Frysk Deiblôch

It blôch fan André Looijenga

Archive for the ‘Skriftekennisse’ Category

Marten Clant, in Fryske histoaryske roman út 1870

Posted by André Looijenga on 15/05/2014

My foel okkerwyks it foarrjocht ta diel dat ik boeken útsykje mocht út de neilittenskip fan Dick Eisma (1941-2011), frisist en ûnderwiisman. Eisma hie troch de jierren in grutte samling frisistyk en Fryske romans by-inoar garre. Ien boekje út de bibleteek fan myn âld-learaar — as brêgeklasser hie ik yn 1994/1995 ien oerke wyks Frysk fan Eisma — wol ik jo yn dit blôchke foarstelle. It is in boekje, dêr’t ik sels net fan wist dat it bestie: Marten Clant, ef de Swerveling fen Boxum. Historisk-Romantisk Forhael fan P. Bleeksma.

Dit is de foarkante fan it boekje:

SAMSUNG CAMERA PICTURES

Dat sjocht der net út as printwurk fan om 1870 hinne; earder as in Frysk boekje út ûngefear de jierren ’20 fan de tweintichste ieu. Ommers de folgjende side liket hiel oars. Dêr wurdt in jiertal fermeld, en in plak en útjouwer: to Liowerd, by A. Jongbloed. 1870.

Op it nije omkaft stiet in oare útjouwer: D. Nieuwenhuis. Boppedat is de plaknamme stavere neffens de (noch jildende) konvinsjes fan Colmjon: Ljouwert. Stavering fan dy namme en it lettertype wize derop dat dit boekje desennia neidat it printe waard in oar omkaft krige. Ik ferûnderstel dat it hjir gong om in restpartij eksimplaren fan Marten Clant by printer/útjouwer/boekhanler A. Jongbloed wei, dy’t jierren letter troch D. Nieuwenhuis op ‘e nij op ‘e merk brocht waarden. Mooglik dat Nieuwenhuis dêr brea yn seach, omdat yn de earste desennia it Fryske kritewêzen opbloeide, en Friezen om utens en thús hieltyd mear Fryske boeken liezen.

SAMSUNG CAMERA PICTURES

P. Bleeksma hat dizze ‘werútjefte’ net mear meimakke. Pieter Geerts Bleeksma (1821-1897) wie berne yn Reduzum, hat skoalmaster west yn Skingen en Jiskenhuzen, hat yn Hurdegaryp wenne, en is yn Sint-Nyk ferstoarn. Bleeksma wie belutsen by de Winterjounenocht, en yn 1852 wie er arbeidzjend lid fan it Selskip-1844 wurden (itselde jier as Tsjibbe Gearts van der Meulen).

Yn de katalogus fan Tresoar fûn ik noch in pear oare titels fan P.G. Bleeksma: in toanielstik Snip snapt, ef, de helper tsjin wille en tank (1877), in bondeltsje Rym en onrym: moaie foardrachten for jonge en âlde ljue (1886), noch ien út de kwartsjesboekerij Rymkes út de rarekiek for jonge en âlde ljue (1886), en dêrneist ferskate stikjes yn tydskriften. In toanielstik Gled mis Omke is yn manuskript út 1895 (ms. FLMD 247) bewarre bleaun, mar net publisearre. Ut deselde katalogus docht bliken dat der sûnt 1980 net mear wat skreaun is oer Pieter Geerts Bleeksma.

Dan slane wy it boekje iepen. As motto in sitaat út Rinse Posthumus syn ferfrysking fan Shakespeares Julius Caesar. (Hee, tink ik no, soe Douwe Kalma of in oare Jongfries faaks by dizze restpartij fan Marten Clant belutsen west ha?) Dan begjint de roman, by de neisleep fan de Slach by Boksum, 17 jannewaris 1586 — de lêste fjildslach yn it kearnlân fan Fryslân (oant maaie 1940). It spannende ferhaal set útein mei de sfeartekening fan in ferlitten en ferrinnewearre kleaster by Baard, fan wêrôf’t jo yn ‘e fierte it doarp Boksum baarnen sjogge.

SAMSUNG CAMERA PICTURES

As priuwke fan hoe’t Bleeksma skriuwt, de lêste alinea fan de earste side (justjes wertaald, mar Bleeksma syn Frysk is — ôfsjoen fan de semi-Iduna-stavering — net oeribele âldfrinzich):

Stil, deastil wie it by en om it kleaster hinne. De keale beammen, troch de winter fan har blêden berôve, slierden mei har tûken tsjin it tek en de muorren oan, de wyn sûsde yn ‘e flearbeammen, en út it binnenste fan it kleaster, hearde men, nei’t de tsjusterens tanaam, nuver frjemde lûden, as wienen it foarboaden fan geasten en spoeken. Koartom, alles like spoekeftich. De lange skaden, dy’t de beammen, by de ûndergeande sinne, tsjin ‘e muorren tekene, waarden wei mei de skimering; en doch wie it as woe it dizze jûn net goed tsjuster wurde.

Op sa’n grizelich plak kin it net goed komme, fansels…

Wy sjogge fan fierren it stal fan in folwoeksen man, mei twa bern. It is Melchior Clant, de dûmny fan Boksum, dy’t — syn frou en âldste soan hawwe it net oerlibbe — op ‘e flecht is út syn doarp. Mei it lytse famke en it jonkje Marten ferskûlet de heit by it spoekeftige âld kleaster, want plunderjende Spanjerds te pearde komme deroan. De flechtlingen wurde ûntdutsen. It rûge kriichsfolk sjit it warleaze famke del. Melchior rekket ferwûne, mar mei in priem dy’t er yn ‘e bûse hie, skeakelet er noch trije fijannen út. Sadistyske útlânske soldaten, in ynienen fjochttûke geastlike: it is suver in aksjefilm dêr neist de kleasterkapel! — Dan ferskynt dêr de oanfierder fan de Spanjerds: dy bestraft it geweld fan syn manskippen, priizget Melchior om syn moed en lit de heit efter by it deade dochterke, en de jonge Marten Clant nimt er mei. As oarlochsbút.

Dit alles dus op de earste pear siden. De skoalmaster Bleeksma fertelt yn Marten Clant it ferhaal fan de tachtichjierrige oarloch yn it noardeasten fan Nederlân, diels troch de belibbenissen fan de swerveling Marten, diels troch it neifertellen fan de ‘grutte’ skiednis fan Steatske oanfierders en fjildslaggen. In boekje, dêr’t faaks mear yn sit as út de ferjittelboeken fan de 19e-ieuske Fryske literatuerskiednis tinken docht.

Tongersdei, fúftjin maaie 2014.

.

Tajefte: net fuort hiel relevant, mar ik seach krekt dat P.G. Bleeksma, ûnder de skûlnamme Eman al yn 1852 in behindich Frysk boekje (44 s.) útbrocht hie: Ien winterjouns gearkomste by Jolle boer.

Advertisements

Posted in Skriftekennisse | Tagged: , , , , | 2 Comments »

Hans Pleschinski lies foar út Königsallee

Posted by André Looijenga on 12/05/2014

Niis wie ik hjir yn Grins by in lêzing fan Hans Pleschinski, in ferneamde Dútske Schriftsteller. Moarn 13 maaie sil er, nei it skynt, noch in lêzing hâlde yn Ljouwert. By de NHL sil dat wêze — it krekte tiid & plak wit ik eink net (nuverdernôch fûn ik sa gau op ynternet net in oankundiging). Pleschinski lêst foar en praat oer syn nijste roman: Königsallee. It boek is tige de muoite wurdich, giet oer Thomas Mann, oer de weropbou fan Dútslân nei de oarloch, oer kultuer, humaniteit, Bildung, fersoening en de leafde, en oer de grutte (manlike) leafde yn Thomas Mann syn libben. Pleschinski syn Königsallee kin ik elkenien fan herte oanriede: dat besykje der noch by te wêzen wannear’t dizze grutte skriuwer foarlêze sil oan de NHL yn Ljouwert!

Königsallee spilet him ôf yn Düsseldorf, yn de simmer fan 1954. Thomas Mann, de Nobelpreisträger, de grutste libbene Dútske skriuwer fan syn tiid, dy’t de nazi’s ûntflechte wie nei Switserlân, nei Amearika, is op toernee troch de Bûnsrepublyk. Tagelyk is ek Klaus Heuser weromkaam yn syn bertestêd, neidat er 16 jier yn Yndoneezje, Shanghai, Hongkong trochbrocht hat as sakeman. Heuser hie Mann kennen leard yn 1927, op it strân fan Sylt, dêr’t de ferneamde skriuwer fereale rekke op de 18-jierrige gymnasiast. De jonge kaam del yn München, waard de Muze fan Thomas Mann, de ynspiraasje ta de haadfigueren fan syn romans oer Joseph en faaks ek Felix Krull.

En no is Klaus Heuser werom yn Düsseldorf, krekt wannear’t Mann yn itselde lúkse hotel útfanhûs is. (Mear oer it ferhaal kin ik winliken noch net ferklappe: sneon bin ik begûn te lêzen, ik bin no healweis.)

Hans Pleschinski fertelde jûn ek oer hoe’t dit bysûndere boek ta stân kommen is. Al langer beschäftigt mei de 20e-ieuske klassiker(húshâlding) Mann, wie er fassinearre troch de “Klaus Heuser”, dêr’t Thomas Mann yn syn lêste jierren geregeldwei yn syn deiboeken oer skreau. Heuser moast wichtich west ha yn Mann syn libben en wurk, dat: wa wie Klaus Heuser eins? en wat wie der fan him woarn? — Pleschinski fertelde dat er doe mar it tillefoanboek krigen hat, en de earste Heuser te Düsseldorf dy’t er skille wie fuort in muoikesizzer fan Heuser syn nichtsje en erfgenamt. Dizze âldere dame noege de skriuwer daalks út en kom lâns as der mear witte woe “oer de leafde tusken Thomas Mann en har omke”.  In hutkoffer fol papieren, brieven, foto’s kaam oan it ljocht — dizze skatkiste hat, mei de rike skreaune neilittenskip fan de Mann-clan, laat ta dit tige lêzensweardige, ûnderhâldende, ferrykjende boek Königsallee.

KönigsalleeDútske boeken falle by ús yn Nederlân meastentiids bûten it berik fan de literêre radar. Ommers, de antennes steane, ek yn Amsterdam, suver inkeld rjochte op it Ingelske taalgebiet, wat nije nijsgjirrige boeken oangiet. Fandêre dat jo Pleschinski en Köningsallee jitte net kenne sille (hoewol, dochs in posityf besprek yn it NRC, sjoch mar). Komt der ea in oersetting yn it Nederlânsk? Ik betwivelje it: hoe’n konneksjes Mann yn de jierren ’20 en ’30 ek hie mei Nederlân, hoe’n rol Nederlân (en -nners) ek spilet op de eftergrûn yn it wurk fan Pleschinski (en fan Mann), ik eangje dat it lichtkâns allegearre fierstente Dútsk (en Dútsk-literêr) wêze sil foar de kommersjele útjouwerijen te uzes. (Of it moast wêze dat er oanfoarsjoen in bestseller yn it Ingelsk waard.)

Moat ik jo noch oertsjûgje? Lit dan myn wat singeliere geastdrift foar it skiene, goede, wiere yn de skriuwerij fan yn oansjen ôfbladderjende wrâldkultuertalen wat ekstra krêft bypûste wurde troch nimmen minder as Denis Scheck, kritikus en presentator fan it altyd moai makke boekeprogramma Druckfrisch (op de ARD, ienris de moanne let op de sneintejûn — it ûnmooglik útstjoerstuit tsjûget al fan kwaliteit). Scheck priizget (klik foaral efkes op dizze link, en besjoch & beharkje it filmke):

Königsallee skilderet (…) ek de har krekt fannijs formearjende samenleving yn de Bûnsrepublyk. “Wurk holp” — mei dit biedwurd ferdôve it neioarlochske Dútslân him oer de misdieden fan de nazitiid en de trauma’s fan flecht, ferdriuwing, bombardeminten. Pleschinski bringt in fan de earste sin ôf likegoed amusant as healwiis doar-iepen-doar-ticht-vaudeville op it toaniel — en in tûk spul oer seks en tekst, libben en literatuer, homoseksualiteit en hûchelerij. (…) In grandioas plezierige roman oer net-reälisearre dreamen fan wiere leafde, ivige roem en Dútsk nasjonalisme.

No sa! no sjen oft jo noch Pleschinski heare kinne as er by de NHL foardraacht. En dit boek oantuge, bygelyks by de ûnôfhinklike boekhannel Godert Walter (dêr’t ik fan ‘e jûn dizze skriuwer hearde en koart ek spruts — en se reklame meitsje mei Dútske boeken foar Dútske prizen.)

Moandei, tolve maaie 2014.

.

Tajefte: in Nederlânsktalich besprek op “Geheim weblog” fan Königsallee. De karakterisearring fan de figuer Ernst Bertram — leeftydsgenoat en freon fan Thomas Mann dy’t yn de mangel kaam meidat er oarsom àl in völkische nazi-meirinner waard en no nei de oarloch siket nei rehabilitaasje — is troch de skriuwer yndie faaks krekt wat swierder oanset as nedich wie. Hie jûn by de fragerûnde oan ‘e ein ek noch even frege nei dit personaazje (boppedat in ‘homo’, at jo dat sa neame kinne by in begjin-20e-ieusk yntellektueel, en dus spegeljend oan de relaasje Mann-Heuser), mar krige dêr net al te wiidweidich antwurd op.

Tajefte II: Hans Pleschinski hie ferline wike ek noch de trijejierlikse Literaturpreis der Stadt München wûn, foar syn oeuvre oant no ta. Yn Grins hie er in publyk fan heechút tsien man. Grutstepart like it boek net lêzen te hawwen, naam likegoed nei in noflike jûn ek net in boek mei nei hûs. (Soks soe wol wat better kinne, dochs, yn besikers en yn boekeferkeap.)

Posted in Lêzen, Skriftekennisse | Tagged: , , , | Leave a Comment »

Rêd de Obe en de Fedde!

Posted by André Looijenga on 03/10/2012

Nije wike freed, 12 oktober, wurde yn Tresoar trije wichtige provinsjale literêre prizen útrikt: de Obe Postmapriis, foar de bêste oersetting nei of út it Frysk, en de Fedde Schurerpriis en de Fedde Schurer Publykspriis, beide foar de bêste debutanten yn it Frysk. Ik haw sels dit kear mei in soad nocht lid west fan de advyskommisje dy’t in winner foar de Obe Postmapriis foardroegen hat. Boppe in sterk fjild fan gadingmakkers stuts neffens ús ien oersetting mei kop en kont út: De Hobbit, fan J.R.R. Tolkien, oerset troch Anne Tjerk Popkema.

Wilens wy ús winner lêsten bekendmakken, waard allinken dúdlik dat Deputearre Steaten yn har nije kultuernota in oare takomst foar de Fryske kulturele prizen sjogge. In takomstbyld dat my min oer it mad kommen is:  de Obe Postmapriis en de Fedde Schurerprizen wurde fuortbesunige!

Ofrûne freed wijde ik it foaropwurd fan de digitale ensafh (dêr’t ik sûnt koarten einredakteur fan bin) oan dizze hommelse likwidaasje fan twa emininte provinsjale prizen. Dêryn sitearre it folgjende ferdikt út de Haadlinen yntegrale beliedsnota taal, kultuer en ûnderwiis 2013-2016:

“Mei it ynstrumint prizen sette wy yn op de aktive dielname fan Friezen op it mêd fan kultuer, taal en ûnderwiis. Tagelyk stimulearje wy mei ús prizen op it mêd fan keunst, toaniel, literatuer, muzyk, foarmjouwing en arsjitektuer by útstek de talintûntwikkeling dy’t nedich is foar kreativiteit as produksjefaktor. Wy sette de kommende perioade yn op minder prizen: foar elk (boppeneamd) kultuermêd ien. Wy kinne de middels op dy wize effektiver ynsette, it prizejild ferheegje en mear omtinken jaan oan organisaasje en útrikking fan prizen.”

Yntusken wurdt dúdliker wat dit betsjut: gjin provinsjale prizen mear foar oersettings en boeken fan debutanten; inkeld de Gysbert Japicxpriis hat besteansrjocht neffens it Provinsjehûs!

Ik wol hjir fierder net werhelje wat ik yn ensafh skreau, en jim grif al lêzen hawwe. Net allinnich wurde de Obe- en Fedde-winners fan dit jier misledige ynstee fan wurdearre troch koart foar de útrikking it opdoekjen fan de prizen te melden, mar dizze lytse besuniging betsjut in ûnbegryplike en ûnferantwurde kealslach yn it Frysktalige literêre fjild. De beide prizen besteane net om’e nocht, al wer in lytse tritich jier. Der hat yn de ôfrûne desennia in stream oan kwalitatyf goede Fryske oersettings en oan sterke literêre debuten west, dy’t it omtinken, de stipe en de wurdearring fertsjinne hat dêr’t dizze prizen mei foar soargje. Doe, dit jier, en, as it mei, yn de takomst.

Hoe belangryk goede Fryske oersettings binne foar it Frysk, wurdt gauris ûnderskat. Ferfryskings út de wrâldliteratuer, sawol fan erkende klassikers as fan populêrdere titels, kinne doarren wêze dêrtroch’t lêzers it skreaune Frysk yn lutsen wurde. Oersettings nei it Frysk ta dy’t derta dogge, sitte op it spannende snydflak tusken literêr keunstnerskip en tsjinstber wêzen oan it oersette wurk, it lêzerspublyk en de doeltaal.

Mei eltse slagge oersetting wurdt it Frysk in bytsje in gruttere taal, wurdt der in stikje bûtenwrâld ta-eigene en tagonklik makke, wurdt it Frysk wer ris goed teste op wat wy allegear mei dy taal wol net kinne. En dêrmei is it oe sa wichtich dat sokke oersettings by de minsken komme, dat âlde en nije Frysklêzers derfan genietsje kinne.

Sûnder dat dat no ús doel wie as advyskommisje, past Anne Popkema syn mear as treflike ferfrysking fan De Hobbit presys by ien fan de pylders ûnder de nije kultuernota: meidwaan… ferbine…. Júst in oersetting as dizze is op himsels al prachtige reklame foar it Frysk as lês- en skriuwtaal! Ek foar dyjingen út Fryslân dy’t it Frysk (spitigernôch) net of amper fan hûs út meikrigen hawwe. Dat der yn it Frysk oersettings ferskine lykas De Hobbit, soe eins al genôch oan argumintaasje wêze moatte om it ôfskaffen fan de Obe Postmapriis tsjin te hâlden.

It ôfskaffen fan de Obe Postmapriis en de Fedde Schurerpriis kin noch opkeard wurde!

Achte leden fan de Provinsjale Steaten, jo kinne in amendemint yntsjinje en stypje om dizze twa wichtige provinsjale prizen, dy foar oersettings en dy foar literêre debutanten, fuortbestean te litten. Ik betrou op jo wiisheid en ynsjoch en op jo leafde foar it Frysk, dat jo de Obe Postma- en Fedde Schurerprizen net behannelje litte as wikseljild op de begrutting dy’t efter de nije kultuernota beskûl giet. De Fryske taal hat ommers ferlet fan in bloeiende Fryske literatuer, dy’t wurdearring fertsjinnet troch mear as ien literêre priis.

Ik hoopje dat jo myn grutte soargen oer it nije prizebelied diele, en dat jo helpe wolle om de nije provinsjale kultuernota op dat mêd te ferbetterjen.

Woansdei, trije oktober 2012.

Posted in No-tiid, Skriftekennisse, Skylk | Tagged: , , , , , , , | 2 Comments »

Tweltsjes

Posted by André Looijenga on 27/07/2012

Hoe’n bytsje wurden kinst nedich ha om in ferhaal te fertellen? Yn twa, trije sinnen kin in hiel plot besletten wêze. Ien alinea kin gauris genôch wêze en fetsje in hiel libben, fiktyf as net, gear.

Noch koarter: jin beheine ta 140 tekens.

Soks besiket Geart Tigchelaar op it heden. Hy twitteret ultra-ultra-koarte ferhaaltsjes. Yn it Frysk is er dêr grif de earste yn. Literatuer op de hiele koarte baan.

‘Moarn yn ’e werkânsing, jonge,’ hie se sein. Se bedoelde dat er in dikke kloat wie en dêr hie se gelyk oan. Wer it shirt binnenstbûten.

Sa’n bytsje alle twa dagen bringt Geart Tigchelaar in nij tweltsje yn de wrâld. As swellen dûkelje se efter de miggen oan op it hiem. It giet yn mar in pear wurden, dat der moat in punt yn sitte. Fluch even oarsom.

Geart syn tiger-as-tige koarte teltsjes fynst fansels op Ensafhtsjetter (twitter), en op facebook by Literêr Tydskrift Ensafh. By wize fan retweet noch mar ien:

It wurdboek dat er der op neisloech wie net grutternôch, it stie der net yn. It moast wol, want mem wie krekt yn har skrobearrings. 

Moandei, tritich july 2012.

Posted in Skriftekennisse | Tagged: , , , | Leave a Comment »

dat wetter dy wurden wat krêft wat krêft ha se prins

Posted by André Looijenga on 07/07/2012

Twa dagen yn it foar wist ik noch fan neat, mar ein april rûn ik sa mar mei in goeie freon fan my troch Szczecin (Stettin). Ungefear like fier fan Grins ôf as Parys, mar wat in oare wrâld! It wat suterige en skurve fansels, dêr’tst dy op ynstelst by in eastlike reis. In âlde stêd dêr’tst noch oan sjochst dat nije minsken in generaasje as wat lyn op’e nij mei begûn binne. Mar de measte yndruk kaam fan de taal.

It wie lang lyn dat ik yn in lân wie dêr’t de taal my sa frjemd wie. En yn Poalen komst ûnder de taal net út. Reklame bestiet dêr folle mear as by ús út teksten, mei lange en ûnwerkenbere wurden. Reklamebuorden boppedat ûntbrekt it net oan yn Poalen, dat by it binnenriden fan elk doarp slacht it Poalsk dy wer foar de snuffert. Der is mar ien remeedzje: besykje om it (in bytsje) te learen.

Przepraszam, nie mówię po polsku… Us earste wurdsjes hiene wy daalks nedich, doe’t wy de jûns yn Szczecin by de tramhalte stiene. Oft it wie dat ús Nederlânsk yn’e fierte deselde klang hie, of dat wy yn uterlik bêst Poalen wêze koene, of dat de stêd sa mei de rêch nei it bûtenlân leit dat se op bûtenlanners alhiel net fertocht wiene, mar wy waarden hieltyd frege at in tram 2 of 4 al lânskaam wie. De roadtrip troch Pommeren waard sa net allinne in ûntdekkingsreis troch in ûnbekend tichtby lân, mar ek in praktyske taalkursus.

Mar, wát in lân! Ik wol sa wol wer werom. De mjuks fan âld en nij, de noflike sfear, de deeglike (en goedkeape) iterij, it hearlik positive oan in lân dat derop foarútgiet… Rûnom waard der oan de diken wurke, hiele doarpen wiene opbrutsen omreden fan droga w budowie; wy rieden oer sneldiken dy’t net op’e kaart stiene. Huzen nij yn’e ferve, mânske nijbou-tsjerken tusken de boukavels. En sjochst echt dat de befolking jonger is as te uzes. Tweintigers en tritigers yn de lytse bern. Dit is gjin lân fan pinsjonado’s. Poalen is sa’n bytsje wat Nederlân fan’e jierren ’60 west ha moat.

De sinne skynde, de dagen wiene lang, en yn it binnenlân wie it ien dei sels 32°. Myn freon hie in flinke rûnrit úttocht. Nei Szczecin, reizgen wy by de Eastsee del oer Świnoujście (Swinemünde), Kołobrzeg (Kolberg), Darłowo (Rügenwalde), Słupsk (Stolp), it skiereilân Hel, Gdańsk (Danzig). Doe it freonlike marregebiet fan Kasjûbië yn, it slieperige Chełmno en it noflike Toruń oan de Wisła, en troch Bydgoszcz rjochting hûs. In Dútsk kaarteboekje út it ynterbellum by de hân (fandêr dy nammen), en myn op’e lêste dei ûnmisbere Guide illustré de la Pologne fan monsieur Orłowicz út 1927.

Werom woe ik mear witte fan de taal as reizgjendewei op te heinen. En fan de literatuer. In earsten fynst wie Czesław Miłosz [1911-2004] syn hânboek The history of Polish literature, dat tagelyk in oersjoch jout fan Poalens komplekse skiednis en hiel earlik begjint mei Latynske kroniken út de lette midsieuwen (doe’t der jit kwalik Poalsk skreaun waard). Mei Miłosz as gids reizge ik op’e nij, en fierder, Poalen yn.

Moai oan Miłosz syn boek is der ek aardich wat by beblomlêze hat, mei it orizjineel neist de Ingelske oersetting. My trof yn it bysûnder in fers fan Zbigniew Herbert [1924-1998], Tren Fortynbrasa.

Foar Ensafh haw ik my weage oan in oersetting út it Poalsk. Hjir de earste strofe:

No dat wy op ússels binne kinne wy prate prins as man ta man
ek al leisto op de trep en sjochst likefolle as in deade miammel
te witten in swarte sinne mei brutsen strielen
Nea net koe ik oan dyn hannen tinke sûnder gnyskjen
en no dat se lizze op it stien as delrûgele nêsten
binne se lyksa warleas as foarhinne Dat is de eigenste ein
Earms lizze apart Swurd leit apart Apart de holle
en fuotten fan in ridder yn sêfte toffels

.

Teraz kiedy zostaliśmy sami możemy porozmawiać książę jak mężczyzna z mężczyzną
chociaż leżysz na schodach i widzisz tyle co martwa mrówka
to znaczy czarne słońce o złamanych promieniach
Nigdy nie mogłem myśleć o twoich dłoniach bez uśmiechu
i teraz kiedy leżą na kamieniu jak strącone gniazda
są tak samo bezbronne jak przedtem To jest właśnie koniec
Ręce leżą osobno Szpada leży osobno Osobno głowa
i nogi rycerza w miękkich pantoflach

Hjir fierder te lêzen op www.ensafh.nl. Mei twa linkjes nei bysûndere foardrachten fan it fers, dat foaral even trochklikke.

Sneon, sân july 2012.

Posted in Dien, No-tiid, Skriftekennisse | Tagged: , , , , , , , | 2 Comments »

Sûnder Smit

Posted by André Looijenga on 04/02/2012

De deis fan de Grutte Gedichtejûn siet ik hinne en werom neist Pier Boorsma yn de trein. Sa kamen wy te praat oer in (njonkenlytsen âld) probleem: it lytse bytsje essays dat der yn it Frysk skreaun wurdt. Ien dy’t yn syn tiid wol in warber Frysk essayist wie, wie lykwols Jo Smit (1916-1991). Fan Smit hie ik al de moaie ferhalebondel Bisten en boargers, en ek syn boarterijke Stôk en ballen, mar syn skôgjend proaza (dêr’t er yn 1963 méi de Gysbert foar krige) koe ik net.

Myn reisgenoat woe ha, Jo Smit syn essays yn (û.o.) de Tsjerne wiene noch altiten net bondele. Dat soe in moai boek opleverje… De oare moarns fûn ik rillegau út dat Jabik Veenbaas ús al foar west hie, mei blomlêzing fan santjin koartere en langere stikken fan Smit. Ik frege it boek op út de byb, en wis: Jo Smit wie yndie in feardich essayist, dy’t skerpsinnich en dwersich nei Fryslân en it Frysk seach. Ynspirearjend, mei bagaazje en eachweid, ien foar wa’t kieze foar it Frysk lyk wie oan kieze foar frijheid.

De blomlêzing fan Veenbaas jout in aardich oersjoch fan Smit syn tinken oer literatuer en oer it Frysk. Foaral oer it earste aspekt giet it essay dat Veenbaas ta ynlieding skreau. Wat ik miste, wie in biografyske skets fan in man mei in, foar in Frysk skriuwer alteast, ôfwikseljende en nijsgjirrige karriêre. Boppedat wurdt al dúdlik dat it hjir om in seleksje giet, mar krijt de lêzer bûten dizze kar-út net in byld fan Smit syn produksje oan skôgjend wurk. In bibliografy dêrfan (of tenminsten fan alles dat Veenbaas en Riemersma fan Smit ûnder eagen hân hiene) hie moai west. Oer de foarmjouwing sil ik net lêbskoaie (by de KU moasten de skriuwers alles ommers sels dwaan), mar de staverings- en setflaters steurden my skoan.

Jo Smit kaam fan Skylge, Midslân om krekt te wêzen. Hy hat wurke as sjoernalist en as learaar, wie ferfolgens direkteur fan de RONO (regionale omrop) en dêrnei fan de VARA Radio. Hollânsk en Midslânzersk wiene de talen fan syn bernetiid yn Rotterdam en op it eilân. Frysk learde hy pas doe’t er yn Grins studearre.

Smit naam in sintraal plak yn yn it Fryske literêre fjild nei de oarloch. Yn Zolang de wind van de wolken waait lêze jo lykwols amper oer Jo Smit. Hy figurearret faker op foto’s as dat er omtinken krijt yn de haadtekst. Goed, op side 153 wurdt syn biografy jûn yn in útwrydsk foto-ûnderskrift, — mar dat dát it meast ynhâldlike is dat der yn it Wolkeboek oer him sein wurdt, toant hoe’t de auteurs him oan de râne fan de Fryske literatuer pleatsten. Fierders is Smit dêr inkeld de ynspirator fan in Riemersma (en in Van der Leest), wêrmei’t Trinus Riemersma al te bot en al te teleologysk ta hichtepunt fan it Fryske proaza kanonisearre wurdt. Jo Smit as ‘foarôfskading’ fan ús ferlosser Trinus…

It doar it wol oan en hâld út dat Jo Smit ien fan de wichtichste, én ûnderhâldendste, Fryske skriuwers ea west hat. Ten ûnrjochte heal fergetten, in yntellektuële twadde-taal-Fries mei in blikfjild dat fier foarby de grieën en de greiden rikke. Ien dy’t yn de jierren ’30 en ’40 genôch mishanling fan taal ûnderfûn hie om radikaal te gean foar de frijheid fan de lytse taal dy’t opbokse moat tsjin de sintralisme en lykskeakeling. Ien dy’t oe sa linich en humaan skriuwe koe yn selsbewuste (en dus geve) taal. Dat Smit gjin post-grifformearde dogmatikus wie, is ek wol noflik.

Syn earste boekpublikaasje, it lange ferhaal Sûnder sûker (41 s.) lies ik okkerdeis. Neffens it Wolkeboek bestiet it net. Skande, want it is in yntelliginte stoarje dy’t it lêzen tige wurdich is. De jimt leit frijwat heech foar de lêzer: Smit boartet dermei dat de personaazjes mear witte as de lêzer. It ferhaal is grutstepart in monolooch fan in man dy’t belutsen west hat yn in nasjonal(istysk)e beweging dy’t op ûnôfhinklikheid útrûn is. (De nammen yn it ferhaal binne allegearre Frysk, de plaknammen Fryskich. Hoewol’t “Frysk” net neamd wurdt, docht it alles oan as in útfergrutting fan de Fryske Beweging.) Yn in kafeepetear mei in âlde bekinde Kaspersma sjocht de sprekker werom op syn rol deryn, en op de rol fan in fierder net by namme neamde hy. Dizze hy hat allinkenoan de macht nei him ta lutsen: hy is de diktator wurden waans portret yn it kafee oan it lewant hinget. Eintsjebeslút wurdt de sprekker troch Kaspersma arrestearre en ôffierd, en giet it libben syn oardere gong.

Sûnder sûker is in earsten parabel oer it benearjende fan ideälen dy’t omslane yn in totalitêr rezjym. In sterk ferhaal oer prinsipes en morele frijheid fan in grut Frysk skriuwer, dy’t wy, seker yn ús tiid, net ferjitte meie.

.

Jo Smit, Jabik Veenbaas (red.), De moderne roman as moraliteit. Boalsert 2000.

Jo Smit, Sûnder sûker. Drachten 1956.

.

Sneon, fjouwer febrewaris 2012.

Posted in Lêzen, Skriftekennisse | Tagged: , , , | 2 Comments »

Lêzing en skriuwing

Posted by André Looijenga on 03/02/2012

Sibearyske kjeld, iis op de fearten en no ek noch snie. Neist it oare wurk wol ik ein dizze moanne in ûndersyksfoarstel yntsjinje kinne. Dy lêzing fan my, wêryn’t ik de Fryske literatuer mei dy yn it Lëtzebuergesch en it Furlan ferlike, is goed beteard. Foar wa’t dêr doe net by wêze koe: nije wike woansdeitejûn (8 febrewaris) sil ik myn ferhaal in twadde kear hâlde, foar Skanomodu, de Stúdzjeferiening Frysk yn Grins.

Myn lêzing gie ek oer de fragen “wêrom skriuwt ien yn in lytse taal?” en “wêrom lêst ien yn sa’n taal?”. Neffens my essinsjele fragen, wêrmei’tst fûnemintele kwestjes fan de Fryske literatuer rekkest. It úteinlike andert dêrop haw ik ek noch net jûn. Yn alle gefal is it net evidint dat ik bygelyks der foar keazen haw en skriuw dit blôchke yn it Frysk. Likegoed is it net evidint dat jo dit Frysktalige blôchke fan my lêze, hoe bot Frysktalich jo faaks ek binne. Lang net elkenien brûkt ommers syn latinte lêsfeardigens yn in lytse taal om aktyf, foar mear of minder yntellektueel ynspannende ferdivedaasje boeken yn dy taal te lêzen. De kar om jins driuw ta it skriuwen om te bûgjen ta skriuwen yn in lytse taal is noch ynkringender en beslissender.

It ferhaal dat ik lêsten hold, skaaide ferskillende kanten út: fan in min-ofte-mear wittenskiplike skôging oer meartaligens en literatuerskiednis nei mear in essay om te einigjen mei fermoannings oer de hjoeddeiske steat fan de Fryske skriuw- en lêzerij. Haw ik de oplossing? No, dat ek wer net, mar mear selsbetrouwen oer de wearde fan it Frysk soe al in eintsje helpe. De wearde fan ússels sjen sûnder dat wy dêr it inisjatyf en de miening fan in oar earst foar nedich hawwe. Frysk sichtberder, fanselssprekkender meitsje. Der yn it ûnderwiis mear oan dwaan. Regionale media dy’t einlings ris serieus oandacht hawwe foar Fryske literatuer, en einlings ris djipper neitinke wolle oer spesifyk Fryske problemen. No ja, en sokssamear en sokssa’nbytsje.

Miskien dat der takom jier in Sirkwy-lêzing gean moat oer “wêrom skriuwe guon skriuwers nét mear yn it Frysk?”…

Dat is wier net synysk bedoeld! In lytstalich literêr fjild as it Fryske is machtich ynteressant, en dochs krijt soks kwealk wittenskiplik omtinken. Hoe wurket it? Wêrom dogge guon minken mei, wêrom hâlde guon der nei in hoartsje mei op, wylst oaren it desennia lang folhâlde? It wurdt noch in hiele útdaging dêr in ôfwoegen stik oer te skriuwen, sûnder ûnnedich teannewâdzjen, want personele motiven (freon- en fijânskippen) spylje hjir in grutte rol yn.

No aanst de snie wer yn. In nij digitaal nûmer fan Ensafh stiet yntusken wer ree. Dêryn ek fersen yn it Hylpersk, en sjogge wy de grins oer nei it Westerkertier. Yn in (spitigernôch) opdoekend antikwariaat hjir yn Grins fûn ik fan’e middei in blomlêzing oersette Koreaanske (!) poëzij. Mar oer dat alles, fernuverjende foarmen fan Frysk en eksoatyske literatueren, skylk wol wer mear. En oer Frysk Latyn fansels.

Freed, trije febrewaris 2012.

Posted in Fryskens, Skriftekennisse | Tagged: , , , , , , , , , , , | 1 Comment »

Laura Mintegi

Posted by André Looijenga on 15/11/2011

Yn in fraachpetear joech de skriuwster útlis oer de ideeën efter har boek. “Ik hie it mysels net maklik makke,” sei se, “as Baskyske hâld ik fan dreech.” Sykjend nei Ingelske wurden fertelde Laura Mintegi oer har boek Sisifo maite minez (2001), dat krektlyn yn Nederlânske oersetting ferskynd is. Rêstich seach hja de seal yn, struts de hân troch har griizgjend dûnker hier, en gie by Plato syn Symposium del fierder oer de ympekt fan ferealens en oer it Sisyphus-bodzjen fan fereale reitsjen.

Sisyphus verliefd waard ôfrûne sneon presintearre yn Perdu yn Amsterdam. It is it nijste boek fan’e lytse útjouwerij Zirimiri Press, dy’t har talizze wol op Nederlânske oersettings fan literêr wurk út lytsere talen. Baskysk, Katalaansk, as it slagget faaks skylk ek Frysk.

Laura Mintegi (*1955) is skriuwster, psychologe, dosinte oan’e Universiteit fan it Baskelân. (Jawis, wylst by ús it wittenskiplik ûnderwiis fan it Frysk wer ris faai stiet, hawwe se it dêr mei in suver foar de helte Baskysktalige unibersitatea hiel wat better foar inoar…) En dêrby is hja foarsitster fan’e Baskyske krite fan PEN International, en dus warber op it mêd fan frijheid fan mieningsutering en skriuwersrjochten.

Yn’e twadde helte fan it fraachpetear gie it oer PEN en Mintegi keas de drege wei. Fuort jage se de boel yn trewyn troch de konsekwinte stelling dat frije mieningsutering ek jilde moat foar finzen sette holokaust-ûntkenners (yn Eastenryk). Dat it skriuwen fan jins miening (hoe polityk ûngemaklik of faaks misledigjend ek) frij wêze moat. En foaral net fertiisd wurde moat mei terroristyske misdieden, lykas yn it (hast net te leauwen) gefal fan inkelde Baskyske sjoernalisten dy’t om it útdragen fan it stânpunt fan in ûnôfhinklik Baskelân (dat de terroristyske organisaasje ETA fansels ek hat) yn Spanje troch it gerjocht as ‘terroristen’ ta finzenisstraffen feroardield binne. Oer de sin en ûnsin fan noch mear autonomy dêre kin men fan miening ferskille, mar fan in yngreven nasjonalistysk stânpunt út oer soks skriuwe is dochs hiel wat oars as terreur, net. [Sjoch hjiroer ek Josse de Haan syn reäksje hjirûnder.]

Oan’e ein fan’e boekpresintaasje lieten wy ús de krikelbeilikeur (patxaran) goed smeitsje. De oersetter fan it boek, Peter Smaardijk, fertelde oer syn fascinaasje foar faaks ien fan’e dreechste talen op’e wrâld. Doe’t er Russysk studearre, koe er Baskysk as byfak dwaan (nei’t de emininte Nederlânske baskolooch Rudolf de Rijk ferstoar, ha se – útsoarte, sa giet dat yn ús Nederlân – syn unike learstoel opdoekt). It Baskysk is sá oars fan struktuer dat it him twa jier koste hat en krij de grammatika in bytsje yn’e macht. “Om Baskysk prate te learen, moatst op’e nij tinken leare.”

Yn alle gefal hat Laura Mintegi har boek foar my synjearre. Idazle batek beste idazle bati…, hat hja dêrby skreaun. Dat, no har moai foarmjûne Sisyphus verliefd lêze.

Tiisdei, fúftjin novimber 2011.

Posted in Dien, Skriftekennisse, Taal | Tagged: , , | 4 Comments »

Exegese

Posted by André Looijenga on 28/10/2011

De nije ensafh-digy is út! Diskear in nûmer dat hast folslein wijd is oan it oeuvre fan Durk van der Ploeg (*1930), winner fan’e Gysbert Japicx-priis. It literêre libbenswurk fan Van der Ploeg omfiemmet yntusken mear as fúftich jier: nei in Nederlânsktalich debút yn it protestantske literêre moanneblêd Ontmoeting, ferskynden yn 1956 trije Fryske gedichten fan him (yn De Tsjerne nim ik oan), yn 1959 hie er syn earste Fryske dichtbondel útbrocht en yn 1960 waard er redaksjelid fan De Tsjerne, op dat stuit it fêstige literêr tiidskrift yn Fryslân. In moaie start fan in literêre karriêre fan no al goed in heale ieu.

Wy fan ensafh hoopje, yn in stikmannich lekkermeitsjende priuwkes, fan ferskate perspektiven út wat fan’e smeits fan dit mânske oeuvre jo mei te jaan. It wurk fan Durk van der Ploeg noeget ommers ta fierder ûntdekken. Sels haw ik in besprek levere fan syn lêst útkommen roman De kjeld fan it noarden, en my dêrneist in bytsje ferdjippe yn it iere wurk fan’e dichter Van der Ploeg. Út’e tiid dat er in leeftiidsgenoat fan my wie. Ien risseltaat dêrfan is fan fan’e jûn ôf te hearren op ensafh.nl: ik haw in gedicht út syn twadde bondel, It libertynsk gehucht (1964), ynsprutsen.

De lestige kar út it betide wurk is fallen op Exegese, it ôfslutende fers fan It libertynsk gehucht. Mei de nuvere wurden falt it yn dit gedicht ridlik ta. It is swier, tsjuster, profesijich, fol fan oarlochsdriging en -werinnering (it fers is ommers skreaun yn 1962-’63). Tagelyk sit der bibelske byldtaal by yn. Let op it wrein en it wouter: in ûnfruchtber memmeskiep en in laam sûnder mem — it skiep en it laam binne symboalen dy’t troch de jierren hieltyd weromkomme yn Van der Ploeg syn fersen.

Klikje hjir om myn foardracht te hearren, en om dêrnei fierder te lêzen yn dit rynsk folde Durk van der Ploeg-nûmer!

Exegese

.

Alle treinen ride nei in front.

Alle keningen wenje yn ballingskip.

.

De wegen wech ende wear

Iepenskuord fan it ljocht

Lizze fol drimpels en deaden.

.

En oer de heuvels iepen en leech,

Warleas it wrein en it wouter,

Dûnkere kloft fan tûzen soldaten,

Dutsen ûnder it izeren heil

Fan de hillige helm.

.

Hja wenje op pleinen fan forwoasting

Rêste yn roast en rein

En wanne de wrâld mei it wapen.

.

Alle keningen wenje yn ballingskip.

Alle treinen ride nei in front.

.

Durk van der Ploeg

Freed, achtentweintich oktober 2011.

Posted in Skriftekennisse | Tagged: , , | Leave a Comment »

Wurdwurk – III

Posted by André Looijenga on 27/10/2011

Dizze wike haw ik dwaande west mei it wurk fan Durk van der Ploeg, de grut âld man yn’e Fryske letteretún, oan wa’t oer oardel wike de Gysbert Japicx-priis útrikt wurdt. Ta eare fan’e laureaat bringt ensafh in spesjale digy út, dat sadwaande.

Nijsgjirrich nei it iere, poëtyske, wurk fan Van der Ploeg haw ik okkerdeis syn earste twa bondels oantúgd. Lok op eachlingte (Drachten 1959) en It libertynsk gehucht (Ljouwert 1964).

Benammen de fersen yn Van der Ploeg syn twadde bondel sitte grôtfol ûnwenstige wurden. Safolle dat ik de helte derfan sûnder wurdboek net lêze kin, — eat dat wierskynlik foar hast alle Frysktaligen jildt. Dizze hermetyske taal sette my derta oan om dizze wurden dan mar allegear op te sykjen, dêr’t ûndersteande list it risseltaat fan is. (In ‘wurdwurk’ dus, lykas ik earder ris mei boeken fan Elmar Kuiper en Trinus Riemersma dien haw, mar dan mei mear wurden.) De oerdied oan frjemde wurden stjit ôf, mar lûkt my eins likegoed wer oan om’t ik dochs nijsgjirrich bin wát al dizze, dochs ek Fryske, wurden betsjutte.

Yn guon fan’e gedichten is Van der Ploeg sa fier gien yn’e úthernen fan it leksikon dat se as betsjutting hawwende fersen mislearre binne. It steapeljen fan ûnbekende(re) wurden set se tebek ta inkeld ritmyske klanken, dy’t tafallich ek noch yn it wurdboek stean. Wannear’tst dy lykwols op dat obskuere leksikon stoartst, blykje dy útwrydske wurden ynienen sparken fan in fergetten wrâld bedobbe ûnder ús deiske Frysk. In obskuer, okkult Frysk, út oerbeppe’ tiid grif, dat mei lytse skokjes ús ferbynt mei in wrâld fan lytse wâldklinten, duvelbanners, spoekferhalen, byleauwe en tsjoenderij. It is in taal dy’t ien is mei it tsjustere, profetyske en beswarrende fan de poëzij fan It libertynsk gehucht.

Om de ferbinings mei in ûnbekend eartiids dy’t se ús jouwe, dizze list mei bysûndere, ûnwenstige wurden dus. By guon haw ik in passaazje út it fers sitearre, om wat kontekst te jaan (hoewol’t dy gauris neat ferdútst): LE = Lok op eachlingte, LG = It libertynsk gehucht. Wurden mei in stjerke (*) steane net yn it Frysk Hânwurdboek. Twa gefallen holp gjin ien wurdboek by.

En se no mar besykje te brûken, no.

(O, en wurdsje fansiden noch: dit artikeltsje is al wer myn hûndertfúftichste blôchke. As jubileumblôchke mar even in grouwe âldfader, tink.)

.  

aalst (de): alsem, in bitter krûd, Artemisia absinthium L.

adamje: swier bealgje om de kost te fertsjinjen

ang (de): glâns, bgl. fan sûnens

babbe* (de): ûnnoazel frommes

banne: útdriuwe, fuortjeie; (neffens byleauwe dêrtroch) genêze – no’t it flesk flesk bernet / en it bloed bloed bant (LG 13)

beke* en beule: twa bernespultsjes, it ien mei knoopkes, it oar in werpspul

bewuolje: eat yn eat wikkelje

biggel* (it): big, jonge baarch – ik rûn as in harder it biggel nei (LG 9)

biuwe*: opskeppe, swetse, ‘poche’ – ik koe har ferhaal fan biuwen en faazjen (LG 16)

bloedeigen: bloedferwant, út eigen famylje

brûs (it): skom, bgl. op it wetter

buotsiker (= bûtsiker, de): strânjutter

dalje (de): fûle, rûge reaksje; skreau; slaanderij

fan degen oan*: fannijs, op’e nij

deidagen* (de, pl.): [stiet net yn’e wurdboeken, faaks: oerdeis, by ljochtskyndei] – muorren / dy’t fan de deidagen beplastere binne (LE 6)

elberich*: derten, blier, fleurich (fgl. Dútsk albern ‘healwiis’?)

elf*: froed, ferstannich – elf hoedet hja de drimpel fan / yngong en útgong (LG 20)

Read the rest of this entry »

Posted in Skriftekennisse, Taal | Tagged: , , , , , | 1 Comment »

Steeën dy’t der binne en net mear binne

Posted by André Looijenga on 09/10/2011

In aardich idee fyn ik it wol en brûk in blôch derfoar om útentroch oarmans wurk te sjoën. Gedichten fan oaren, dy’tst goed fynst, bygelyks. No en dan, as in soarte fan publike persoanlike blomlêzing. As om minsken sjen te litten: dit bestiet ek. Lês dit.

Hjir en dêr haw ik al kandidaten om lâns komme te litten. Gaadlik (ek om’t er sels allyksoks fan’t simmer op sýn blôch die) fûn ik Henk van der Veer. Ûndersteand fers komt út syn bondel Melkboerehonnehaar út 1994. Dy bondel haw ik krigen fan in dichteresse út Tersoal, wylst it bûten har pleats eaze en tongere, en har beppesizzerkes mei klaai boarten oan’e keukenstafel.

Wat my sa oansprekt yn dit fers yn it Snekers, is hoe’t yn de wrâld fan in skoalbern de ferhalen fan master in plak krije yn’e deistige omjouwing. De Nijl út it bibelferhaal fan Moazes is itselde wetter as de feart dêr’tst wolris by boartest. Plakken dy’tst út ferhalen kinst, binne plakken dy’tst sjochst. En dêr sjochst dan, safolle jier letter, wer op werom: op steeën dy’t der noch altiten binne, mar nea wer hielendal wêze sille wat se ienris wiene.

De Nijl

.

de ontnuchtering

was groat

toen meester

oans tidens de bibelse geskiedenisles

de fekaansy-foto’s fan Egypte

siën liet

.

in ut ferfolch

sú Mirjam nyt

mear onder de spoarbrugge

fan de Bolswarderwech sitte

en Moazes syn

biezen mandsje

noait mear

in’e Franekerfaart

omdrieve

Snein, njoggen oktober 2011.

Posted in Skriftekennisse | Tagged: , , | 3 Comments »

Tranströmer en besleine ruten

Posted by André Looijenga on 07/10/2011

In âlde Sweedske dichter, troch in oerhaal sûnt jierren net mear by steat om te praten, hat de Nobelpriis wûn. Fan’e middei tusken wurk troch rûn ik yn Grins in âld strjitsje del. By in antikwariaat seach ik efter de ruten brune stikken pakpapier plakt, dat rôp fan: opheffingsuitverkoop en 50% korting. (Timbuctoo oan’e Turftorenstraat, gean der ris hinne no’t it noch kin.) De eigner is der grutsk op dat der yn’e winkel neat elektroanysk is. Sels it pin-apparaat giet oer de tillefoanline.

Ik woe hast ôfrekkenje doe’t myn each foel op’e namme fan Tomas Tranströmer. In pears pocketboek, yn goed selskip op in taffeltsje. Het wilde plein. Gedichten 1948-1990. De Nederlânske oersetting is fan J. Bernlef.

De Nobelpriiswinner fan juster; dat ik koe it net lizzen litte.

No blêdzje ik yn Tranströmer om. Net alle fersen jouwe daalks tagong. It Sweedsk stiet der net neist (net dat ik dat flotwei lês). Frije fersen, lange rigels gauris. Guon fersen mei hiel lange rigels, lykas by Obe Postma wol, guon fersen binne proazagedichten. In wrâld om fierder yn om te doarmjen.

Hjir ien fan Tranströmer syn proazagedichten yn in, foarriedige, Fryske oersetting. Neffens it Nederlânsk fan Bernlef, en sûnder it Sweedske orizjineel sjoen te hawwen, dat al. Út’e bondel Mörkerseende (‘Nachtgesicht’) út 1970:

De boekekast

.

Hy waard út’e wente fan in deade helle. In pear dagen stie er leech, leech, ear’t ik him fulde mei boeken, al de ynbûne, al de swiere boeken. Dêrmei hie ik ek de ûnderwrâld binnenhelle. Eat kaam fan ûnderop, stiigde stadich en ûnferbidlik omhegen as in reuseftige kwikkolom. Mochtest dyn holle net ôfkeare.

.

De dûnkere dielen, sletten antlitten. Se lykje op de Algerijnen dy’t by de grinsoergong Friedrichstraße stiene te wachtsjen oant de Volkspolizei harren paspoarten kontrolearje soe. Myn eigen pas lei al in hiel skoft dêrbinnen tusken de glêzen koaien. En de dize dy’t dy deis yn Berlyn hong, hinget ek yn’e boekekast. Der hearsket dêrbinnen in oerâlde wanhope, dy’t smakket nei Passchendaele en de frede fan Versailles; âlder sels. De swarte, swiere âlde folianten – kom noch op se werom –, hja foarmje yn wêzen in soarte fan pas en binne sa tsjok om’t der troch de ieuwen hinne sa’n soad stimpels op fergarre binne. Blykber kin op reis dyn bagaazje net swier genôch wêze, no’t it neier komt, ast einlings…

.

Al de âlde histoarisy binne dêr, hja meie oereinkomme en ús famylje ynsjen. Der falt neat te hearren mar efter it glês ferwege hieltyd de lippen (‘Passchendaele…’). Moatst tinke oan in âld departemint (no folget in klearebare spoekferhaal), in gebou dêr’t portretten fan sûnt lang deade mannen efter glês hingje en op in moarn wie de binnenkante fan it glês beslein. Hja wiene nachts gien sykheljen.

.

De boekekast wie jitte machtiger. De loaitsen dwers oer de sônegrins! In glânzend flues, it glânzende flues op in dûnkere rivier dêr’t de keamer him yn spegelje moat. En meist dyn holle net ôfkeare.

Freed, sân oktober 2011.

Posted in Skriftekennisse | Tagged: , , , , | Leave a Comment »

In gedicht út Boalsert út 1374 – II

Posted by André Looijenga on 04/10/2011

Okkerdeis pleatste ik in blôchke oer in Latynsk gedicht út it Minderbruorrekleaster fan Boalsert út 1374. Dat stikje wie faaks in bytsje de droege kant neist, om’t it wol óér it gedicht yn kwestje gie, mar der fierders neat oan te sjen wie. Om yn elts gefal éát biede te kinnen, set ik ek mar efkes de Latynske tekst op it web.

Lykas sein, is dizze edysje makke troch dr. Amideus van Dijk OFM. Pater Amideus wie in fransiskaner tsjerkehistoarikus en mediëvist, en wenne yn 1952 yn Maastricht. Hjir folget syn transkripsje fan: f. 151v-152v, Ms. CA D no. 10, Amplonianische Handschriftensammlung, no yn’e Stadt- und Regionalbibliothek te Erfurt:

Anno millesimo trecentesimo septuagesimo

4. Hiis conjuncta possit perquirere cuncta

hominis clare forinsicus arte probare.

Qui nunc sunt vel erunt, intendunt quod viguerunt

Francisci dicta fratribus filiis derelicta:

in claustro sito Frisie partibus, adunito

custodie dicte Daventrie, fitque Bodelsward.

De custode.

Custos Viardus ad impia sit bene tardus,

doctus, discretus, obpropria tollere letus,

rector durus, in dicteriis [con]sta[n]s quasi murus:

de Dockem ortus, rebellibus est bene tortus.

[De] guardiano.

Est frater in statu qui fungi guardianatu

jussus dicetur, Hugonis nomine fretur:

doctrine vite pollens potest ut heremite

rigidis in factis peragendis sive peractis.

De lectore.

Wiardus, lector sacre pagine, quoque rector:

dulcia que [verba] retro dicuntur acerba,

labia distillant hominis animumque cavillant.

De cursore.

Cursor studentum nescit spiritum violentum,

quem cum voce pia dat rudibus, qui sine via

poscunt doceri: pro eo valeat promereri

doxa[m]: metaphisica, sophistica philosophia,

pollitica, logica, aritmetica, matematica rethoricave,

astrologia vere vescetur ut …… muliere,

non expers musice, scrutatione theologie.

Qui cursor, dictus Hermannus, non derelictus,

de Sancta Brigida genitus origine prima:

at sibi studentes sunt undique convenientes.

De Weff…lo.

Wef…lus exivit, caput omnibus exinanivit:

est Yngelbertus, angelica voce repertus,

clamans voce pia: Nunc dulcis ave Maria,

pocla propina, per que destendit ad quia

mens somnolenta: quare possem sic luculenta

vitia vocare datum decimum ……

et tandem Domino animam parare ……

De Jacobo.

Additur huic Jacobus, frater unus de Roremunda:

studens non reprobus, patiens, facieque jocunda.

De Johanne.

Non sunt neglecti, sed sunt ad studia recti,

Johannes dicti bene sunt sive nomine ficti:

artem querentes, Christi gratiamque petentes,

ut cum Baptista feriunt seculique balista

satellites mundi vias demonis furibundi.

Uter custodie filius sit Colonieque,

de Treveri natus alius Christoque beatus.

De Nicolao.

Hiis adjungatur Nicolaus, qui famulatur

Christo Factori propencius et Genitori:

ut methodum cernat, per quam dispendia spernat,

Treveris exivit villam, Frisiam prosilivit.

[De Andrea.]

Andreas tute studium adiit cum salute,

Stauria prole nata fratribus Bodelsverd quoque data:

crucis mucrone militat cum fero leone,

ut demones vincat, artes tamen non derelinquat:

de Drent promotus, frater omnibus est bene notus.

De Radolfo.

Radolphus studens, foliis scriptis quoque prudens,

potans non lente, vult artes capere tente,

ut valeat clare tenebrarum elucidare

voces opacas: nec audiat hic quare vacas.

De Hasse.

Johannes Sassa non curat querere cassa,

sed spiritum bonum, per quem cons[c]endere tronum

posset ac eterna frui vitaque superna.

Laurencius, Petrus predictus annumerantur:

numerus repletus, cum sanctis associantur.

Et hoc sufficiat pro presenti.

Dit gedicht is in riedling dat in soad fragen opropt. Oan in oersetting fan dit, dochs tige nuvere, Latyn weagje ik my foarearst net. Der sitte seker flaters yn de tekst sa’t er yn it hânskrift stean dat Amideus van Dijk nei bêste kinnen transkribearre hat. Faaks stiene guon flaters ek yn it orizjineel, yn it gefal de Erfurter tekst in ôfskrift is (wat my in reële mooglikheid taliket).

Net alle rigels binne folslein oerlevere, en net alle rigels binne as hexameters bedoeld. Foar it grutste part bestiet it gedicht lykwols al út hexameters, en in flink part rint, oerflakkich sjoen, ridlik. It binnenrym yn’e better-slagge fersen wurket boartlik. Ik haw it fermoeden dat sa’n luchtige toan ek de bedoeling west ha kin. Troch har rym dogge dizze leoninyske hexameters oan as in soartemei midsieuske Latynske Sinteklaasgedichtsjes, mei mooglik no en dan in lykaardige licht-spotske toan.

Et hoc sufficiat pro presenti – ‘en lit dit genôch wêze foar no’, op’e feestdei fan’e hillige Franciscus, ta neitins oan syn bruorren dy’t ienris yn Boalswert wennen.

Tiisdei, fjouwer oktober 2011.

Posted in Skiednis, Skriftekennisse | Tagged: , , , | 1 Comment »

Tiid fergrieme woe my net skeard en ek

Posted by André Looijenga on 03/10/2011

En dan moast der hjoed mar wer ris in gedicht op it Deiblôch… Neat Midfrysk diskear, nee hielendal neat âlds sels. In gedicht diskear dat my lêsten trof, doe’t ik even thús yn’e boekekast stie te sneupen, wylst ik dochs eins op’e fyts springe moatten hie om gau-gau nei kantoar ta. In gedicht oer útstelgedrach, oer tiidrekke, oer omdangelje, út it rút stean te sjen, noch efkes in bakje kofje nimme, wat omsneupe bliuwe. In gedicht dat ik eins op poster-formaat boppe myn wurktafel hingje moast.

Ik hoopje dat ús haadredakteur it my net kwea ôf nimt, dat ik sa’n resint poëem fan him tusken de Althuysens en R.B. Windsma ûnderbring. Dat by dizze ris in fers fan Piter Boersma:

Ritueel XXVIII: De tiid ferstrykt

.

wurdt dat noch wat myn reis nei sina ta

gelokkich ha ik it sicht op wylgen

ik ha juster in dei útlutsen om

nei myn freon ta tiid dy’t goed bestege

is en dochs hie ik it lang útsteld ik

doch it iene dêrom kin it oare

net dizze dei is al wer heal om it

fljocht my oan en dat wylst ik om’t ik gjin

tiid fergrieme woe my net skeard en ek

de ôfwask noch net dien ha ik ha it

gefoel dat ik de hiele middei nei

bûten sjen wol ik stean al in kertier

foar it rút tink ik wol op in stoomboat

de swarte see befarre dei en jûn

binne al wer om ik hoopje lykwols

noch in protte te dwaan ik wurd gewoan

sljocht om’t ik kieze moat ha ik keazen

om myn tiid hjir oan te besteegjen om’t

ik der net ta komme kin om op bêd

no’t ik omfal fan’e sliep útteld bin

O heden!, tink ik dan: dit gedicht giet oer my… In tige produktive nije wurkwike tawinske alfêst…

Moandei, trije oktober 2011.

Posted in Lêzen, Skriftekennisse | Tagged: , | Leave a Comment »

In gedicht út Boalsert út 1374

Posted by André Looijenga on 30/09/2011

In gedicht út 1374, dat ien foar ien de bewenners fan it Minderbruorrekleaster yn Boalsert beskriuwt. Dat is wat ik juster ûntduts by myn wurk foar MeMO. It is in merkwurdige tekst yn it Latyn, 63 hexameters lang, dy’t om ien as oare reden fan Boalsert fersille rekke is yn in bibleteek te Erfurt yn Dútslân. It liket derop dat dit gedicht der alles mei te krijen hat der om 1374 in skoalle wie yn it kleaster fan Boalsert, of dat der yn alle gefal ûnderwiis jûn waard op in ridlik heech nivo.

It giet om trije bledsiden tekst yn in hânskrift út de Amplonianische Handschriftensammlung yn Erfurt. Foar wa’t it even neisjen wol: folio 151v, 152r en 152v, fan Ms. CA D no. 10. Dit binne de lêste siden fan in codex mei in ferskaat oan teologyske teksten. De boekesamling yn Erfurt wie it libbenswurk fan Amplonius Ratinck de Berka. Yn ’e katalogus dy’t Amplonius sels fan syn samling makke hat, is te lêzen dat er dit hânskrift al yn 1412 yn syn besit hie. Oft er der oan ta kaam om it gedichtsje yn kwestje sels te lêzen, is de fraach: Amplonius besiet 635 boeken (en dat foár de útfining fan ‘e boekprintkeunst!).

It gedicht is lang neat mei dien. Begjin jierren ’50 fûn men it werom yn in bibleteekkatalogus. Erfurt lei doe krekt efter it Izeren Gerdyn, dat men wie al bliid dat der út ’e DDR fotokopytsjes fan ’e tastjoerd wurde koene. Yn 1952 folge de publikaasje troch de paleograaf én fransiskaan Amideus van Dijk (‘Het Minderbroederklooster te Bolsward in 1374’, Bijdragen voor de geschiedenis van de provincie der Minderbroeders in de Nederlanden, 10 (1952), 55-60).

Dit behindige artikeltsje, basearre op grif net al te dúdlike foto’s, en fersjoen fan in lyts bytsje beskriuwing en ynterpretaasje, is de edysje dêr’t men it oant no ta mei dwaan moat. De tekst fan Van Dijk is oernaam yn it boek Bolsward, zeven eeuwen minderbroeders (Boalsert 1976) fan H.A.M. Andela, dy’t der in haadstikje yn syn skiednis fan it Boalserter Fransiskanerkleaster op basearre. As bylage hat dit boek in Nederlânske oersetting, troch nimmen minder as Frits van der Meer, de Fryske winner fan ’e P.C. Hooft-priis. Dizze oersetting is lykwols wat de frije kant neist.

Van der Meer sil grif muoite hân hawwe by it oersetten fan it Latyn, want botte dúdlik hat de skriuwer fan it fers him net útdrukt. Yn syn taljochting sprekt er fan “schertsend keukenlatijn”. Neffens my docht er dêrmei it gedichtsje net alhiel rjocht. Faaks is it yndied wat houterich skreaun, hiel miskyn mei in inkeld flaterke, mar it is ál in, al as net earnstich, besykjen om yn keunstige leoninyske fersen (hexameters mei binnenrym) it Boalserter kleaster te beskriuwen. Safolle poëzij is der fierders net bekind út it fjirtjinde-ieuske Fryslân, dat ik soe der mar wat suniger op wêze.

Nei sân ynliedende rigels, bestiet it gedicht út in list fan fyftjin mannen dy’t ferbûn wiene oan it claustrum yn Bodelsward. De list begjint mei fjouwer funksjonarissen, de custos, de guardianus, de lector en de cursor. Hoefolle’t der elts sein wurdt, rint útien. De measte fersen (10 rigels) wurde wijd oan ’e geleardens fan ’e cursor, de learaar fan it kleaster.

Dizze minsken giet it om:

– Viardus de Dockem (Dokkum), de custos, de broeder dy’t de lieding hie oer de custodia fan Dimter, it ferbân dêr’t it Boalserter kleaster ûnder foel; it liket derop dat dizze Dimterder custos yn Boalsert ferbleau

– Hugo, de guardianus, it haad fan dizze mienskip fan Minderbruorren

– Wiardus, de lector, de teologyske saakkundige fan it kleaster, dy’t de preken fersoarge

– Hermannus, de cursor, neffens it gedicht it mearsidich gelearde en learaar

Dêrnei folgje de nammen fan kleasterlingen sûnder spesjale funksje en fan studinten:

– Weff[e]lus, dy’t blykber net mear yn it kleaster wennet

– Yngelbertus, dy’t goed sjonge kin

– Jacobus de Roremunda (Roermond)

– Johannes, út de custodia fan Keulen

– Johannes de Treveri (Trier)

– Nicolaus, ek út Trier

– Andreas, ôfkomstich út Starum (Stauria), faaks oerpleatst fanút Drinte (Drent)

– Radolphus studens

– Johannes Sassa (of Hasse)

– Laurencius

– Petrus

Wat sa al opfalt, is dat guon fan de Boalserter fransiskanen net út de regio kamen.

Foar no ûntbrekt de gelegenheid om fierder yn te gean op de Latynske tekst, op Van der Meer syn oersetting, en om sels in Fryske oersetting te meitsjen. Faaks komt dat der op ’en doer noch fan. En einlings soe ik nei Erfurt moatte om it hânskrift ris goed op ’e nij te besjen foar in mear útwreide edysje en stúdzje fan dit nijsgjirrige tekstke.

[Fan Sint-Franciscusdei, 4 oktober, ôf sil de Latynske tekst oer dizze link te lêzen wêze.]

Freed, tritich septimber 2011.

Posted in Dien, Skiednis, Skriftekennisse | Tagged: , , , , , , | 1 Comment »

Earne tusken Jellum en Riga

Posted by André Looijenga on 22/09/2011

Bêste minsken,

moai dat jo hjir wer ris delkomme. Of dat jo foar it earst op dizze hiemside bedarre binne. Faaks hawwe jo trochklikt fan’e side fan Sirkwy ôf. Ik sil yndied op tiisdei 17 jannewaris 2012 de earste fan fjouwer Sirkwy-lêzings fersoargje. Wis wier. Dizze lêzing sil gean oer literatuer yn lytse talen. Ik sil dêryn de literatuer yn it Frysk yn in breder Europeesk perspektyf pleatse, troch de sitewaasje fan it Frysk mei in pear oare ‘lytse talen’ (ik skriuw mei opsetsin net: ‘minderheidstalen’) te ferlykjen.

Hjoed haw ik wat boeken opdjippe oer it Letsk. De Letten sille harsels perfoarst net as sprekkers fan in minderheidstaal beskôgje, mar yn syn skiednis en syn sosjolinguïstyske ferhâldings fertoant it Letsk wol party nijsgjirrige parallellen mei it Frysk. Boppedat fyn ik it Letsk ek út in mear tradisjoniel-taalkundige hoeke hiel nijsgjirrich. It is in minder bekinde Yndo-europeeske taal, dy’t sa op it earste oansjen moai tusken de Slavyske en de Germaanske talen, it Latyn en it Sanskryt yn liket te stean. (Even in wif witterke: hiene jo tocht dat it Letske wurd foar ‘bern’ bērns is? De ‘ē’ sprekke je sels krektsa út as de Fryske ‘ê’!)

Op it heden haw ik fierders ridlik wat by de ein. Ik bin krekt begûn mei nij wurk, as meiwurker foar ferheljende skreaune boarnen by in ûndersyksprojekt op it mêd fan midsieuske (keunst)skiednis. Sûnt dizze wike haw ik in wurkplak hjir op’e universiteit yn Grins, op in keammerke mei, ornaris ôfwêzige, aio’s. Ik bin noch net hielendal yn tsjinst as promovendus, mar it giet sa de goeie kant út.

En boppedat is der fansels ensafh, miskyn wol it iennichste, en yn alle gefal it ‘oprjochte’ (of wie ensaf yn it Arabysk no ‘healwize’?), Fryske literêre tydskrift. Ôfrûn freed, boekefeestdei, is ús earste digy fan it nije seizoen útkaam. En oer in wike as wat is ensafh der ek wer op papier, mei it jierlikse spesjaalnûmer by de Rely Jorritsma-priis. Lês foaral de priiswinnende fersen en ferhaal, mar sjoch ek efkes nei it redaksjoneel: ynstee fan it wenstige stikje ditkear in skets fan it libben en wurk fan’e literêre woldogger Rely Jorritsma… troch in sekere A.R. Looijenga. Te besetten yn’e bettere Fryske boekhannel, en fansels op 1 oktober yn’e tsjerke fan Bears.

Tongersdei, twaëntweintich septimber 2011.

Posted in Skriftekennisse, Skylk, Taal | Tagged: , , , , , | Leave a Comment »

Japicxiade

Posted by André Looijenga on 01/07/2011

Dit neijier sil de Gysbert Japicx-priis wer útrikt, dit kear foar it bêste Fryske proazawurk útbrocht yn 2007-2010. Ferline kear, yn 2009 gie de priis nei poëzy: Anne Feddema mei syn Reidhintsje op’e Styx (út 2005). Doe’t de Gysbert yn 2007 ek nei proaza gyng, waard er oan Josse de Haan jûn foar syn hiele oeuvre (wêrûnder fansels syn grutte roman Piksjitten op Snyp út 1999).

De Gysbert is de meast prestizjeuse priis yn it Fryske literêre fjild, dat it is altiten aardich te krinkjespuien oer wa’t him dit kear winne sil. Wy fan Ensafh hawwe dêrfoar krektlyn in poll op ús hiemside set. Jo kinne ús dêrop trochjaan hokker boek (en skriuwer) neffens jo winne moat. De tuskenstannen en risseltaten fan dizze stimming sille wy ynkoarten bekind meitsje.

Wa soe de Gysbert dus krije?

Eins giet dizze priis om it bêste yndividuïele literêre wurk, mar tagelyk hat it mear as iens ek in priis west foar in auteur syn hiele wurk. Yn 2007 dus doe’t Josse de Haan him wûn. Mar earder barde soks faker: yn 1992 Steven H.P. de Jong foar Wuttelhaven del en de rest fan syn oeuvre, yn 1989 Anne Wadman foar winliken syn hiele skriuwkarriêre, yn 1986 Tiny Mulder foar alles dat se skreaun hat, yn 1975 Rink van der Velde foar al syn boeken oant doe ta. Dizze nammen jouwe in bytsje in yndikaasje fan it literêr statuer dat fan in Gysbert-winner ferwachte wurdt.

Yn prinsipe giet it, tsjintwurdich, by de Gysbert Japicx om bar om it bêste nije proaza danwol poëzy fan de lêste fjouwer jier. Foar ús poll op ensafh.nl binne wy útgean fan in groslist fan 80 boeken dy’t op sirkwy.nl te finen is. Op dizze list meast fiksje foar folwoeksenen, hoewol’t der in inkeld non-fiksje tusken sit, en ek in pear yn’e mande skreaune boeken. It is wat in aparte rispinge oer de jierren 2007-2010, mar it jout jin wol in trochsneed fan wat der hjoeddendei útkomt oan Fryske ‘lêsboeken’.

Lokkigernôch sit der dochs wol wat tusken wêrmei’t it Frysk ridlik foar den dei komme kin as ‘bêste roman’.

Oft de sjuery de priis oan in debút-roman jaan sil, betwivelje ik tige. Ommers moat der letter dit jier ek noch in Fedde Schurer-priis útrikt, foar it bêste literêre debút yn in beskaat sjânre. (Alteast, wannear’t de provinsje dêr noch jild foar hat…)

Hawar, jo sille yntusken wol witte wolle, wa’t ik tink dat de Gysbert winne moat/sil.

At it gie om in resint Frysk boek dêr’t ik in soad wille oan hân haw, soe ik de priis fuortjaan oan Eric Hoekstra foar syn Kening fan de Junks (2007). Dat ûnder de betingst dat de Fedde Schurer dan giet nei Cor van der Wal syn proaza-debút Kening Kees (2008). Twa royale Fryske burlesken om om te gnizen, suver rôversguod tusken alle hiel- en heal-amateuristyske dreechdoggerij.

Genôch gekoanstekkerij: wa meitsje serieus kâns op de Gysbert Japicx 2011? Ik haw trije reële kânshawwers op it each:

Bouke van der Hem, De fuery (2010). In boek mei in ûnderwerp dat ticht op it hjoed en in wurklikheid oansit, dy’t fierder giet as hiem en doarp. Multikulturiele tematyk (Frysk-Turkske haadpersoan), yntegraasje en identiteit, Srebrenica en PTSS, krimpregio’s, problematyske heitfigueren en maskuliniteit. Der sit in protte yn en folle net genôch. Boppedat hat Van der Hem it ôfrûn desennium goed fan him hearre litten mei noch trije boeken.

Greet Andringa, Libben reach (2008). In Fryske roman mei de omfang fan in ‘echte’ roman: 250 siden. In famyljeskiednis oer meardere generaasjes, én in ynfielend boek oer in jonge frou dy’t har dochterke mishannele hat ynien. In minsklik boek. Mei de kompleksiteit en talige kwaliteit dy’t jo fan in úthingboerd foar de Fryske literatuer ferwachtsje soene. Greet Andringa is fan 1971, en dochs is dit net har debút. Har de Gysbert jaan soe hope foar de takomst fan’e Fryske skriuwerij út sprekke.

Koos Tiemersma, Ûnder wetter (2009). De favoryt fan guon Fryske skriuwers, wol’k leauwe. In hiel sterk útgongspunt (in takomstige ûndergong fan Fryslân), mar de roman sjit yn’e útwurking dêrfan wol wat te koart. Benammen de lêste haadstikken (dy’t frijwat jeuzelich oer ‘identiteit’ geane) meitsje it der net better op. In boek mei in nearzich en synysk takomstbyld fan Fryslân, it Frysk en it Fryske literêre fermidden. Seker nijsgjirrich en mei faasje te lêzen, mar, hoe’t Tiemersma faaks ek hopet, is it gjin Wuttelhaven of Reade Bwarre.

Mar ja, faaks wol de sjuery dit kear op’e nij, lykas yn 2007, de Gysbert Japicx as in oeuvrepriis beskôgje. Dat soe de warbere senioar Durk van der Ploeg lang om let in Gysbert jaan kinne. Hoewol’t ik gruten heard haw, Van der Ploeg soe him dan wegerje fanwege ‘te let’. Hoe stikelich de âldman wolris west hat de lêste jierren, soe er tink dochs net wegerje. Lykwols hat de krityk wol ferdield west oer de leafst trije romans dy’t Van der Ploeg 2007-2010 útbrocht. 

En dat der in oeuvrepriis giet nei Hylke Speerstra, sil fêst oankomme moannen ris roppen wurde. Mar my tinkt eins net dat Hylke-om, hoe moai it ek is dat syn mânske âldfaders goed ferkocht en lêzen wurde, de Gysbert winne sil.

Freed, ien july 2011.

Posted in Skriftekennisse | Tagged: , , , , | 4 Comments »

Lêsfoer

Posted by André Looijenga on 25/06/2011

My tocht, ik moast sa tuskentroch mar ris wat mear hjoeddeisk Frysk proaza lêze. Dat ik helle by de boadskippen ek trije boeken ôf út ’e UB. Fryske boeken binne ornaris sa tsjok net, dat it paste bêst by yn ’e rêchpûde.

Thús ritste ik de pûde iepen en fûn dêr It Poadiumbeest (Ljouwert 2005) yn innige omstringeling mei in flesse Dútsk weetbier. Ta myn skande hie ik noch nea wat lêzen fan Bouke van der Hem, dy’t nota bene berne is yn… Tersoal. It wurk fan dizze oare Grinzer Legeanster is priizge om syn notiidske styl en tematyk, en der hat ek wat opskuor oer west yn ’e Fryske letteretún, dat it moat wol in goed boek wêze.

Dêrnei fiske ik Piter Boersma út ’e tas, yn ’e gedaante fan syn it libben sels (Boalsert 1997). Ús haadredakteur hat dêr sels de Gysbert Japicx mei wûn, dat der sille yn ’e jierren njontich mindere boeken útbrocht wêze. Kurieuzernôch hie ik sels àl it feestboekje fan by dy útrikking (Sels it libben, 1998) yn ’e hûs.

Der lei noch wat tusken makaronygriente en bôle: It tal mooglikheden is sawat ûneindich (Frjentsjer 2006) fan Durk van der Veen. Gjin idee wat dêr krekt fan te ferwachtsjen, mar IJsbrand van den Berg fûn it in goede ferhalebondel, dat dat sil wol klear komme.

Skylk hearre jim de resultaten wol.

Sneon, fiifentweintich juny 2011.

Posted in Skriftekennisse | Tagged: , , , | 1 Comment »

Wurdwurk – II

Posted by André Looijenga on 28/05/2011

Frysk leare je net (allinnich) yn’e buorren, fan jins âlden, lit stean op skoalle. Foar my alteast is it middel om myn Frysk fierder út te djipjen: lêze, en lêze. De basis fan it Frysk hat by my fan jongs ôf wol oanwêzich west, krekt as dat foar de measte fan myn Fryske generaasjegenoaten hooplik wol jildt. Mar de ‘écht Fryske’ wurden en útdrukkings foarby de brede basisbehearsking, haw ik, leau’k, pas yn’e ôfrûne tsien jier by-iengarre.

Noch altiten tink ik dat ik my yn it Frysk net better of autentiker útdrukke kin as yn (myn) Nederlânsk. Ommers hat in (leksikaal diels Fryskich) Nederlânsk altyd myn thústaal west, mar is der mei it Nederlânsk in folle riker ferskaat oan foarbylden om nei te folgjen. Meidat it Nederlânsk breder is, sa folle oanwêziger is, sil der eins gjin inkelde geletterde Fries wêze dy’t it Frysk better behearsket as dat Nederlânsk. Troch de posysje fan it Nederlânsk foar it Frysk oer, jildt soks net allinnich foar Friezen yn waans talige opfieding it Frysk twadst kaam.

Dêrom wantrou ik eins Fryske skriuwers dy’t úthâlde wolle dat hja Frysk skriuwe om’t se har yn dizze taal better, persoanliker útdrukke kinne. Persoanliker is autentiker, ymplisearje hja, en is dêrom yntrinsyk better. Harren Frysk is neffens my likegoed oanleard as mynt. De kar foar it Frysk hat de romantyske dizenichheden fan oanberne autentisiteit hielendal net nedich. Júst it oanlearde, it opheinde út in bûtenwenstige tradysje, it oeral fuort by-ienswile fan it literêre Frysk meitsje de taal foar my sok nijsgjirrich materiaal om mei te wurkjen. De kar foar in lytse taal lykas it Frysk hat alles te krijen mei de frijheid dy’t de lytsens jout.

Mar hawar, dêr sil ik skylk fêst mear oer sizze. Werom nei it by-ienswyljen fan minder bekinde Fryske wurden, it ‘wurdwurk’ dêr’t ik lêsten ek ris in blôchke oer skreau. Dit kear wurden út de lêste bondel fan in frij jonge dichter út Húns: Elmar Kuiper, mei syn Granytglimkes.

Elmar kiest yn syn glimkes mei opsetsin ek wurden dy’t net eltsenien yn syn basiswurdskat hat. Syn ynspiraasjewellen hat er dúdlik ék yn it wurk fan skriuwers út eardere generaasjes (wat yn syn gefal foar in part yn’e famylje bliuwt). Ien fan syn bêste fersen is diels in poëtikale ferklearring dat er “it krûdige mûltsje / it blomrike wurd” him ta-eigenet fan d’Âld Boer (sa’t ik him yn Tersoal neamd heard haw): D.H. Kiestra. It wie dit gedicht dat my oerhelle en keapje Granytglimkes. Ik haw dêr gjin spyt fan hân:

net grine

.

soan

net grine

.

de twadde ûngetiid krûpt

út’e fingers waakst

.

ik helje in splinter út dyn tomme

en reitsje yn’e mimer wei

.

ik ha de spiegel van de friese poëzie

van de zeventiende eeuw tot heden

en lês in fers fan douwe hermans kiestra

.

wêr priuwt it nei? nageltsiis?

wêr rûkt it nei? oploege hea?

.

ik anneksearje it krûdige mûltsje

it blomrike wurd en lit de flibe

oan de bek fan in ko

.

kom mar by heit soan

.

net grine

ik plak in pleister

op de grutste pine

By de presintaasje fan’e bondels fan Elmar Kuiper en Cornelis van der Wal okkerdeis yn Britswert wie der in oerweldigjend ‘lûdlânskip’ (soundscape) fan û.o. de bruorren Kuiper. Mei it abstrakte fan lûd like hast mear as mei foardracht fan wurden djippe tinzen en bylden oerdragen te wurden, of tenminsten sa oerstjalpen my dizze doarmjendende klanken. No ja, ûnder wurden te bringen is soks eins net, prachtich wie it ál.

My stiet by hoe’t Elmar op in stuit syn mikrofoan oer syn eigen lichem streake, en ek oer de mânske griisstiennen 16e-ieuske sark dy’t foar him yn it gongpaad lei. Út de wurden dy’t ik út syn bondel tept haw, heinst ek op hoe sensityf at Elmar Kuiper syn waarnimmings binne yn syn fersen. Hoe’t er mei syn rike Fryske wurdkar hiel presys súntsjese beweginkjes en lûdsjes, neist snelle en hurde, ûnder wurden bringe kin.

Teister, teppe en oantippe binne skoandere wurden om súntsjes mei te fielen. Skimkje is in wûnder wurd foar it flugge fleanen fan sweltsjes, at se boppe in sleat op michjes jeie. Súntsjes krieze de stientsjes ûnder de fuotten. Wylst it oan’e kant sa stil wêze kin datst de fûgelwjukken knierjen hearst, kinst yn it Frysk ek skerp it hurde en it (al as net ûngekontrolearre) rûge ferwurdzje: djoeie, flymje, moartsje, pylkje, ramaaie, rimpentyskje.

Hjirby dus wer in listke wurden dy’t ik foarhinne net (of mar heal) koe:

bedjipje: peile, oerdr.: hielendal ta de boaiem begripe

blaai (de): tonge (fan in bist, of yn rûge taal)

briedklok (de): briedende hin

djoeie: libbenich, derten en oerdwylsk omspringe; paringsdrift hawwe (fan manlike bisten)

eachein (it): horizon

eazje: hiel hurd reine, ben. yn: reine dat it eazet

fersêdzje: sêd meitsje

fersmite: mei klam ôfwize

ferwâdzje: fertraapje troch earne trochhinne te rinnen

flymje: mei in skerp mes snije; pine dwaan

de fûst krôlje: de hân ta in fûst meitsje

geld: ûnbefruchte, ben.: gelde aaien

grissel (de): in lyts bytsje, bgl: ‘in grissel moed’

jok (de): sij, wyfke fan’e ljip 

kloer (de): klau fan in rôffûgel

knierje: skarnierjend bewege, bgl. flerken

kommendeweis wêze: ûnderweis, op komst wêze

krieze: it lûd meitsje fan sân tusken de tosken, of fan stientsjes ûnder de klompen

de lapen gearsmite: trouwe gean [in frijwat ûnsjogge útdrukking, neffens my]

lijwetterich sjen: suf út’e eagen sjen

mallemok (de): in seefûgel, Noordse stormvogel (Fulmarus glacialis L.)

moartsje: hurd skrieme, skreauwe

mûdhûn (de): soart fisk, zeelt (Tinca tinca L.)

oantippe: efkes licht oanreitsje

omtoarkje: sûnder doel omswalke

opwâlje: opwelje

pylkje: flitse, foarby sjitte as in pylk

plakjeboartsje: ferstoppertsje boartsje

plan-út: iepenlik, sûnder te skamjen of te ferbergjen

pûdsje oan in spiker: (skelwurd) sukkel, sloppeling

ramaaie: wyld om hinne slaan

rimpen: hastich, rûch, mei wyld en krêftich om him hinne slaand 

rudich: skurftich, bgl. in rudige hûn

skatterje: hurd laitsje, of in dêrop lykjend lûd meitsje

skimkje: leech earne oerhinne fleane (benammen oer wetter), bgl. as in sweltsje

sljochtwei: (bywurd) simpel, gewoan

smout: lij, smûk, gesellich

snústerich: in bytsje suterich, earmoedich, fersliten

spekrûp (de): larve fan in tuorre (tor)

spytgnyskje: spottend gnize

stjurje: hurd wurde, stollen

teister (de): eat lyts en tins dat útstekt, bgl. in hier, in fielspryt fan in ynsekt, in wimper, in sliertsje of in plúske

teppe: eat earne út plukke, lûke; eat súntsjes oanreitsje

(earne op) tidigje: earne op rekkenje, earne fanút gean 

tyskje: hinne-wer bewege, hieltyd hinne-wer slaan; hieltyd earne op slaan (ben. op bisten) 

yn ûnmacht lizze: op’e rêch lizze en net mear oerein komme kinne, lykas in skiep 

welle (de): boarne

woltier (de): voorspoed, welvaart; goede sûnens

Sneon, achtentweintich maaie 2011.

Posted in Skriftekennisse, Taal | Tagged: , , , , , , | 4 Comments »

Grut-Frysk wykein

Posted by André Looijenga on 18/05/2011

In moai, drok wykein hand, kin ‘k wol sizze. Sneons Ensafhergadering by J.Q. Smink yn Brabân, dêrnei oer Grins nei Nijeskâns foar in reiske nei Sealterlân op snein. Dêr net allinne in pear minsken Sealterfrysk praten heard, mar ek noch sels yn’e Sealterske útstjoering op’e radio te hearren west!

Oer ús gearkomste yn Eindhoven sil ik it fierders hjir net hawwe. Hienen jim de nijste digi-ferzy fan Ensafh al sjoend? Dit kear mei it earste echte Ensafhilmke dat Marc Kooij (alias DJ Keu) makke oer de dichter Elmar Kuiper. Oer syn nijste bondel skylk mear.

Yn’e trein werom lies ik in stik út Willem Schoorstra syn Rêdbâd, kronyk fan in kening. It mei wêze dat ik wat yn’e sûs wie fan it bjear (bier) en de mea (mede, eins: whiskey), mar ik wie wakker ûnder de yndruk fan’e earste bledsiden. Benammen wie dat om Schoorstra syn wurdkar, wêryn’t er net tebekskrillet foar archaïsmen, wylst er de sinnen dochs linich en lêsber wit te hâlden. It ferhaal sels liket alles te hawwen fan in klassyk jongesboek. In jongesboek dat sil it wêze. En nijsgjirrich boppedat foar jonges dy’t ornaris gjin Frysk lêze; dy’t bygelyks har flaaksen faksen (hier) lang groeie litte, fan hurde muzyk en fan swarte klean hâlde. By in twadde druk soe ik al in ferklearjende wurdlist tafoegje.

Opmerklikernôch liket kening Redbad hast dwaande mei in renêssânse op it stuit. Der wâlet dochs gjin dreamerich nasjonalisme op yn dizze tiden wêryn’t dústen ús útdield wurde? Yn alle gefal sil der yn septimber yn it 950-jierrige Starum in iepenloft-bewurking opfierd wurde fan’e Fryske keningsdrama’s fan Douwe Kalma. Dyselde stikken om kening Redbad hinne dy’t ik lêsten ien noch foar ynteressant mar ûnspylber ferklearre, binne troch Eric Hoekstra ta ien tekst foar téatergroep SULT behoffene.

Dêrnei de oare deis dus by ús fiere sibben yn it Sealterlân op besite.

Fansels hawwe jo wolris fan Sealterlân (Seelterlound, yn it Dútsk Saterland) heard: it lytse herntsje ûnder Eastfryslân dêr’t se noch in foarm fan Frysk prate. Op Noardfryslân nei is it Sealterlân it iennichste gebiet beëasten de Lauwers wêr’t it âlde Frysk net yn’e 15e en 16e ieu troch in Saksysk dialekt (lykas yn Grinslân) ferkrongen waard. Trije, fjouwer doarpen yn it noardwest fan’e Landkreis Cloppenburg, eartiids besletten tusken it fean. Tjoo, fjauer täärpe… jo sjogge de oerienkomsten mei ús ‘grutte’ Frysk al.

Seelterlound du laist ousleeten,

fon de Waareld gans ferjeeten.

Man din Foan häd us uk heelden

fräi fon Fäinde, Kriech un Nod.

Allyksa it Seelter Läid, it folksliet fan’e streek, dat in vikaris Schulte dichte. Gâns fergetten fan’e wrâld kin men hjoeddendei fan it Sealterlân net mear sizze. De gemeente timmeret oan’e dyk as “it lytste taaleilân fan Europa”. Út Dútslân, út Europa is der jild om einlings wat mei it Sealtersk te dwaan, en docht men ek. Yn Skäddel (Scharrel) stiet der grutsk “Litje Skoule” op’e basisskoalle. Oeral binne houten bankjes delset, dy’t yn it Sealtersk oproppe jin op har del te jaan. It âld stasjon fan Skäddel is fertimmere ta it Seelterfräiske Kultuurhuus.

Dêr yn it Kultuurhuus krigen wy it Sealtersk ek te hearren. Heinrich Pörschke, foarsitter fan’e Seelter Buund presintearre dêr tusken alve en ienen de útstjoering fan it Sealterske radio-programma. Ien kear yn’e fjirtjin wike de sneins stjoere se dit programma Middeeges út op’e regionale stjoerder Ems-Vechte-Welle (Emsland, Cloppenburg, Bentheim).

Wy trijen joegen ús del yn in hoekje fan’e studio, Marcel, Youssef en ik. Oer oardel oere tiid wie in petear útsmard oer de doarpsfernijing yn Skäddel, ûnderbrutsen troch âldere popmuzyk en schlagers. Men moat even wenne, mar dan is it Sealtersk ridlik benei te kommen. Yn klank sit der eins gjin ferskil tusken Sealtersk en Eastfrysk Platt. It binne de Fryske krinten yn’e brij dy’t men der gau útheint: fjauer, Jier, mädnunner (mei-inoar), Bäiden (bern), hoopjeiek lieuw et nit. Lykwols mjuksje se der gauris wat, regionaal útsprutsen, Heechdútsk trochhinne.

Yn it twadde oere waarden wy efter de mikrofoan noege om wat te sizzen oer ús besite oan’e streek, en wat fan it oare Frysk hearre te litten. Yn it Dútsk fertelden wy wat oer is taaltoerisme oan it Sealterlân. Dêrnei spruts ik yn andert op Pörschke wat Westerlauwersk-Fryske wurden út. In ‘waar-berjocht’ eins, wêryn’t hearre liet dat wolken, rein en sinne yn beide talen op inoar lykje. Marcel sei noch inkelde wurden yn it Tesselsk, dat fansels yn’e fierte ek in soart Frysk is.

De âld kleasterkapel yn Boukeläsk, Sealterlân

Nei Skäddel rieden wy de oare doarpen noch by del: Seedelsbierich (Sedelsberg), Roomelse (Ramsloh), Strukelje (Strücklingen) en it âlde kleaster fan Boukeläsk (Bokelesch). Kreaze, grutte huzen yn kreaze doarpen. Sa kreas en oprêden dat, at je net wisten dat it Sealtersk hjir bestie, je der sûnder erch oan foarby gongen.

It iennichste echt âlde gebou, de âld kleasterkapel, leit al pittoresk yn it kûlisselânskip. Yn’e 13e ieu festigen johanniters hjir in kommanderij. Foar ús streken is it unyk dat de tsjerke fan dit Klaaster bewarre bleau. It Sealterlân wie Frysk, mar foel ûnder it foarst-bisdom Múnster, en is dêrmei it iennichste part fan’e Fryske lannen dat yn’e sechtjinde ieu gjin reformaasje hie. Hjir stiet dêrtroch noch, sûnder in doarp derby, in kleastertsjerkje oerein lykas der ienris tsientallen ek yn ús Fryslân stienen. (Ditselde ôfwykjend Roomsk bliuwen fan it Sealterlân hat dêr fêst ek meispile yn it net ferlern gean fan’e Fryske taal.)

Skylk mear ympressys oer it Sealterlân. Eala, foar no!     

Woansdei, achttjin maaie 2011.

Posted in Fryskens, Skriftekennisse, Taal, Tsjerken | Tagged: , , , , , , , , , , , | 1 Comment »

Boek op souder

Posted by André Looijenga on 04/05/2011

It begjint fan:

Op in moarntiid yn Maeijemoanne, it is nou ek al wer in mannich jierren forlyn, mar yn hwet men neamt de “delgeande tiid”, foeren twa jonge ljue oer de Ie.

Richt en Bokke wieren it, hja kamen fytsende fen de Birdaerder kant en lieten hjar by in dykshúske oersette en stienen do op’e smelle trekwei njonken de Ie, en oan de oare kant wankten de Aldlannen en de Mieden dy’t it stik wrâld yn bislach nimme fen Holwert amper oan Ljouwert ta. In greate wide krite mei oars net as pleatsen en huzen hjir en dêr.

Fierderop komme den de riidwegen en doarpen fen de bou, dêr’t pleatsen steane mei nammen op’e homeijepeallen. En de greate doarpen, dêr’t auto’s jeije en drok forkear is. Oan dizkant, dêr’t hja nou krektsa weikaem wieren en winliks thús bihearden, dêr laei ek in wide wrâld, dêr’t it lân njonkenlytsen al lichter en lichter wirdt en de bosk bigjint.

Maaiefakânsje is it no, dat ús heit en mem rêde de souder op. In boek ha se fûn mei ‘myn namme’ deryn. A Looyenga. stiet der rjochtsboppe op’e foarste side, yn krease skriuwletters, ûnderstreke.

Reinder Brolsma, It Aldlân, tredde printinge by Brandenburgh & co. yn Snits, út 1944 (de earste printinge wie yn 1938!). Binnen it foarkaft sit in rôze plakbriefke mei de wurden: T.v.d.Weij / Boekhandel / Leesbibliotheek / Drukkerij / Schrans 91. Dêrûnder yn potlead in priis: 3,25. Gielich, flekkerich oarlochspapier, de rêch heal los, in kaft dat sjen lit dat it boek lêzen is.

Andries Looijenga (1918-1987) wie myn pake. Ik mei it wol lije dat er Brolsma lies en yn’e kast stean hie.

Woansdei, fjouwer maaie 2011.

Posted in Skriftekennisse | Tagged: , | 2 Comments »