien mei omtinken foar de taal as net-geef oan. It moat dochs Frysk wêze, net Fries. De twadde foarm liket in hollannisme, en boppedat in fertizing fan it eigenskipswurd mei it haadwurd Fries.

Lykwols: sjochst werom nei it Âldfrysk, docht ynienen bliken dat net allinne in ‘Fries’ in Frēse wie, mar it eigenskipswurd ‘Frysk’ ek Frēsisk of Frēsk. En út’e Âldfryske lange ē is rigelmjittich yn it lettere Frysk it lange twalûd ie ûntstien. (Yn’e measte gefallen alteast.) It midsieuske grēn waard sa grien (lykas dat ek ienris mei it Ingelske green bard wêze moat), stēn waard stien, stēth waard stiet, en fēla waard fiele. Sa’n ie hat him yn it Nijfrysk gauris fierder ûntjûn ta in brutsen ji. Dat it Âldfryske hēr ûntwikkelde him oer Midfrysk hier ta ús Nijfryske hjir.

Soks barde fansels ek mei Frēsk. Yn’e santjinde ieu sjochst it eigenskipswurd, yn Fryske teksten, werom as Friesck. Lûdwettich kloppet it. Einliks moasten wy gjin Frysk prate, mar allegearre oan it Fries(k)!

Dêrneist hjit Fryslân, foarsafier’tst dat yn Âldfryske teksten neamd fynst, Frēslond (of -land). Dat dat heitelân fan ús soene wy eins Frieslân of, mei in brutsen lûd, Frjislân neame moatte, as wy écht geef prate soene…

Dat wy gjin ie mar in y útsprekke, hat der neffens my alles fan en wês in ‘Hollânsk’ ynslûpsel. It iennichste plak dêr’t ik Fryske santjinde-ieuwers oant no ta FRYSLAND skriuwen sjoen haw, wie op in inkelde Nederlânsktalige grêfstien. De krêft wêrmei’t hollannismen ynfloed hawwe op it Frysk, merke wy alle dagen oan ús sprutsen taal. Yn’e foargeande ieuwen hat dy ynfloed der ek al west, en hat dy ynfloed neist it âldere Friesk en Frieslân de Hollânskere en dus moadieuzere, sjikere, maklikere farianten Frysk en Fryslân opsmiten.

Hoe is it dan beteard dat it Frysk úteinlik dochs de foarmen mei koarte y as standert krigen hat? Wylst ein 19e en begjin 20e ieu ek it Frysk syn puristyske streamings hân hat? Wêrom hawwe de Jongfriezen Friesk net promoate?

Dát sil alles mei it wurdbyld te krijen hawwe. Frysk sjócht der folle minder Hollânsk út as Friesk. De distansjearring foar it Nederlânsk oer gie út fan it each, net fan it ear, en yn dit gefal net fan’e histoaryske taalkunde. It Frysk en syn beweging binne ûnstien yn inket, printletters en papier. Ús taal hjit tsjintwurdich Frysk en ús lantsje hjit Fryslân omdat de y sa goed tsjinst dwaan kin as byld, — as ikoan –, fan ús Fryske oarswêzen. Dat it dêrmei foar in párt (mar allinnich foar in part, hear) Hollânsk in Fryske ferklaaiïng is, is wol wer in typysk Fryske iroany.

Woansdei, fiif oktober 2011.

Posted in Skiednis, Taal | Tagged: , , , | 1 Comment »

In gedicht út Boalsert út 1374 – II

Posted by André Looijenga on 04/10/2011

Okkerdeis pleatste ik in blôchke oer in Latynsk gedicht út it Minderbruorrekleaster fan Boalsert út 1374. Dat stikje wie faaks in bytsje de droege kant neist, om’t it wol óér it gedicht yn kwestje gie, mar der fierders neat oan te sjen wie. Om yn elts gefal éát biede te kinnen, set ik ek mar efkes de Latynske tekst op it web.

Lykas sein, is dizze edysje makke troch dr. Amideus van Dijk OFM. Pater Amideus wie in fransiskaner tsjerkehistoarikus en mediëvist, en wenne yn 1952 yn Maastricht. Hjir folget syn transkripsje fan: f. 151v-152v, Ms. CA D no. 10, Amplonianische Handschriftensammlung, no yn’e Stadt- und Regionalbibliothek te Erfurt:

Anno millesimo trecentesimo septuagesimo

4. Hiis conjuncta possit perquirere cuncta

hominis clare forinsicus arte probare.

Qui nunc sunt vel erunt, intendunt quod viguerunt

Francisci dicta fratribus filiis derelicta:

in claustro sito Frisie partibus, adunito

custodie dicte Daventrie, fitque Bodelsward.

De custode.

Custos Viardus ad impia sit bene tardus,

doctus, discretus, obpropria tollere letus,

rector durus, in dicteriis [con]sta[n]s quasi murus:

de Dockem ortus, rebellibus est bene tortus.

[De] guardiano.

Est frater in statu qui fungi guardianatu

jussus dicetur, Hugonis nomine fretur:

doctrine vite pollens potest ut heremite

rigidis in factis peragendis sive peractis.

De lectore.

Wiardus, lector sacre pagine, quoque rector:

dulcia que [verba] retro dicuntur acerba,

labia distillant hominis animumque cavillant.

De cursore.

Cursor studentum nescit spiritum violentum,

quem cum voce pia dat rudibus, qui sine via

poscunt doceri: pro eo valeat promereri

doxa[m]: metaphisica, sophistica philosophia,

pollitica, logica, aritmetica, matematica rethoricave,

astrologia vere vescetur ut …… muliere,

non expers musice, scrutatione theologie.

Qui cursor, dictus Hermannus, non derelictus,

de Sancta Brigida genitus origine prima:

at sibi studentes sunt undique convenientes.

De Weff…lo.

Wef…lus exivit, caput omnibus exinanivit:

est Yngelbertus, angelica voce repertus,

clamans voce pia: Nunc dulcis ave Maria,

pocla propina, per que destendit ad quia

mens somnolenta: quare possem sic luculenta

vitia vocare datum decimum ……

et tandem Domino animam parare ……

De Jacobo.

Additur huic Jacobus, frater unus de Roremunda:

studens non reprobus, patiens, facieque jocunda.

De Johanne.

Non sunt neglecti, sed sunt ad studia recti,

Johannes dicti bene sunt sive nomine ficti:

artem querentes, Christi gratiamque petentes,

ut cum Baptista feriunt seculique balista

satellites mundi vias demonis furibundi.

Uter custodie filius sit Colonieque,

de Treveri natus alius Christoque beatus.

De Nicolao.

Hiis adjungatur Nicolaus, qui famulatur

Christo Factori propencius et Genitori:

ut methodum cernat, per quam dispendia spernat,

Treveris exivit villam, Frisiam prosilivit.

[De Andrea.]

Andreas tute studium adiit cum salute,

Stauria prole nata fratribus Bodelsverd quoque data:

crucis mucrone militat cum fero leone,

ut demones vincat, artes tamen non derelinquat:

de Drent promotus, frater omnibus est bene notus.

De Radolfo.

Radolphus studens, foliis scriptis quoque prudens,

potans non lente, vult artes capere tente,

ut valeat clare tenebrarum elucidare

voces opacas: nec audiat hic quare vacas.

De Hasse.

Johannes Sassa non curat querere cassa,

sed spiritum bonum, per quem cons[c]endere tronum

posset ac eterna frui vitaque superna.

Laurencius, Petrus predictus annumerantur:

numerus repletus, cum sanctis associantur.

Et hoc sufficiat pro presenti.

Dit gedicht is in riedling dat in soad fragen opropt. Oan in oersetting fan dit, dochs tige nuvere, Latyn weagje ik my foarearst net. Der sitte seker flaters yn de tekst sa’t er yn it hânskrift stean dat Amideus van Dijk nei bêste kinnen transkribearre hat. Faaks stiene guon flaters ek yn it orizjineel, yn it gefal de Erfurter tekst in ôfskrift is (wat my in reële mooglikheid taliket).

Net alle rigels binne folslein oerlevere, en net alle rigels binne as hexameters bedoeld. Foar it grutste part bestiet it gedicht lykwols al út hexameters, en in flink part rint, oerflakkich sjoen, ridlik. It binnenrym yn’e better-slagge fersen wurket boartlik. Ik haw it fermoeden dat sa’n luchtige toan ek de bedoeling west ha kin. Troch har rym dogge dizze leoninyske hexameters oan as in soartemei midsieuske Latynske Sinteklaasgedichtsjes, mei mooglik no en dan in lykaardige licht-spotske toan.

Et hoc sufficiat pro presenti – ‘en lit dit genôch wêze foar no’, op’e feestdei fan’e hillige Franciscus, ta neitins oan syn bruorren dy’t ienris yn Boalswert wennen.

Tiisdei, fjouwer oktober 2011.

Posted in Skiednis, Skriftekennisse | Tagged: , , , | 1 Comment »

In gedicht út Boalsert út 1374

Posted by André Looijenga on 30/09/2011

In gedicht út 1374, dat ien foar ien de bewenners fan it Minderbruorrekleaster yn Boalsert beskriuwt. Dat is wat ik juster ûntduts by myn wurk foar MeMO. It is in merkwurdige tekst yn it Latyn, 63 hexameters lang, dy’t om ien as oare reden fan Boalsert fersille rekke is yn in bibleteek te Erfurt yn Dútslân. It liket derop dat dit gedicht der alles mei te krijen hat der om 1374 in skoalle wie yn it kleaster fan Boalsert, of dat der yn alle gefal ûnderwiis jûn waard op in ridlik heech nivo.

It giet om trije bledsiden tekst yn in hânskrift út de Amplonianische Handschriftensammlung yn Erfurt. Foar wa’t it even neisjen wol: folio 151v, 152r en 152v, fan Ms. CA D no. 10. Dit binne de lêste siden fan in codex mei in ferskaat oan teologyske teksten. De boekesamling yn Erfurt wie it libbenswurk fan Amplonius Ratinck de Berka. Yn ’e katalogus dy’t Amplonius sels fan syn samling makke hat, is te lêzen dat er dit hânskrift al yn 1412 yn syn besit hie. Oft er der oan ta kaam om it gedichtsje yn kwestje sels te lêzen, is de fraach: Amplonius besiet 635 boeken (en dat foár de útfining fan ‘e boekprintkeunst!).

It gedicht is lang neat mei dien. Begjin jierren ’50 fûn men it werom yn in bibleteekkatalogus. Erfurt lei doe krekt efter it Izeren Gerdyn, dat men wie al bliid dat der út ’e DDR fotokopytsjes fan ’e tastjoerd wurde koene. Yn 1952 folge de publikaasje troch de paleograaf én fransiskaan Amideus van Dijk (‘Het Minderbroederklooster te Bolsward in 1374’, Bijdragen voor de geschiedenis van de provincie der Minderbroeders in de Nederlanden, 10 (1952), 55-60).

Dit behindige artikeltsje, basearre op grif net al te dúdlike foto’s, en fersjoen fan in lyts bytsje beskriuwing en ynterpretaasje, is de edysje dêr’t men it oant no ta mei dwaan moat. De tekst fan Van Dijk is oernaam yn it boek Bolsward, zeven eeuwen minderbroeders (Boalsert 1976) fan H.A.M. Andela, dy’t der in haadstikje yn syn skiednis fan it Boalserter Fransiskanerkleaster op basearre. As bylage hat dit boek in Nederlânske oersetting, troch nimmen minder as Frits van der Meer, de Fryske winner fan ’e P.C. Hooft-priis. Dizze oersetting is lykwols wat de frije kant neist.

Van der Meer sil grif muoite hân hawwe by it oersetten fan it Latyn, want botte dúdlik hat de skriuwer fan it fers him net útdrukt. Yn syn taljochting sprekt er fan “schertsend keukenlatijn”. Neffens my docht er dêrmei it gedichtsje net alhiel rjocht. Faaks is it yndied wat houterich skreaun, hiel miskyn mei in inkeld flaterke, mar it is ál in, al as net earnstich, besykjen om yn keunstige leoninyske fersen (hexameters mei binnenrym) it Boalserter kleaster te beskriuwen. Safolle poëzij is der fierders net bekind út it fjirtjinde-ieuske Fryslân, dat ik soe der mar wat suniger op wêze.

Nei sân ynliedende rigels, bestiet it gedicht út in list fan fyftjin mannen dy’t ferbûn wiene oan it claustrum yn Bodelsward. De list begjint mei fjouwer funksjonarissen, de custos, de guardianus, de lector en de cursor. Hoefolle’t der elts sein wurdt, rint útien. De measte fersen (10 rigels) wurde wijd oan ’e geleardens fan ’e cursor, de learaar fan it kleaster.

Dizze minsken giet it om:

– Viardus de Dockem (Dokkum), de custos, de broeder dy’t de lieding hie oer de custodia fan Dimter, it ferbân dêr’t it Boalserter kleaster ûnder foel; it liket derop dat dizze Dimterder custos yn Boalsert ferbleau

– Hugo, de guardianus, it haad fan dizze mienskip fan Minderbruorren

– Wiardus, de lector, de teologyske saakkundige fan it kleaster, dy’t de preken fersoarge

– Hermannus, de cursor, neffens it gedicht it mearsidich gelearde en learaar

Dêrnei folgje de nammen fan kleasterlingen sûnder spesjale funksje en fan studinten:

– Weff[e]lus, dy’t blykber net mear yn it kleaster wennet

– Yngelbertus, dy’t goed sjonge kin

– Jacobus de Roremunda (Roermond)

– Johannes, út de custodia fan Keulen

– Johannes de Treveri (Trier)

– Nicolaus, ek út Trier

– Andreas, ôfkomstich út Starum (Stauria), faaks oerpleatst fanút Drinte (Drent)

– Radolphus studens

– Johannes Sassa (of Hasse)

– Laurencius

– Petrus

Wat sa al opfalt, is dat guon fan de Boalserter fransiskanen net út de regio kamen.

Foar no ûntbrekt de gelegenheid om fierder yn te gean op de Latynske tekst, op Van der Meer syn oersetting, en om sels in Fryske oersetting te meitsjen. Faaks komt dat der op ’en doer noch fan. En einlings soe ik nei Erfurt moatte om it hânskrift ris goed op ’e nij te besjen foar in mear útwreide edysje en stúdzje fan dit nijsgjirrige tekstke.

[Fan Sint-Franciscusdei, 4 oktober, ôf sil de Latynske tekst oer dizze link te lêzen wêze.]

Freed, tritich septimber 2011.

Posted in Dien, Skiednis, Skriftekennisse | Tagged: , , , , , , | 1 Comment »

Renêssânse yn twa bakstiennen

Posted by André Looijenga on 09/07/2011

Soks krij ik no in ‘histoaryske sensaasje’ fan. Twa stiennen, mei plaatsjes derop, sa mar yn in fitrine. Der lei, leau’k, net iens in kaartsje mei útlis by, dêr op’e souder fan it Yeb Hettinga Museum yn Furdgum.

Twa bakstiennen, dêr’t mei in mal in ôfbylding yn printe is. Rosetten, medaillons, groteskjes, twa hollen: in man en in frou, kening en keninginne mei strieljende kroantsjes op. Der lykje lettertsjes neist de hollen te stean (in I? in OC of G?).

Sechtjinde ieu, soe’k sizze. Renêssânse. Dekorative tichels, grif ûnderdiel fan kachel of hurd yn in stins of rike pleats op’e Barradielster klaai. Deunby lizze Harns, Frjentsjer, Ljouwert, mei harren haven, akademy en hôf de A7-sône fan it ier-moderne Fryslân. Gjin úthoeke wie dit, mar in plak yn ferbining mei de rest fan’e wrâld. 

Sneon, njoggen july 2011.

Posted in Skiednis | Tagged: , | Leave a Comment »

Fan seaddehûs ta terp

Posted by André Looijenga on 08/07/2011

Yn Furdgum wurdt op dit stuit in part fan de terp troch archéologen ôfgroeven. Ferline wike sneon wie dêr in iepen dei, en wy hawwe der even del west. Dit ûndersyk fan de Grinzer universiteit giet foaral om it ûntstean en de iere ûntwikkeling fan dizze terp. Furdgum heart ta ien fan de lêste rigen terpen dy’t yn’e iere midsieuwen op’e kwelders fan Noardlik Westergoa ûntstien binne.

Om de terp net te folle te skeinen, ûndersiket men de sydkanten fan it diel fan’e hichte dat om 1900 hinne al foar terpierde ôfgroeven wie. Oant no ta binne der foaral spoaren te sjen fan hoe’t de ier-midsieuske Friezen in terp opbouden: út kreas opsteapele seadden.

Op’e foto hjirûnder is dat goed te sjen. Lofts fan’e mjitstôk sjochst it profyl fan wat ea de steile sydkante fan in hûsterp west hat. De seadden binne moai sichtber makke, wêrtroch’tst folgje kinst hoe’t de terp hieltyd wat heger en breder makke waard. De seadden wêrfan’t se de terpen bouden waarden gewoan yn’e drekte omjouwing út’e kwelder stutsen. De floed hege de grûn wol wer op mei nij sân en nije klaai.

Folle oars as seadden wie der ek net om mei te bouwen. Op boppesteand plaatsje sjochst, wierskynlik, in stik fan it âldste part fan’e Furdgumer terp. De archéologen hienen hope dat se resten fan bebouwing weromfine soenen. Yn’e iere midsieuwen waarden yn ús streken huzen meast ék fan seadden boud.

Sa’n seaddehûs wie fansels gjin plaggehut of spitkeet, al is it prinsipe itselde, mar eins in folweardige pleats. (Seaddehûs is nammers in lienoersetting fan it Ingelske sod house, mar hjir dochs gaadlik, om’t de ier-midsieuske Friezen har net fan earmoed op’e kwelderwâlen te wenjen setten.) Hoe duorsum sa’n langhûs fan gersseadden en balken wie, is noch net krekt dúdlik. Yn alle gefal is bekind dat se, troch hieltyd renovearre te wurden, laachje foar laachje ‘meigroeiden’ mei de hûsterp dy’t hieltyd heger waard.

Ik fyn it in prachtich byld dat elke terp eins in hûs is. Dat de minsken winliken net óp, mar ýn harren hûsterpen wennen. Dat al dy bultsjes op’e klaai ienris famyljewenten wienen. Soks past der ek by dat dy terpnammen op -um (Furdgum, Tsjummearum) hast altiten ôflaat binne fan persoansnammen: yn it begjin wienen se écht ien syn hiem.

Frij grutte, en bêst noflike, huzen fan plaggen waarden tradysjoneel op Yslân boud. Torfbæir neamt men se dêr. Hjirûnder sjochst in frij let foarbyld fan sa’n torfbær, mei rútsjes en in kreas geveltsje. Glêzen ruten sil men earder net hân hawwe, mar de foto jout al in yndruk fan sa’n breed, ynboud, hûs fan seadden, mei muorren fan in meter tsjok.

Takom jier sille de Grinzer archéologen yn Furdgum in ier-midsieuske seaddepleats rekonstruearje. Foar mear nijs dêroer: it seaddehûs twitteret ek! De rekonstruksje komt by it Yeb Hettinga Museum, in hiel sympathyk museumke mei archéologyske fynsten, âld ark en dokumintaasje oer de skiednis fan Barradiel, yn’e âld skoalle fan Furdgum. Hooplik bliuwt it seaddehûs der in hoartsje stean. Safolle oan iere midsieuwen is der ommers fierders net te sjen yn Fryslân.

Hjirûnder in oersjoch fan’e opgravingsslûf, sjoen fanôf it tsjerkhôf. De minsken yn it gat stean te sjen nei it profyl by de mjitstôk. Ûnder it gers tusken de ôffreding en it kuilplestik lizze faaks noch resten fan in seaddehûs bedobbe, of oars wol ûnder it hynstefjildsje op’e foargrûn.

Freed, acht july 2011.

Posted in Dien, Skiednis | Tagged: , , | 3 Comments »

Jitris oer Watse fan Hania

Posted by André Looijenga on 23/05/2011

Befrijingsdei wie ik op’e fyts yn Jorwert en ûntduts dêr yn’e tsjerke it grêf fan Wattie (Watthie, Watse) van Hania. Yn in earder blôchke bespruts ik syn stien en syn skokkende dea: Wattie wie vermoordt in syn slaepkamer!

Wa hie dizze moard op syn gewisse? Wat wie it motyf ta de moard op dizze Hania? Hokfoar man wie Wattie, en hie er syn ein faaks oer himsels ôfroppen?

Ferskate minsken hawwe my de lêste wiken frege om in ferfolch. Goffe Jensma wiisde my op in artikel fan D.J. van der Meer, út it Genealogysk Jierboek (1969, 17sqq.), oer ‘Aersum, Fûns en Hesens ûnder Jorwert’.

D.J. van der Meer hat it folgjende oer Hania syn dea te fertellen:

Neffens E.M. van Burmania wie Watthie van Hania yn 1569 (noch) dwaende mei de bou fan it Hûs to Hesens; hoe of hwat is fierder net bikend, mar yn de nacht fan 2 op 3 desimber krongen wurklju yn de sliepkeamer fan Watthie en formoarden him.

Oft wy hjir to dwaen hawwe mei in roafmoard of in wraekmoard is net bikend. Wy hawwe socht yn de kriminele rol fan it Hof fan Fryslân, mar hawwe neat foun fan in birjochting fan de moardners. Dy binne blykber net foun. Hoe’t Burmania dan skriuwe kin fan “de werklieden in het huis hetwelk hij aldaar deed bouwen” is frjemd. (p. 21)

Ús Wattie van Hania kaam fan oarsprong fan Penjum en wie de soan fan in Douwe Abbes soan en Doedt van Donia. Troch syn twadde frou, Ydt Sickes dochter Graetnya (Yda van Gratinga), kaam Wattie van Hania yn it besit fan it guod Hesens by Jorwert. Ydt moat dit Hesens urven hawwe fan de kant fan har memme heit, Epo Aylva. Earne nei 1543 hawwe Wattie en Ydt har te wenjen set op Hesens (yn elts gefal wennen se dêr yn 1560). 

Hesens is noch altyd de namme fan in lyts buorskip sa’n 2 km noardlik fan Jorwert. Fan in stins, state of eale wente is op it plak ‘Grut Hesens’ neat mear te sjen. Der is in beskriuwing fan it Hûs te Hesens yn in ferkeapakte út 1640 (Van der Meer 1969, 23-24). Faaks jout dit in ympressy fan hoe’t it der yn de tiid fan Wattie van Hania útseach:

de heerlijcke groote leijdeckte huijsinge met de twee toorns daer aen, de koets bedsteeden ende twe grote tassen daerin staende, met de nae aengeboude rood pande ceucken, de heerlijcke groote poorte, mett twe camers daer boven, de schuijre, voorts hovinge, gracht ende singel

In mânsk hûs dus mei twa tuorren, in grutte poarte derfoar, in skuorre derneist en grêft en beamsingel deromhinne. Yn de jierren 1713-1715 waard de state ôfbrutsen. 

Werom nei Wattie van Hania, dy’t yn 1569 troch wurklju ombrocht wêze soe yn syn sliepkeamer. De genealooch E.M. van Burmania ferbûn it gegeven fan de moarddiedige ‘werklieden’ oan de bou of ferbouwing fan it Hûs Hesens. Soe kinne, mar fan de bouskiednis fan it hûs is fansels al hast 300 jier neat mear te sjen. En boppedat: wêr hie Burmania it ferhaal oer de boulju fuort?

At yndied, lykas Van der Meer meldt, prosesstikken ûntbrekke soene, bliuwt der neat oer as spekulaasje. In moai spul oars: in sechtjinde-ieuske detective.

Miskien hawwe de timmerlju it dien. Maklike skuldigen oars, bûtensteanders faaks, leger yn oansjen, ûnbetrouber folk grif heart men de Jorwerters al gruten. Mar hearskip Hania hie grif ek syn fijannen, yn Jorwert of fierderop. Rjochtsaken oer lân en ûnreplik guod binne fan him bekind, konflikten mei syn skoanfamylje, de Gratinga’s. In nijkommer like er faaks dy’t binnenkrong tusken de pommeranten fan Baarderadiel. Of dan syn âldste soan Wattie Hania junior, dy’t sa tragysk hommels nei syn heit de holle dellei. Soan Wattie soe dochs net de moardner west ha? De wierheid oerdutsen ha mei in grouwe stien en in from Latynsk fers?

Yn elts gefal: in trageedzje dêr op Hesens, middenmank Jorwert, Hilaard, Húns en Leons, yn’e winter fan 1569/1570.

Moandei, trijentweintich maaie 2011.

Posted in Skiednis, Tsjerken | Tagged: , , , , | 1 Comment »

Fersen yn it fean

Posted by André Looijenga on 22/05/2011

Fan’e middei by Literêr Sirkwy west yn It Damshûs yn Nij-Beets. Heit en mem boppedat meitôge nei de literêre middei, dy’t se hiel moai fûnen. In bysûnder ûnderhâldend programma sjoen yn ‘It Houten Hemeltsje’, it rekonstruearre needtsjerkje yn it iepenloftmuseum. Spitich allinnich dat ûntanks de oanbeane kwaliteit it tsjerkje perfoarst net fol siet.

In bliere foarjierssinne ferdreau de wolkens en lei in skyn fan genede oer dit museum fan it earmoedich ferline fan’e feanderij. Petgatten, klyn, baggelark, turfbokken, houten klinten en de rook fan tar. De kleur fan it tarre hout, de kleur fan it droegjende turf. Kjeld en grize loften byldzje ik my dêrby yn, de ûnbidige leechte yn’e ferfeande wyldernis, en de krûme lea fan it bealigjen.

Yn it Houten Hemeltsje waard goed foarlêzen. Hie ik mar de stim fan Melvin van Eldik! Wat in perfôrmer is dizze Ljouwerter poëet, dy’t alles út’e holle foardroech. Syn optreden begûn er mei in spesjaal skreaun fers yn it Frysk, oer de arbeiders yn it fean hjir by Beets. De, eins heul learsume, hâlding fan grutskens (dy’t ta jinsels omheuchbodzjen laat) hied er goed troffen. Nei ôfrin haw ik him net sels noch sprutsen, mar: Melvin, mei dit gedicht yn Ensafh?

Op it terrein fan It Damshûs stiet in espeltsje weropboude arbeiderswenten. Amper mear as houten hokken eins. Op in kreas meand gazon steane se dêr no suver as in buertsje fakânsjebungalows, smûk en knus. Mar om de erfaring te krijen hoe’t it echt wie, soene se eink ferspraat oer hûnderten pûnsmietten iepen fjild stean moatte. En soest der hjerstmis, of djip yn’e winter hinne moatte, yn’e meagere moannen, wylst alles griis en wiet en smoarch is en it oan alle kanten siicht tusken de tinne houten planken.

Nee, wis, it wie in moaie literêre middei. En boppedat wit ik no hoe grut in kontrabas-blokfluit is. En haw ik Carolien Hunneman yn it Stellingwarfsk sjongen heard. (Rêd ús fan’e Omrop-middelmjitte; hooplik skoarst gau dyn Fryske zeumer-hit!)

Stellingwarfsk en oanswettende dialekten passe oars goed hjir yn it leechfean: mannich turfstekker kaam ommers fan’e kant fan Giteren harren. En fan Giteren — dreaunen myn tinzen troch it tsjerkerút in tyskjend wylchje bylâns –, is it mar in hoannestap nei Ni’jevene… Ik moast mar ris wat mei it Súdwest-Drintsk (myn temûke memmetaal) dwaan…

De rein wie ferwaaid en de sinne skynde gelikens oer plat-bemealle feanpolders en oer mankelike reservaatsjes kleurich somplân.

Snein, twaëntweintich maaie 2011.

Posted in Dien, Skiednis | Tagged: , , , , , | 4 Comments »

Wa fermoarde Watse fan Hania?

Posted by André Looijenga on 06/05/2011

Yn Jorwert leit der in grouwe âlde grêfstien neist de noarddoar fan’e tsjerke. Mannichien rint der gau by del, fierder dizze midsieuske tsjerke yn. De grize stien leit wat ûnder it stof, en yn’e hoeke binne der in ruostige brânblusser en skurf houten bankje op delset. Wapens binne op’e stien úthakt, in hiel renêssânse-bouwurk, allegoaryske frommiskes en in gedicht yn it Latyn. My troffen de wurden op’e râne:

Anno XV hondert LXIX tusken den 2 en 3 decembris i[n]der nacht / vermoordt in syn slaepkamer de eerentvesten heersch[ap] [W]attie va[n] Ha[n]nia…

Yn’e nacht fan 2 op 3 desimber 1569 waard Watse fan Hania fermoarde yn syn sliepkeamer. Nuver dat dit sa eksplisyt op syn famyljegrêf neamd wurdt. Nuverder noch dat dizze Wattie sa gewelddadich oan syn ein kaam. Fregest dy ôf: wa hat dat dien? en wat wie it motyf?

De stien sels swijt fierders. Watse syn echte huisfrow Yda van Gratinga wie al op 10 desimber 1565 ferstoarn, harren soan Wattie folge op 22 maart 1570. Noch gjin fjouwer moannen nei syn heit… 

De Latynske ynskripsje stammert boppedat, trochdat der in pear dústen yn slein binne, faaks doe’t yn 1951 de toer delstoarte op dit part fan’e tsjerke. Ik kin hjir noch gjin folsleine tekst en oersetting jaan — dêr is mear ûndersyk foar nedich –, mar dochs efkes de earste en ridlik lêsbere rigel fan dit achtrigelige fers:

En tria contegit hoc exsanguina corpora sa[crum

Sjoch, trije deade lichems bedekt dit hillichdom…

It mystearje bliuwt. Wa wit hjir mear fan? As spin-off fan myn promoasje-ûndersyk kin it altiten noch op in 16e-ieuske detective útdraaie…

De tsjerke fan Jorwert (foto fan http://www.reliwiki.nl)

Oerdeis is de tsjerke fan Jorwert, ien fan’e moaiste doarpstsjerken fan Fryslân, yn dizze tiid fan it jier hast altyd iepen. In âlde dame dy’t efter de tsjerke wennet, docht alle dagen de doarren fan it slot. Wiene se by alle midsieuske tsjerken yn ús provinsje mar sa freonlik en goed fan betrouwen foar besikers oer… Mar ja, Jorwert leit ôfsidich fan’e grutte dyk, lûkt benammen lêzers fan Geert Mak, en de fleurige âld frou mei har ‘kroade’ (rollator) hâldt de buorren wol yn it each.

Freed, seis maaie 2011.

Posted in Skiednis, Tsjerken | Tagged: , , , , , | 3 Comments »

Op’e syk nei Viglius

Posted by André Looijenga on 12/04/2011

Ôfrûne simmer reizge ik yn Fryslân en yn België tafallich lâns oantinkens oan de grutste Fries (fan’e sechtjinde ieu): Viglius ab Aytta Zuichemus. Viglius (1507-1577), dy’t opgroeide yn Swichum, humanist, jurist, riedshear fan Karel V en Filips II. Hy siet yn’e Geheime Rie te Brussel, yn’e Grutte Rie fan Mechelen, wie foarsitter fan’e Rie fan Steate, en boppedat ek proast fan’e Sint-Baafskatedraal yn Gint. Viglius wie in betûft netwurker en holp ek it Fryske netwurk om him hinne oan moaie putsjes yn keninklike tsjinst. Sa fier koene je it doe skoppe mei it Latyn en in humanistyske oplieding…

Yn Swichum stiet noch de tsjerke dêr’t Viglius syn omke Bernardus Bucho pastoar wie. Op’e ein fan syn libben stifte Viglius dêr it Aytta-Godshûs, in gasthûs foar de âlderein. It gebou stie om 1900 hinne noch oerein, mar waard fertutearze ôfbrutsen ynstee fan restaurearre. Inkeld de tinkstiennen binne bleaun. Der stiet op:

Opus Hoc Viglius zuichemus ab / Aijtta fundauit et procurante Gerbrando / eius fratre exædificatum existit

Dit wurk hat Viglius Swichumer fan Aytta stifte en, wylst syn broer Gerbrand foar it bouwen soarge, oprjochte.    

De tsjerke fan Swichum is oan’e bûtenkant oars sûnt de tiid fan Viglius fan Aytta net in soad oan feroare:

Doe’t ik in wike as wat letter yn Gint wie, seach ik yn ien fan’e súdlike strielkapellen fan it koar fan’e Sint-Baafs Viglius syn grêf. Ús Viglius nimt dêr in hiele kapel yn beslach. It muoit my dat ik doe net, tsjin’e regels yn, dochs foto’s makke haw. Viglius hat dêr in trijelûk delsette litten, mei op’e bûtenkant fan it rjochterlûk fan dit triptyk himsels biddend as domproast. Dêrtsjinoer in mânske swarte stien mei in lange Latynske ynskripsje oer Viglius syn libben en wurk.

By it útgean út’e katedraal foel my noch op dat op al it houtwurk by de doar nôtskeaven stiene: it wapen fan de Aytta’s.

In pear dagen earder wiene wy yn Leuven. Oan’e Naamsestraat stiet dêr noch it College van de Korenschoof, it Viglius-College, dat Viglius fan Aytta stifte hat foar studinten út Fryslân. Koart nei syn dea makke de reformaasje dat de measte Friezen net mear yn it katolike Leuven studearje woene. Noch gjin tsien jier letter hie Fryslân yn Frjentsjer syn eigen universiteit. It kolleezje bleau bestean, mar waard júst bedoeld foar studinten út it re-katolisearre Gint dêr’t Viglius oan’e Sint-Baafs ferbûn west hie.

De Aytta-nôtskeaf is op’e foto net hiel dúdlik boppe de yngong te sjen. Tsjintwurdich wurdt it kolleezje troch de universiteit Leuven net mear brûkt.

Tiisdei, tolve april 2011.  

Posted in Skiednis, Tsjerken | Tagged: , , , , , , , | 2 Comments »

In epos yn kaart brocht

Posted by André Looijenga on 31/03/2011

Hjirûnder in prachtige kaart fan Abraham Ortelius (1527-1598) fan Antwerpen, kartograaf, geograaf, útfiner fan’e atlas: in rekonstruksje fan’e wrâld fan de Argonautica, it helde-epos fan Apollonius Rhodius. Apollonius wie in dichter en gelearde, en haad fan’e ferneamde Bibliotheek yn Alexandrië (tredde ieu f.Kr.). Yn’e kaartemakker en gelearde Ortelius hie er in besibbe geast fûn, sjoen’t de soarch wêrmei’t op dizze kaart antike nammen út it epos te plak brocht binne. Hjir rekket de elegante geleardens fan it Hellenisme oan it ynnovative fan it Leechlânske humanisme fan’e sechtjinde ieu.

Sjoch dy fjurrige bollen fan kening Aiêtês ris snuve neist de beam mei dêrop it Gouden Flues, bewekke troch de draak!

Argonautica, Abraham Ortelius, 1598

Foar in dúdlikere, gruttere ôfbylding klikkest hjirop.

Tongersdei, iennentritich maart 2010.

Posted in Skiednis, Skriftekennisse | Tagged: , , | Leave a Comment »

Wellington X9976, Soarremoarre

Posted by André Looijenga on 09/11/2010

Neare nacht. Rein. In stoeve noardwester. Heil. Kjeld, in dûnkere masjine yn in ûneinich tsjuster. Twa motoaren wrotte har in wei troch rein en heil. Ien fan hûnderten fleantugen yn in izige novimbernacht. Dit is in Wellington bommewerper, mei it nûmer X9976, fan it 75e, Nij-Seelânske, squadron fan’e RAF. Oan board seis manlju: Eric Lloyd, Trevor Hedley Gray, John William Black,  Lesley Cyril Green, Jack Dennis Thomson en Charles Thomas Black.

Opstiigd wiene se fan in fleanfjild yn Norfolk. Troch in kâlde hjerstnacht fleagen se nei it east, oer in swarte see en it fertsjustere lân op Berlyn oan. It target, in reach fan spoardiken, kanalen, alleeën. Sykljochten brekke troch de tichte nacht. Eksploasjes ûnder, it fleantúch keare, de weromreis troch inselde noch tsjusterder nacht.

Dan binne se op goed healweis nei Ingelân, at ien dy Dútske nachtjager sjoen of heard ha moat. Sketten wurdt der, mar it wie de Dútser dy’t rekke. Faaks seach de navigator doe noch even op’e kaart. Foar it lêst. In smoarchwyt neat, tusken strepen, wegen, rivieren, en rûntsjes dêr’t minsken skûlje. In noch wite flek op’e kaart, dy’tst nea kend hast, en no foar altiten op delskreaun wurdst.

In eksploasje wie te hearren. Op in leech plak, fier fan huzen en pleatsen smakte it fleantúch tsjin’e ierde. Yn’e ierde. De grûn fan’e mieden wie hjir in weake sompe. De Wellington X9976 boarde him de feanige boaiem yn. In noch wyt plak. Soarremoarre, ‘ûnder’ Akkrum.

Read the rest of this entry »

Posted in Dien, No-tiid, Skiednis | 4 Comments »