Frysk Deiblôch

It blôch fan André Looijenga

Rêd de Obe en de Fedde! (LC-ferzy)

Posted by André Looijenga on 08/10/2012

Ofrûne sneon stie yn de Ljouwerter Krante it ûndersteande ynstjoerd brief (‘Te Gast’) fan my:

Rêd de Obe en de Fedde!

Nije wike freed, 12 oktober, is de útrikking fan trije provinsjale literêre prizen. Foar de bêste oersetting nei (of út) it Frysk is der de Obe Postmapriis, en foar it bêste Fryske literêre debút binne der de Fedde Schurerpriis en de Fedde Schurer Publykspriis. It is lykwols mar de fraach oft it feestke by de útrikking wat slagje wol. Yn har nije kultuernota kundiget de Provinsje Fryslân ommers oan dat dizze trije prizen ôfskaft wurde.

De ‘Fedde’ en de ‘Obe’ binne oerstallich ferklearre, sûnder echte argumintaasje. Ien grutte priis bliuwt oer. De Provinsje hat blykber wol wurdearring en prizejild oer foar it oeuvre fan âlde Fryske skriuwers (lykas Gysbert-winner Durk van der Ploeg), mar net foar eksellinte Fryske oersetters of foar fernijend nij wurk fan jongere skriuwers.

Yn de kultuernota hat de Provinsje de mûle fol oer it belang fan it Frysk. Essinsjeel is dêrby dat it Frysk ek in taal bliuwt om te skriuwen en te lêzen. Dat der boeken yn útkomme, in literatuer bestiet, en der wurdearring is foar útsûnderlike prestaasjes. Ynstee fan wurdearre, wurde nominearden en kânshawwers misledige trochdat de Provinsje no witte lit dat harren priis eins net nedich is.

As ik in synikus wie, soe ik de Provinsje fan desynteresse yn de Fryske literatuer betichtsje. Foarearst hâld ik it op in fersin. It ôfskaffen fan de Obe en de Fedde is folslein yn tsjinspraak mei de teneur fan de nota. It giet dêryn om minsken mear ‘meidwaan’ te litten yn de Fryske kultuer. Literêre prizen dy’t omtinken generearje foar nije skriuwers en foar oersettings, binne júst hiel goede middels om de minsken yn Fryslân mear foar it skreaune Frysk te ynteressearjen.

De oersetting dy’t wy as sjuery útkard hawwe, ‘De Hobbit’ fan Tolkien, troch Anne Popkema, is op himsels al in argumint om de Obe te behâlden. Masterlik linich en geef Frysk, troch in jonge oersetter: in klassiker dy’t âld en jong, Frysksinnich of net, oansprekke sil.

Achte leden fan Provinsjale Steaten, jo kinne it ôfskaffen fan dizze wichtige prizen noch tsjinhâlde! Jo kinne in amendemint op de kultuernota yntsjinje en stypje om de Obe Postma- en Fedde Schurerprizen te behâlden. Ek mei in bytsje middels, en foaral de júste minsken, kin de organisaasje en promoasje by de prizen folle better as dit kear. Lit de prizen net it wikseljild wêze op de kultuerbegrutting! Ik fertrou op jo wiisheid, en jo leafde foar it Frysk.
.
André Looijenga, lid advyskommisje Obe Postmapriis

Advertisements

Posted in No-tiid, Skreaun, Skylk | Tagged: , , , , , | Leave a Comment »

Rêd de Obe en de Fedde!

Posted by André Looijenga on 03/10/2012

Nije wike freed, 12 oktober, wurde yn Tresoar trije wichtige provinsjale literêre prizen útrikt: de Obe Postmapriis, foar de bêste oersetting nei of út it Frysk, en de Fedde Schurerpriis en de Fedde Schurer Publykspriis, beide foar de bêste debutanten yn it Frysk. Ik haw sels dit kear mei in soad nocht lid west fan de advyskommisje dy’t in winner foar de Obe Postmapriis foardroegen hat. Boppe in sterk fjild fan gadingmakkers stuts neffens ús ien oersetting mei kop en kont út: De Hobbit, fan J.R.R. Tolkien, oerset troch Anne Tjerk Popkema.

Wilens wy ús winner lêsten bekendmakken, waard allinken dúdlik dat Deputearre Steaten yn har nije kultuernota in oare takomst foar de Fryske kulturele prizen sjogge. In takomstbyld dat my min oer it mad kommen is:  de Obe Postmapriis en de Fedde Schurerprizen wurde fuortbesunige!

Ofrûne freed wijde ik it foaropwurd fan de digitale ensafh (dêr’t ik sûnt koarten einredakteur fan bin) oan dizze hommelse likwidaasje fan twa emininte provinsjale prizen. Dêryn sitearre it folgjende ferdikt út de Haadlinen yntegrale beliedsnota taal, kultuer en ûnderwiis 2013-2016:

“Mei it ynstrumint prizen sette wy yn op de aktive dielname fan Friezen op it mêd fan kultuer, taal en ûnderwiis. Tagelyk stimulearje wy mei ús prizen op it mêd fan keunst, toaniel, literatuer, muzyk, foarmjouwing en arsjitektuer by útstek de talintûntwikkeling dy’t nedich is foar kreativiteit as produksjefaktor. Wy sette de kommende perioade yn op minder prizen: foar elk (boppeneamd) kultuermêd ien. Wy kinne de middels op dy wize effektiver ynsette, it prizejild ferheegje en mear omtinken jaan oan organisaasje en útrikking fan prizen.”

Yntusken wurdt dúdliker wat dit betsjut: gjin provinsjale prizen mear foar oersettings en boeken fan debutanten; inkeld de Gysbert Japicxpriis hat besteansrjocht neffens it Provinsjehûs!

Ik wol hjir fierder net werhelje wat ik yn ensafh skreau, en jim grif al lêzen hawwe. Net allinnich wurde de Obe- en Fedde-winners fan dit jier misledige ynstee fan wurdearre troch koart foar de útrikking it opdoekjen fan de prizen te melden, mar dizze lytse besuniging betsjut in ûnbegryplike en ûnferantwurde kealslach yn it Frysktalige literêre fjild. De beide prizen besteane net om’e nocht, al wer in lytse tritich jier. Der hat yn de ôfrûne desennia in stream oan kwalitatyf goede Fryske oersettings en oan sterke literêre debuten west, dy’t it omtinken, de stipe en de wurdearring fertsjinne hat dêr’t dizze prizen mei foar soargje. Doe, dit jier, en, as it mei, yn de takomst.

Hoe belangryk goede Fryske oersettings binne foar it Frysk, wurdt gauris ûnderskat. Ferfryskings út de wrâldliteratuer, sawol fan erkende klassikers as fan populêrdere titels, kinne doarren wêze dêrtroch’t lêzers it skreaune Frysk yn lutsen wurde. Oersettings nei it Frysk ta dy’t derta dogge, sitte op it spannende snydflak tusken literêr keunstnerskip en tsjinstber wêzen oan it oersette wurk, it lêzerspublyk en de doeltaal.

Mei eltse slagge oersetting wurdt it Frysk in bytsje in gruttere taal, wurdt der in stikje bûtenwrâld ta-eigene en tagonklik makke, wurdt it Frysk wer ris goed teste op wat wy allegear mei dy taal wol net kinne. En dêrmei is it oe sa wichtich dat sokke oersettings by de minsken komme, dat âlde en nije Frysklêzers derfan genietsje kinne.

Sûnder dat dat no ús doel wie as advyskommisje, past Anne Popkema syn mear as treflike ferfrysking fan De Hobbit presys by ien fan de pylders ûnder de nije kultuernota: meidwaan… ferbine…. Júst in oersetting as dizze is op himsels al prachtige reklame foar it Frysk as lês- en skriuwtaal! Ek foar dyjingen út Fryslân dy’t it Frysk (spitigernôch) net of amper fan hûs út meikrigen hawwe. Dat der yn it Frysk oersettings ferskine lykas De Hobbit, soe eins al genôch oan argumintaasje wêze moatte om it ôfskaffen fan de Obe Postmapriis tsjin te hâlden.

It ôfskaffen fan de Obe Postmapriis en de Fedde Schurerpriis kin noch opkeard wurde!

Achte leden fan de Provinsjale Steaten, jo kinne in amendemint yntsjinje en stypje om dizze twa wichtige provinsjale prizen, dy foar oersettings en dy foar literêre debutanten, fuortbestean te litten. Ik betrou op jo wiisheid en ynsjoch en op jo leafde foar it Frysk, dat jo de Obe Postma- en Fedde Schurerprizen net behannelje litte as wikseljild op de begrutting dy’t efter de nije kultuernota beskûl giet. De Fryske taal hat ommers ferlet fan in bloeiende Fryske literatuer, dy’t wurdearring fertsjinnet troch mear as ien literêre priis.

Ik hoopje dat jo myn grutte soargen oer it nije prizebelied diele, en dat jo helpe wolle om de nije provinsjale kultuernota op dat mêd te ferbetterjen.

Woansdei, trije oktober 2012.

Posted in No-tiid, Skriftekennisse, Skylk | Tagged: , , , , , , , | 2 Comments »

Hâip

Posted by André Looijenga on 21/09/2012

It is de jûn fan freed 21 septimber 2012. It skynt dat in pear kilometer fan my ôf, yn Haren, in stik as wat simpele idioaten oan it rellen slane. Mei kamera’s derby, dy’t der winliken op stiene te wachtsjen. Hoe krekt, en mei hoefolle skea, dat heare wy moarnier wol. Wêr’t it my om giet, is hoe’t it kin dat barren sa grut wurden is dat it op dit momint dêr yn it filladoarp sa út de klauwen rint.

De rellen, slaanderij en fernielings dêr yn Haren binne in moai foarbyld fan it misfunksjonearjen fan de konvinsjonele nijsmedia yn in tiidrak fan ynternet. It is nijs dat makke is troch it nijs. It misferstân dat op Facebook ûntstien wie troch in lyts fersin fan dat fanke út Haren, waard begjin fan’e wike al oppakt troch de ‘âlde’ media. Dêrmei waard it útfergrutte, krige it de foarm fan soundbites en koarte nijs-item‘kes, koe it him pas echt ferspriede bûten in lytse krite om Haren hinne. It event waard kreëarre troch it by fersin kreëarjen fan it event sa’n soad omtinken te jaan.

Normaal soene jo tinke dat eat pas nijs is as it bard is. As it bart, moat der ferslach fan jûn wurde. Driigje te barren is wichtich foar de omwenjenden en de plysje om te witten, mar dat is noch gjin nijs. Dat is sensaasje, is opstokeljen. Dat sjoernaals en kranten sok lokaal non-nijs sa graach opheine en fierder de wrâld ynhelpe, sjoch ik in symptoam yn fan de delgong fan de tradysjonele nijsmedia. In slim tekoart, júst wylst fan goed-ynformearre nijsfoarsjenning sa’n ferlet is.

Nea wie der safolle nijs. En tagelyk wurde de berjochten deroer troch minder minsken makke. Nijsmedia draaie om de output, it útpoepen fan berjochtsjes foar de rappe konsumpsje. Seker de kranten sitte yn finansjeel swier waar, dat se besunigje. Eftergrûnen, neier ûndersyk, spesjale ekspertise, neifreegjen, omtinken foar langer duorjende ûntwikkelings, oandacht foar wat bart op plakken dy’t tafallich rûnom hyped wurde — binnen de logika fan in (neo-liberale) koartetermyn bedriuwsfiering is dat alles dat relevante sjoernalistyk ynhâldt, net wichtich.

Nijs wurdt produsearre troch minsken dy’t efter har kompjûterkes sitte. Fansels skriuwe dy minsken wol oer dingen dy’t echt barre; fansels skriuwe regionale media ek oer dingen dy’t regionaal wichtich binne. Besunigje op minsken yn dizze sektor soarget lykwols sûnder mis foar minder ferskaat en minder kwaliteit. Nijsprodusinten dy’t output leverje moatte efter har kompjûterkes, sille net oars dwaan kinne as ynformaasje oernimme. En leafst sa folle sa gau as kin. In gefolch dêrfan binne hypes dy’t koart as in goarre (as in virus) har ferspriede, troch it neipraten fan wat op in oar plak al sein of skreaun wie. Dy pear minsken dy’t yn dit lân noch nijsredaksje binne, kinne dêrby net folle mear lêze as Nederlânsk en Ingelsk wat laat ta in blikfjild op de wrâld dat it grutste part fan de wrâld oerslacht. Twaddehâns nijs, opbakte klykjes út Ingelân en Amearika…

Dêrby komt dan noch dat efter de kompjûter sittend de dingen dy’t yn it smelle ramt fan it byldskerm passe grutter lykje as dat se binne. Nijsredaksjes dy’t alle dagen inkeld byldskermwurkje, oerskatte útsoarte it ynternet, de social media en ûnnoazele YouTube-filmkes. Sa hype se lytse dingen ta oaljefanten dêr’t rellen fan komme. Nijsmedia moatte har wat dat oangiet beheine ta wat echt bart, ynstee de driging fan barren ta in barren oan te boazjen. Mar dy media moatte foaral de moraal en de middels (werom)krije om fierder te sjen as de noas lang is, om dingen yn ferhâlding te pleatsen, haad- en bysaken te ûnderskieden, en better te freegjen en te sykjen.

Yn Haren rêde se moarn de rotsoai wol wer op. De skuld fan slaanderij en fernielings leit by wa’t sokke harsenleaze stommiteiten begiet. Mar dat al dat gedoch überhaupt plakfûn yn Haren, dat koe barre trochdat sleauwe nijsredaksjes in fait divers oer it ‘oe sa hippe’ Facebook opklopt hawwe ta in nasjonaal event.

Freed, iennentweintich septimber 2012.

Posted in No-tiid | Tagged: , , | Leave a Comment »

Tweltsjes

Posted by André Looijenga on 27/07/2012

Hoe’n bytsje wurden kinst nedich ha om in ferhaal te fertellen? Yn twa, trije sinnen kin in hiel plot besletten wêze. Ien alinea kin gauris genôch wêze en fetsje in hiel libben, fiktyf as net, gear.

Noch koarter: jin beheine ta 140 tekens.

Soks besiket Geart Tigchelaar op it heden. Hy twitteret ultra-ultra-koarte ferhaaltsjes. Yn it Frysk is er dêr grif de earste yn. Literatuer op de hiele koarte baan.

‘Moarn yn ’e werkânsing, jonge,’ hie se sein. Se bedoelde dat er in dikke kloat wie en dêr hie se gelyk oan. Wer it shirt binnenstbûten.

Sa’n bytsje alle twa dagen bringt Geart Tigchelaar in nij tweltsje yn de wrâld. As swellen dûkelje se efter de miggen oan op it hiem. It giet yn mar in pear wurden, dat der moat in punt yn sitte. Fluch even oarsom.

Geart syn tiger-as-tige koarte teltsjes fynst fansels op Ensafhtsjetter (twitter), en op facebook by Literêr Tydskrift Ensafh. By wize fan retweet noch mar ien:

It wurdboek dat er der op neisloech wie net grutternôch, it stie der net yn. It moast wol, want mem wie krekt yn har skrobearrings. 

Moandei, tritich july 2012.

Posted in Skriftekennisse | Tagged: , , , | Leave a Comment »

Esperanto for de Friezen!

Posted by André Looijenga on 26/07/2012

Yn’e kast haw ik in behindich boekje, dêr’t it griene omkaft fan oer de jierren brunich wurden is. Yn 1933 is it útjûn, mei heechstimde ferwachtings. De foarkante is dernei: strakke letters (foar dy tiid), in steande swarte rjochthoek mei in stjer grien útsparre. Esperanto for de Friezen! – Frysk Esperanto-learboek I. De auteur wie in C. Hettema. Diel twa haw ik net.

It hat in foaropwurd fen it bistjûr fen it S.D.F.F. en de gearstalder:

Yn 1911 sloech de forneamde strider for Esperanto Dreves Uiterdyk, ek bikend as foarstrider fen ús memmetael, it Frysk Selskip foar him to stypjen by de útjefte fen in Esperanto-kaei (lyts learboekje) yn it Frysk. It Selskip seach dêr, sa’t it liket, gjin ljocht yn, en de útjefte gyng oer. Yn it Kristlik Selskip wier W.P. Cnossen dodestiids in warber foarstrider, mar earst yn 1921 joech de Jongfryske Mienskip it foarbyld mei it opsetten fen in Esperanto-leargong; yn 1925 folge in twadden-ien; hjirút wei is it Esperanto-forieningswêzen yn Fryslân opwoechsen. De Mienskip hat spitigernôch de lêste jierren it Esperanto as forkearstael mei it útlân allinne yn it karbrief. De rop “Fryslân en de Wrâld” moat lykwols folksriem wirde!

It Soasiael-Demokratysk Frysk Forbân wol dêrta it brûken fen Esperanto as ynternasjonale helptael fen it hiele Fryske folk sa krêftich mûglik foartsterkje. Wrâldboargerskip is allinne bisteanber op grounslach fen it eigene. Hwet mear der Esperanto leard wirdt fen’e Friezen lâns de wei fen hjar memmetael, hwet rûmer en frijer hja hjar ûntjaen kinne.

Dit learboekje moat sines dêrta dwaen. It is sa gearstald det it brûkt wirde kin by ienfâldige leargongen en teffens tsjinje kin by selsstúdzje.

(…)

It doel is fensels meidertiid in wiidweidiger Frysk Esperantowirdboek út to jaen. For it lêzen hoopje wy ienfâldige Esperantoliteratuer en maklik to bisetten Fryske teksten mei de oersetting dernjunken yn’e hannel to bringen. Bynammen scil ek oandacht jown wirde oan de forsprieding fen de klassike wirken út’e wrâldliteratuer yn Esperanto, om los to kommen fen de leije fen de Hollânske oersettingen.

Stypje ús wirk troch dit boekje oan’e man to bringen!

Wird lid fen it Forbân en de Federaesje fen Arbeiders-Esperantisten!

No sa. Oer dizze Cornelis Hettema kin ik op it earst neat fine. Faaks hie er te krijen mei de Utjowerij Boekhannel “De Fûnk” yn Hirdegeryp – grif ferbûn oan it neamde S.D.F.F. – dêr’t it boekje útkaam is. (Op it foarblêd stiet lykwols, prozaysker: Stiens T. Herder ’33.) Doedestiids wie foar 50 sinten it lesboekje, diel 1 út de rige ‘Fryslân en de Wrâld’, te besetten.

Moai om te sjen hoe’t foarstehelte 20e ieu Jongfryske ideälen gearkamen mei ynternasjonaal stribjen nei wrâldboargerskip, dêr’t it Esperanto in fehikel fan waard. Sij it, lykas faker, mei in bytsje fertraging. Dreves Uitterdijk (1866-1940) fan Readtsjerk hie yn Nederlân de pionier west op it Esperanto-mêd. Foar it Selskip wie it yn 1911 miskien noch wat te útwrydsk, sokke útlânske hypes.

Mar grutte plannen hiene de Fryske Arbeiders-Esperantisten al yn’e jierren tritich. Frisujo kaj la mondo! La ĉielo estas la limito! Wat soe der fan op’e hispel komd wêze…?

It boekwurk dêr’t ik sels foar it earst mear te witten kaam oer de ‘ynternasjonale helptaal’ heucht my noch. It stie yn in úthoeke fan de Snitser bibleteek, en bearde al wat minder selsbetrouwen. Mei nuvernocht lies ik de lesmetoade troch fan in man, waans namme ik fergetten bin (in âlde autodidakt fan foar de oarloch, neffens de persoanlik kleurde ynlieding). Gielich papier, typmasjineletters, naïve tekeninkjes om de betsjutting fan foarsetsels út te lizzen.

It luts my oan, stjitte my ek wat ôf. It knullige faaks dat it Esperanto oer him ha kin, benammen yn in taalboekje dat al te bot op’e hoksen giet. It út’e-tiidske ideälisme is te priizgjen, mar dat promoatsjen fan ienfâld… né, tanke.

Likegoed wie reklame meitsjen foar in simpel, neutraal kommunikaasje-ark krekt wat de betinker besocht hat. Op 26 juny 1887 seach yn Warschau in earste boekje fan L.L. Zamenhof (skûlnamme dr. Esperanto) oer syn taal it ljocht. Ynternasjonale Taal. Foaropwurd en komplete lesmetoade. “Por Rusoj”. Foar mar 15 kopeken wie it fan jo.

Dat, kinst sizze, it Esperanto hat hjoed syn 125e jierdei.

Konstruearre talen mei ik wol lije. It ompielen oan taal, oft it no in ‘echten’ is, of in sels optochten, mei ik ek sels graach dwaan. Dat: fen herte lokwinske, Esperanto, kaj ankaŭ multajn jarojn!

Koartlyn kaam it boek Een wereldtaal (2004) fan Marc van Oostendorp my op’en paad. In hiel goed skreaune skiednis fan it Esperanto, oer Zamenhof dy’t fan 1887 ôf allinken syn hobby útwaaksen seach ta in wier ynternasjonaal fenomeen, oer hoe’t de taalbeweging him ûntjoech, oer oare keunsttalen, en oer de literatuer dy’t yn it Esperanto makke is.

Dat lêste hat in soad betsjutten foar hoe’t Zamenhof syn taal nei fiiffearn ieu hieltyd noch libbet. It Esperanto fan de (âlde) learboekjes hat in oerdreaune fokus op it lytse tal taalrigels, de simpelens, de trochsichtigens.

Koarte sintsjes. Rasjoneel en positivistysk. Tak-tak-tak. La infanoj estas en la lernejo. [De bern binne yn de skoalle.] Ili skribas en la kajeroj. [Hja skriuwe yn de skriften.] Kie staras la instruisto? [Hwer stiet de ûnderwizer?]

No ja, jo moatte net te dreech begjinne fansels. Underwylst haw ik lêzendewei leard dat it Esperanto in libben fûn hat foarby de lesboekjes. Dat der rillegau mei wille om-eksperimintearre waard mei Zamenhof syn útfining. Mei foar- en efterfoechsels is it leksikon ûnbidige út te wreidzjen. De ienfâldige, heldere grammatika (‘yn in oere tiids te learen!’, gjalpe it hûndert jier lyn) hat him ûntjûn ta in libbene en ynventive kreoaltaal.

De ynternasjonale tuskenyn-taal sil it Esperanto foarearst wol net mear wurde. Mar 125 jier nei de earste publikaasje hat it altyd noch in oanhing dêr’t in skrutene jonge dokter yn it troch de Russen besette Warschau fan 1887 kwalik fan dreame kind hie. Dichters, oersetters en romanskriuwers hawwe it ferrike ta wat hiel eigens. Makliker is it der net drekt op wurden. Eleganter faaks al. Knullich en knoffelich is it perfoarst net en, op grûn fan wat Van Oostendorp meldt, smakket it nei mear.*

Boppedat hat it in wrâldwide taalmienskip (yn alle gefal likernôch fan it formaat fan it Frysk) dy’t fan har taal bewust is, en der kreätyf yn is, yn in mjitte dy’t ik foar it Frysk jerne winskje soe.

Tongersdei, seisentweintich july 2012.

*) In nijsgjirrich boekje dat it Esperanto ál as in komplekse taal, ynstee fan as in pear simpele rigeltsjes, beskriuwt, is: Christopher Gledhill, The Grammar of Esperanto. A corpus-based description (München 1998).

Posted in Lêzen, Taal | Tagged: , , , , , , | Leave a Comment »

dat wetter dy wurden wat krêft wat krêft ha se prins

Posted by André Looijenga on 07/07/2012

Twa dagen yn it foar wist ik noch fan neat, mar ein april rûn ik sa mar mei in goeie freon fan my troch Szczecin (Stettin). Ungefear like fier fan Grins ôf as Parys, mar wat in oare wrâld! It wat suterige en skurve fansels, dêr’tst dy op ynstelst by in eastlike reis. In âlde stêd dêr’tst noch oan sjochst dat nije minsken in generaasje as wat lyn op’e nij mei begûn binne. Mar de measte yndruk kaam fan de taal.

It wie lang lyn dat ik yn in lân wie dêr’t de taal my sa frjemd wie. En yn Poalen komst ûnder de taal net út. Reklame bestiet dêr folle mear as by ús út teksten, mei lange en ûnwerkenbere wurden. Reklamebuorden boppedat ûntbrekt it net oan yn Poalen, dat by it binnenriden fan elk doarp slacht it Poalsk dy wer foar de snuffert. Der is mar ien remeedzje: besykje om it (in bytsje) te learen.

Przepraszam, nie mówię po polsku… Us earste wurdsjes hiene wy daalks nedich, doe’t wy de jûns yn Szczecin by de tramhalte stiene. Oft it wie dat ús Nederlânsk yn’e fierte deselde klang hie, of dat wy yn uterlik bêst Poalen wêze koene, of dat de stêd sa mei de rêch nei it bûtenlân leit dat se op bûtenlanners alhiel net fertocht wiene, mar wy waarden hieltyd frege at in tram 2 of 4 al lânskaam wie. De roadtrip troch Pommeren waard sa net allinne in ûntdekkingsreis troch in ûnbekend tichtby lân, mar ek in praktyske taalkursus.

Mar, wát in lân! Ik wol sa wol wer werom. De mjuks fan âld en nij, de noflike sfear, de deeglike (en goedkeape) iterij, it hearlik positive oan in lân dat derop foarútgiet… Rûnom waard der oan de diken wurke, hiele doarpen wiene opbrutsen omreden fan droga w budowie; wy rieden oer sneldiken dy’t net op’e kaart stiene. Huzen nij yn’e ferve, mânske nijbou-tsjerken tusken de boukavels. En sjochst echt dat de befolking jonger is as te uzes. Tweintigers en tritigers yn de lytse bern. Dit is gjin lân fan pinsjonado’s. Poalen is sa’n bytsje wat Nederlân fan’e jierren ’60 west ha moat.

De sinne skynde, de dagen wiene lang, en yn it binnenlân wie it ien dei sels 32°. Myn freon hie in flinke rûnrit úttocht. Nei Szczecin, reizgen wy by de Eastsee del oer Świnoujście (Swinemünde), Kołobrzeg (Kolberg), Darłowo (Rügenwalde), Słupsk (Stolp), it skiereilân Hel, Gdańsk (Danzig). Doe it freonlike marregebiet fan Kasjûbië yn, it slieperige Chełmno en it noflike Toruń oan de Wisła, en troch Bydgoszcz rjochting hûs. In Dútsk kaarteboekje út it ynterbellum by de hân (fandêr dy nammen), en myn op’e lêste dei ûnmisbere Guide illustré de la Pologne fan monsieur Orłowicz út 1927.

Werom woe ik mear witte fan de taal as reizgjendewei op te heinen. En fan de literatuer. In earsten fynst wie Czesław Miłosz [1911-2004] syn hânboek The history of Polish literature, dat tagelyk in oersjoch jout fan Poalens komplekse skiednis en hiel earlik begjint mei Latynske kroniken út de lette midsieuwen (doe’t der jit kwalik Poalsk skreaun waard). Mei Miłosz as gids reizge ik op’e nij, en fierder, Poalen yn.

Moai oan Miłosz syn boek is der ek aardich wat by beblomlêze hat, mei it orizjineel neist de Ingelske oersetting. My trof yn it bysûnder in fers fan Zbigniew Herbert [1924-1998], Tren Fortynbrasa.

Foar Ensafh haw ik my weage oan in oersetting út it Poalsk. Hjir de earste strofe:

No dat wy op ússels binne kinne wy prate prins as man ta man
ek al leisto op de trep en sjochst likefolle as in deade miammel
te witten in swarte sinne mei brutsen strielen
Nea net koe ik oan dyn hannen tinke sûnder gnyskjen
en no dat se lizze op it stien as delrûgele nêsten
binne se lyksa warleas as foarhinne Dat is de eigenste ein
Earms lizze apart Swurd leit apart Apart de holle
en fuotten fan in ridder yn sêfte toffels

.

Teraz kiedy zostaliśmy sami możemy porozmawiać książę jak mężczyzna z mężczyzną
chociaż leżysz na schodach i widzisz tyle co martwa mrówka
to znaczy czarne słońce o złamanych promieniach
Nigdy nie mogłem myśleć o twoich dłoniach bez uśmiechu
i teraz kiedy leżą na kamieniu jak strącone gniazda
są tak samo bezbronne jak przedtem To jest właśnie koniec
Ręce leżą osobno Szpada leży osobno Osobno głowa
i nogi rycerza w miękkich pantoflach

Hjir fierder te lêzen op www.ensafh.nl. Mei twa linkjes nei bysûndere foardrachten fan it fers, dat foaral even trochklikke.

Sneon, sân july 2012.

Posted in Dien, No-tiid, Skriftekennisse | Tagged: , , , , , , , | 2 Comments »

Wêrom de stúdzje Frysk net ferdwine mei

Posted by André Looijenga on 21/05/2012

It fuortbestean fan de selsstannige stúdzje Fryske Taal en Kultuer oan de Ryksuniversiteit Grins is yn grut gefaar. De fakulteit der letteren, dêr’t Frysk ûnder falt, moat besunigje. De Grinzer letterefakulteit omfettet in grut tal opliedings en spesjalismen op it mêd fan talen, skiednis en kultuerstúdzjes. Yn it ramt fan de besunigings wol it bestjoer fan de fakulteit de measte ‘lytse’ talestúdzjes gearfoegje ta Europeeske Talen en Kultueren. Gearwurking en opinoar ôfstimmen fan stúdzjeprogramma’s binne nea ferkeard, mar wat it fakulteitsbestjoer útstelt, sil betsjutte dat it akademyske Frysk foar it grutste part fuortbesunige wurdt!

Op dit stuit hat Frysk yn Grins 3,3 fte oan dosinten. Mei dizze lytse akademyske fakgroep (ien professor, fjouwer dosinten yn dieltiid) kin der noch altyd in breed programma oan universitêr ûnderwiis oanbean wurde: taalkunde, literatuerskiednis, Aldfrysk, taalfeardigens, en de stúdzje fan meartaligens. Op dizze wize kinne der noch altiten studinten in folsleine universitêr oplieding Frysk (‘haadfak’) trochrinne, en is der tagelyk in nijsgjirrige karút oan byfakken Frysk foar studinten mei in oar haadfak. It fakulteitsbestjoer wol de dosinten Frysk werombringe fan 3,3 fte nei 1,0 fte. Dat soe sûnder mis de ein wêze fan breedte en djipgong fan de oplieding Frysk!

Mei mar ien dosint (1,0 fte) is it folslein ûnmooglik om op alle terreinen genôch wittenskiplik nivo te bieden, om sa’n ferskaat oan spesjalismes te omfiemjen en om op safolle mêden adekwaat kolleezje te jaan.

Frysk sit yn de tange tusken ôfrekkene wurde op studinte-oantallen en it feit dat it grutste part fan de studinten Frysk of fakken fan Frysk neist in oare stúdzje docht. Of alteast: die. It folgjen fan in folsleine twadde universitêr stúdzje wurdt ommers tsjintwurdich troch it ministearje fan ûnderwiis swier ûntmoedige: foar in twadde stúdzje moat in ûnbidich heech kolleezjejild betelle wurde. Byfakstudinten telle ornaris net mei yn de statistiken, om’t se net as ‘studint Frysk’ ôfstudearje. De fakulteit der letteren wol it belang fan Frysk foar byfakstudinten net sjen, wannear’t dat har net útkomt, en it ministearje fan ûnderwiis is al langer blyn foar al it oare as oantallen ôfstudearre studinten.

Sels haw ik ek Frysk as byfakstudint dien. Wylst ik Gryksk en Latyn (GLTC) studearre, haw ik it prachtige fak Aldfrysk folge. As byfak telde dat mei yn myn bachelor Gryksk en Latyn. Dit iene ûnderdiel fan de, no faaisteande, stúdzje Frysk wie in grutte ferriking binnen wat ik oan universitêre oplieding hân haw.

As studint klassike talen woe ik graach ek dy âlde taal kennen leare dy’t sa tichtby hûs ferskûle lei. It blykte in kolleezje yn in lyts keammerke mei mar trije studinten en in bysûnder erudite dosint, Oebele Vries. Hy brocht ús in klearder byld by fan Fryslân yn de midsieuwen, ferdjippe ús ynsjoch yn de struktuer fan de Germaanske talen, ferdútste ús de wûndere wrâld fan it Aldfrysk rjocht, en lies mei ús midsieuske wetten, kêsten, leginden en oarkondes. Komselden haw ik in fak folge dêr’t ik sa’n soad leard haw.

Lykwols: noch faaier as Frysk as gehiel stiet Aldfrysk. Oer in lyts hoartsje giet Oebele Vries mei pensioen. Oft er ea in opfolger hawwe sil as dosint Aldfrysk, is te betwiveljen. Yn de lêste tsien jier seach ik hjir yn Grins de oare spesjalisaasjes op it terrein fan histoaryske taal al stadichoan en stilwei ferdwinen: Egyptysk, Akkadysk, Sanskryt, Midsieusk Latyn, de oare âlde Germaanske talen (Goatysk, Ald-Ingelsk, Yslânsk). Akademyske ferdjipping wurdt sa fuortsmiten, likegoed as útsûnderlike ekspertise.

Der binne altyd mar in pear minsken dy’t sokke bysûndere ûnderwerpen as (Ald)Frysk as haadfak fan har (hieltyd djoerder wurdende) universitêre stúdzje te kiezen. De hearskjende tendinzen foar heger ûnderwiis oer stimulearje it om berekkenjend te wêzen. Frysk as haadfak is in moedige kar tsjin de stream yn, dy’t de measte serieus yn taal en skiednis ynteressearre Fryske studinten net meitsje sille. Mar as ûnderdiel fan in breder persoanlik stúdzjeplan (as byfak) binne de Fryske fakken likegoed tige wichtich.

It perspektyf dat Frysk biede kin yn de oplieding en foarming fan taal-skiednis-kultuer-spesjalisten giet fansels teneat yn de besuniging op de wittenskiplik staf fan Frysk yn Grins fan 3,3 nei 1,0 fte. Europeeske Talen en Kultueren as brede bachelor is op himsels gjin slecht idee, mar allinne as der dosinten bliuwe foar Aldfrysk, foar Fryske taalkunde, en foar Fryske literatuer- en kultuerskiednis. Der moat in learstuolgroep Frysk bliuwe. Foar dejingen dy’t har benammen yn Frysk spesjalisearje wolle, én foar dejingen dy’t Nederlânsk studearje, of klassike talen, midsieuske skiednis, tapaste taalkunde, Skandinavysk, rjochten, psychology, medisinen of natoerkunde.

De stúdzje Frysk en de studinten Frysk fertsjinje alle stipe yn har striid om Frysk yn Grins oerein te hâlden. De iennichste folsleine akademyske oplieding op it mêd fan ús Frysk, blinder! Dêrom, minsken, sis it troch, en rêd Frysk!

Sjoch ek: de side Rêd Frysk, fan stúdzjeferiening Skanomodu.

Moandei, iennentweintich maaie 2012.

Posted in No-tiid | Tagged: , , , , , | Leave a Comment »

(Ald-)Tersoalster wint Frysk diktee (wer)

Posted by André Looijenga on 11/05/2012

Tankewol foar de felisitaasjes!

Foar de twadde kear haw ik woansdei it Grut Frysk Diktee wûn. Sij it ex aequo dit kear, mei Ate Grypstra, mar dy siet yn it pommerantebankje en krige net in folpin mei ynskripsje. (Ate, by dizze ek hjirwei noch lokwinske.)

En dêrnei komt de parse.

Krekt as twa jier lyn wurd ik wer fijn ‘freemd’ as in Grinzer. (Grr…) Sjoch hjir mar wer by RTV Noord. Ik hearde niis ek al dat ik hjoed op in lanlike stjoerder (538) neamd bin yn in fleurich nijsberjochtsje: Grinzer ferslacht dy Friezen yn it skriuwen fan har eigen taal. Ik haw it even begoogle. By RTL hawwe se ien op de redaksje dy’t de regionale sinders by del blêdet. Foar ûnder it kopke ‘opmerkelijk’: Groninger wint Groot Fries dictee.

Grappich is soks, mar dochs steur ik my der ek wat oan. Om it yn Rients Gratama syn dikteefokabulêr te sizzen: it ûntfytmannet my fan eat fan myn identiteit. Ik bin gjin Grönneger. Ik tink ek net dat ik dat gau wurde soe. Of woe.

Mei alle respekt fierders foar de Grinzers, myn wenplak Grins, en de eardere Fryske regioanen dy’t no as ‘Grinslân’ troch it libben moatte. Ik kom út Tersoal. Dêr bin ik goed 29 jier lyn berne, yn wat doe noch de gemeente Raarderhim wie. Oan heite kant komt myn famylje út ferskate hoeken fan Fryslân dy’t inoar yn Ljouwert tsjinkaam binne. (Fan memme kant komme wy út SW-Drinte/NW-Oerisel, ek dêr gjin Grinslanners…) Yn Grins wenje en wurkje ik, as emigrant út it universiteitleaze Fryslân. Ik bin dus in Grinzer Fries, en dêrmei lid fan de grutste minderheid yn dizze nuvere stêd.

Hawar, ús âlde Fryske hobbys, de stambeam en de etnisiteit, hawwe wy no ek wer hân. Noch tige tank foar it omtinken, hear, al sit it allegear wat yngewikkelder as by jimme yn de krante past.

Freed, alve maaie 2012.

Posted in Dien | Tagged: , , , | 3 Comments »

Staverstriid

Posted by André Looijenga on 08/05/2012

Ja, minsken, moarntejûn sil it heve, oangean en sokssamear: it Grut Frysk Diktee.

Yn de Steateseal op it Provinsjehûs sil ik myn titel ferdigenje tsjin nommele en taaltûke tsjinstribbers as Ferdinand de Jong, Grytsje Kingma, Sigrid Kingma, Maaike Andringa en Wiebe Wieling… Wy sille sjen. Salang’t ik myn twa jier lyn wûne Frysk Hânwurdboek mar net hoech yn te leverjen as wikseltrofee.

Tiisdei, acht maaie 2012.

Posted in Skylk | Tagged: | 3 Comments »

Pasolini, David

Posted by André Looijenga on 14/04/2012

Yn de nijste digitale ensafh stiet dit kear in oersetting dy’t ik makke haw. It Friûlyske fers David fan Pier Paolo Pasolini, dêr’t ik fiif ferzys fan tsjinkaam. Alle fiif haw ik oerset en ynlaat. No te lêzen op jo favorite, iennichste Frysk literêre tiidskrift:

Hingjend tsjin’e put, earme jonge,
draaisto nei my dyn leave holle
mei in fette glim yn ’e eagen.

(…)

Pognèt tal pos, puòr zòvin,
ti voltis viers di me il to ciaf zintíl
cu’ un ridi pens tai vuj.

(…)

Fia it linkje lêze jo de rest.

Sneon, fjirtjin april 2012.

Posted in Skreaun | Tagged: , , , | Leave a Comment »

David Gorlaeus

Posted by André Looijenga on 04/04/2012

Oer in pear wiken sil it 400 jier lyn wêze dat David Gorlaeus ferstoar. Gorlaeus (1591-1612) wie in wûnderbern út Koarnjum, dy’t studearre yn Frjentsjer en Leiden. As suver de earste sûnt de Âldheid tocht en skreau Gorlaeus oer it filosofyske (letter natoerwittenskiplike) konsept ‘atoom’. Hoewol’t er krapoan iennentweintich jier wurden is, hat er tenminsten twa filosofyske wurken skreaun: Ideae Physicae (‘ideeën oer de fysika’) en Exercitationes Philosophicae (‘filosofyske oefenings’).

Gorlaeus waard berne yn Utert, mar groeide op op Martena-state yn Koarnjum. Dêr yn Koarnjum sil op freed 27 april 2012 in kongres holden wurde oer David Gorlaeus en syn wrâld. It sjocht dernei út dat dat in tige nijsgjirrige dei wurdt mei lêzings, de premjêre fan in dokumintêrefilm en in oargelkonsert.

Graach hie ik jim no in linkje jûn nei in webside mei it programma. Spitigernôch: hoe moai it programma ek is dat de organisaaje gearstald hat, in webside is der net… Op hiele ynternet is oer dit kongres yn Koarnjum neat te finen. As ik op it prikboerd fan de stúdzje Frysk hjir yn Grins de poster net sjoen hie, wie it folslein lâns my hinne gien…

David Gorlaeus wie in tige nijsgjirrige santjinde-ieuske Fries. Syn natoerfilosofyske wurk hat faaks yndie fan ynfloed west op in Descartes en in Spinoza. It is prachtich dat der op 27 april in hiele dei (ynklusyf de jûn) omtinken wêze sil foar Gorlaeus. Mar ik kin der net by dat de organisatoaren wat de kommunikaasje oangiet, yn de santjinde ieu stykjen bleaun binne…

Likegoed, dan moat it sa mar: kom allegearre nei Koarnjum op 27 april.

Woansdei, fjouwer april 2012.

——————————————————————-

UPDATE: In grut part fan myn krityk nim ik werom. David Gorlaeus bliket te twitterjen! Wis wier, sjoch mar: https://twitter.com/#!/gorlaeus

En dan is hjir it programma fan de Gorlaeus-dei, 27 april yn Koarnjum!

Posted in Skiednis, Skylk | Tagged: , , | 1 Comment »

Wetter, wurden en wittewatmear

Posted by André Looijenga on 31/03/2012

As jo mear fan my lêze wolle, fine jo dat yn/op Ensafh, it Fryske literêre tydskrift. Yn ús nijste digitale nûmer in essee fan myn hân oer Ljouwert as kandidaat foar Europeeske Kultuerhaadstêd 2018.

Der binne krinkjespuiers, en der binne jittikmigers, en der binne dy’t gewoan nocht hawwe oan ûnnocht. Mar it idee om Ljouwert yn 2018 ‘Kulturele Haadstêd fan Europa’ wurde te litten is op himsels dochs prachtich. Ljouwert, en Fryslân, ris in kear goed ynternasjonaal ûnder de oandacht te bringen… ensafuorthinne

Yn dit stik giet it oer de mooglikheden foar Ljouwert om yn dy wedstriid Maastricht, Eindhoven, Utert en De Haach te ferslaan. It giet oer wetter, oer mienskip en oer taal as saken dy’t Ljouwert bysûnder en it projekt ‘2018’ foar Ljouwert sa bysûnder urgint meitsje.

By it skriuwen hie ik ek in âlder blôchke fan my yn it sin. Oer de meartaligens fan Ljouwert en de posysje dêryn fan it Frysk: ‘De stille taal‘. Earlik sein, haw ik wolris dat ik suver wat grutsk wurd as ik guon blôchkes weromlês, — en dit is der ien fan: “Faaks is it dat al dy minsken dy’t swije, Frysk prate…

No’t dit blôchke útkomt, rûgelet in oar wer fan de foarside ôf: myn mânske bydrage oer de wurdkar fan Durk van der Ploeg yn syn twa earste dichtbondels. No ja, dat elberige stik is ek al wer fan hast in heal jiermel lyn, dat de ervige ang is der njonkenlytsen ôf. Wês mar net wanich, der wanke skylk wer nije blôchkes oer elve Fryske wurden. — Want de taal, dêr meist… dêr moatst mei suiskje en rinkelroaie.

Oer sir Durk van der Ploeg sprutsen: syn iennentweintichste roman, De Belvedêre, lâne juster nei in beholden flecht yn myn brievekast. Ynkoarten mear ek dêroer.

Mei Fryske wurden, sawol op jierren as nijfrinzich, stiet ek noch heel wat op’e hispel. Eat mei nije en ‘nije’ Fryske wurden, mei de skiednis fan it Frysk en oangiseljen fan omtinken en ynteresse foar de taal by jongerein. En ja, dat hinget gear mei ‘2018’…

Sneon, iennentritich maart 2012.

Posted in blôch, Skreaun, Skylk | Tagged: , , , , , | Leave a Comment »

Noard-Nederlânske Boekhannel

Posted by André Looijenga on 30/03/2012

Drôvich is it en mankelyk makket it jin. Ein maart betsjut ek de ein fan de Noord Nederlandsche Boekhandel, in boekewinkel dy’t hast 150 jier oan de Ljouwerter Foarstreek stie.

Fan’e wike haw ik der noch del west. Út sa’n opromming ôfpriisde boeken keapje jout in skuldich gefoel. Yn de krystfakânsje wie ik ek al yn Drylts doe’t dêr de boekhannel ophold te bestean. Yn jannewaris slute oan de Lytse Tsjerkstrjitte antikwariaat De Boekenmolen de doarren. In moanne letter yn Grins it yntusken anachronistyske antikwariaat Timbuctoo. En no dus wer in âld, ûnôfhinklik famyljebedriuw yn it boekefek. Boeken hawwe is noch hieltiten like moai, mar it keapjen hieltyd minder.

De Noord Nederlandsche Boekhandel wie as winkel al langer in libben anachronisme. Meastentiids rûn ek ik deroan foarby, mei in heal each nei de âldfrinzige djippe etalaazjes. Op ynternet sieten se wol al jierren lang (watst oan de side sjen kinst), en se binne fan doel om as ynternetwinkel fierder.

Tiisdei naam ik twa útwrydske tomen mei santjinde-ieuske ‘Friese Synodeverslagen’ mei. Foar myn promoasje-ûndersyk nei folkstalich/Latynske meartaligens fansels. Soks kin net út, mar se ha wol kreas twaëntweintich jier wachte op in keaper. De âlde J.J. Kalma hat se útjûn. Der kaam in hiel lytse glimk op it gesicht fan de baas en har soan. “Âlde dûmny Kalma,” sei de soan, “dy kaam hjir earder altyd.” — “Hy wie in hiel goeie klant,” foege mem ta. — “Mei syn jubelteannen: hy hie altyd sandalen oan.” — “Hy wurke hjir fansels flakby, op it argyf yn de Kanselarij.” — “Ja, dy man hat syn hiele libben net oars dien as studearjen…”

Tiden hawwe tiden, en it petear somberet wer rjochting de minne tiden fan no. De minsken ha wol jild, se sparje by it soad, mar se keapje net. No ja, fan dy ûnsin fan Apple, mar yn gewoane winkels… En de banken wolle net liene. Alles sit fêst. “Dy krisis, dat sil noch jierren duorje,” foarseit de soan.

Sille der skylk noch boekewinkels oer wêze? Ik betwivelje oft oer in jier oan it Ruterskertier (sûnt de nijbou is dat in tsjuster strjitsje neist de ‘Sting’) De Tille noch bestean sil. By de Noord Nederlandsche Boekhandel ûnderskieden se har noch mei in soad boeken yn de Fryske sektor, mar dy Selexyz-winkel is winliken in grutte Bruna yn in te rom en te donker pand.

Fansels kinst boeken ek op ynternet bestelle, mar ja, ik kom leaver sels nei in winkel as dat ik portokosten betelje. Porto foar foarút betelle pakketsjes, — dêr’t ik mar fan hoopje mei dat ik se weromfyn by de buorlju wêr’t de privatisearre besoarger se efterlit.

Freed, tritich maart 2012.

Posted in No-tiid | Tagged: , , , , , | 4 Comments »

Provinsjetaal

Posted by André Looijenga on 29/03/2012

No moai hear, ik lies krekt dat se der foar soargje sille dat jo foar klachten yn Fryslân wer gewoan yn it Frysk skilje meie. No ja, dat is it minste dat jo ferwachtsje meie by in lytse taal dy’t yn alle gefal mûnling noch altiten florearret. En dy’t offisjeel de foarrjochten hat dy’t oan it Leechsaksysk lêstlyn ûntsein binne…

Mar ja, it skreaune Frysk, dat is noch in hiel oar sjapiter… Abe de Vries stroffele der ferline wike oer dat op de webside fan de provinsje Fryslân ynienen de Fryske tekst fuorthelle wie. En dat Frysk stiet der noch altiten net wer op. Faaks is it sels de bedoeling dat der gjin Fryske ferzy mear komt. Noch even en ik moast mar ris yn it Frysk tillefoanysk hjiroer kleie…

No doch ik in sekere put foar ús Provinsje op it stuit, earne yn in herntsje fan it Frysk-literêre fjild. Yn jannewaris wie ik dêrta op it renovearre Provinsjehûs. It sjocht der goed út, fan de Twibaksmerk ôf sjoen, mar troch de monumintale poarte kommend foel de ûntfangst my tsjin. Der is in grutte nije doar, hiel kreas mei it provinsjewapen derboppe. Yn de hal dêrefter rinst lykwols fuortdaalks tsjin in deteksjepoartsje oan. Ik hie hope op in Paleis foar de Fryske Frijheid dêr’t ik as belutsen boarger wolkom wêze soe, mar waard hjitten om yn in keal haltsje te wachtsjen oant de befoege (oars wol freonlike) amtner my ôfhelle. Sûnder kaaikaart kaam ik it poartsje net foarby. De kaaikaart koe ik krije by in baly mei in stoeve dame… dy’t boppedat gjin Frysk prate.

Hawar, soks seit wat. Spitigernôch.

Tongersdei, njoggenentweintich maart 2012.

Posted in No-tiid, Taal | Tagged: , , | 3 Comments »

De Rembrandts lizze oer de flier

Posted by André Looijenga on 19/03/2012

Hjoed wie ik yn Utert foar myn wurk. Ik wurkje op’t heden as ûndersyksmeiwurker oan’e universiteiten fan Grins en Utert, foar it projekt Medieval Memoria Online. Ik stal dêrby in database gear fan ferheljende boarnen dêr’t de (let-)midsieuske werinneringskultuer yn ta utering komt. Fan’e jûn nei gearkomste en iterij rekke ik oan’e praat mei ien fan myn kollega’s, in keunsthistoarika dy’t allyksa’n database — fan grêfstiennen (oant 1580) meigearstalt.

Benammen Fryslân is ûntychlike ryk oan âlde grêfstiennen. Efkes sifers: myn kollega hie út Fryslân yntusken goed 500 serken fan foar de reformaasje ynfierd, tsjinoer in skrale 20 út Drinte. Sjoch, dêr hawwe jo de ferhâldings yn it ier-moderne Nederlân yn keunsthistoaryske statistyk… Mar it bysûnderste fûn se de kwaliteit fan de Fryske hurdstiennen serken fan ein sechtjinde ieu: de ferstoarnen ôfbylde ta fuotten út, de detaillearre rannen, arsjitektoanyske fersierings, de groteske fabelfiguerkes en de wielde oan wapenskylden.

Masterwurken fan’e renêssânse-byldhoukeunst binne it. En se lizze dêr mar yn ús âlde doarpstsjerken. Keunst fan Europeesk nivo leit by ús sa mar oer de flier.

Hjirûnder in fotootsje fan my fan ôfrûn simmer. In grêfstien yn Dronryp. De jûnmielstafel stiet der sa boppe-op.

Moandei, njontjin maart 2012.

Posted in Skiednis, Tsjerken | Tagged: , , , | Leave a Comment »

Klysters

Posted by André Looijenga on 19/02/2012

Op www.ensafh.nl, jo favorite iennichste Fryske literêre tydskrift, stiet wer ris in kollum fan my. Dizze kear in kommintaar oer hoe’t it fierder moat mei Fryske berne- en jongereinboeken, nei oanlieding fan de sterke Sirkwy-lêzing dy’t Sigrid Kingma ôfrûne tiisdei hold yn Drachten.

Hjir in priuwke. De rest lêze jo op Ensafh:

Merakels wie Sigrid har idee fan Fryske ‘Jonge Lijsters’. Sóks soe pas Fryske lêsbefoardering wêze: alle jierren fia skoalle bern in pakket Fryske jongereinboeken op har nivo bestelle litte. Alle jierren in seleksje fan, sis, trije kreas werútjûne goede lêsboeken op nivo A en trije op nivo B. Skylk hooplik ek op it dregere nivo C (mar yn dy kategory binne eins noch te min Fryske jongereinboeken ferskynd). Foarútbesteld, om en by €12 it pakket, en printe ‘on demand’. Pakst it goed oan, dan kinst tûzenen fan dy boekepakketsjes oan Fryske skoalbern en har âlden slite!

Snein, njontjin febrewaris 2012.

Posted in Dien, Skreaun | Tagged: , , , , , , , | Leave a Comment »

Sûnder Smit

Posted by André Looijenga on 04/02/2012

De deis fan de Grutte Gedichtejûn siet ik hinne en werom neist Pier Boorsma yn de trein. Sa kamen wy te praat oer in (njonkenlytsen âld) probleem: it lytse bytsje essays dat der yn it Frysk skreaun wurdt. Ien dy’t yn syn tiid wol in warber Frysk essayist wie, wie lykwols Jo Smit (1916-1991). Fan Smit hie ik al de moaie ferhalebondel Bisten en boargers, en ek syn boarterijke Stôk en ballen, mar syn skôgjend proaza (dêr’t er yn 1963 méi de Gysbert foar krige) koe ik net.

Myn reisgenoat woe ha, Jo Smit syn essays yn (û.o.) de Tsjerne wiene noch altiten net bondele. Dat soe in moai boek opleverje… De oare moarns fûn ik rillegau út dat Jabik Veenbaas ús al foar west hie, mei blomlêzing fan santjin koartere en langere stikken fan Smit. Ik frege it boek op út de byb, en wis: Jo Smit wie yndie in feardich essayist, dy’t skerpsinnich en dwersich nei Fryslân en it Frysk seach. Ynspirearjend, mei bagaazje en eachweid, ien foar wa’t kieze foar it Frysk lyk wie oan kieze foar frijheid.

De blomlêzing fan Veenbaas jout in aardich oersjoch fan Smit syn tinken oer literatuer en oer it Frysk. Foaral oer it earste aspekt giet it essay dat Veenbaas ta ynlieding skreau. Wat ik miste, wie in biografyske skets fan in man mei in, foar in Frysk skriuwer alteast, ôfwikseljende en nijsgjirrige karriêre. Boppedat wurdt al dúdlik dat it hjir om in seleksje giet, mar krijt de lêzer bûten dizze kar-út net in byld fan Smit syn produksje oan skôgjend wurk. In bibliografy dêrfan (of tenminsten fan alles dat Veenbaas en Riemersma fan Smit ûnder eagen hân hiene) hie moai west. Oer de foarmjouwing sil ik net lêbskoaie (by de KU moasten de skriuwers alles ommers sels dwaan), mar de staverings- en setflaters steurden my skoan.

Jo Smit kaam fan Skylge, Midslân om krekt te wêzen. Hy hat wurke as sjoernalist en as learaar, wie ferfolgens direkteur fan de RONO (regionale omrop) en dêrnei fan de VARA Radio. Hollânsk en Midslânzersk wiene de talen fan syn bernetiid yn Rotterdam en op it eilân. Frysk learde hy pas doe’t er yn Grins studearre.

Smit naam in sintraal plak yn yn it Fryske literêre fjild nei de oarloch. Yn Zolang de wind van de wolken waait lêze jo lykwols amper oer Jo Smit. Hy figurearret faker op foto’s as dat er omtinken krijt yn de haadtekst. Goed, op side 153 wurdt syn biografy jûn yn in útwrydsk foto-ûnderskrift, — mar dat dát it meast ynhâldlike is dat der yn it Wolkeboek oer him sein wurdt, toant hoe’t de auteurs him oan de râne fan de Fryske literatuer pleatsten. Fierders is Smit dêr inkeld de ynspirator fan in Riemersma (en in Van der Leest), wêrmei’t Trinus Riemersma al te bot en al te teleologysk ta hichtepunt fan it Fryske proaza kanonisearre wurdt. Jo Smit as ‘foarôfskading’ fan ús ferlosser Trinus…

It doar it wol oan en hâld út dat Jo Smit ien fan de wichtichste, én ûnderhâldendste, Fryske skriuwers ea west hat. Ten ûnrjochte heal fergetten, in yntellektuële twadde-taal-Fries mei in blikfjild dat fier foarby de grieën en de greiden rikke. Ien dy’t yn de jierren ’30 en ’40 genôch mishanling fan taal ûnderfûn hie om radikaal te gean foar de frijheid fan de lytse taal dy’t opbokse moat tsjin de sintralisme en lykskeakeling. Ien dy’t oe sa linich en humaan skriuwe koe yn selsbewuste (en dus geve) taal. Dat Smit gjin post-grifformearde dogmatikus wie, is ek wol noflik.

Syn earste boekpublikaasje, it lange ferhaal Sûnder sûker (41 s.) lies ik okkerdeis. Neffens it Wolkeboek bestiet it net. Skande, want it is in yntelliginte stoarje dy’t it lêzen tige wurdich is. De jimt leit frijwat heech foar de lêzer: Smit boartet dermei dat de personaazjes mear witte as de lêzer. It ferhaal is grutstepart in monolooch fan in man dy’t belutsen west hat yn in nasjonal(istysk)e beweging dy’t op ûnôfhinklikheid útrûn is. (De nammen yn it ferhaal binne allegearre Frysk, de plaknammen Fryskich. Hoewol’t “Frysk” net neamd wurdt, docht it alles oan as in útfergrutting fan de Fryske Beweging.) Yn in kafeepetear mei in âlde bekinde Kaspersma sjocht de sprekker werom op syn rol deryn, en op de rol fan in fierder net by namme neamde hy. Dizze hy hat allinkenoan de macht nei him ta lutsen: hy is de diktator wurden waans portret yn it kafee oan it lewant hinget. Eintsjebeslút wurdt de sprekker troch Kaspersma arrestearre en ôffierd, en giet it libben syn oardere gong.

Sûnder sûker is in earsten parabel oer it benearjende fan ideälen dy’t omslane yn in totalitêr rezjym. In sterk ferhaal oer prinsipes en morele frijheid fan in grut Frysk skriuwer, dy’t wy, seker yn ús tiid, net ferjitte meie.

.

Jo Smit, Jabik Veenbaas (red.), De moderne roman as moraliteit. Boalsert 2000.

Jo Smit, Sûnder sûker. Drachten 1956.

.

Sneon, fjouwer febrewaris 2012.

Posted in Lêzen, Skriftekennisse | Tagged: , , , | 2 Comments »

Lêzing en skriuwing

Posted by André Looijenga on 03/02/2012

Sibearyske kjeld, iis op de fearten en no ek noch snie. Neist it oare wurk wol ik ein dizze moanne in ûndersyksfoarstel yntsjinje kinne. Dy lêzing fan my, wêryn’t ik de Fryske literatuer mei dy yn it Lëtzebuergesch en it Furlan ferlike, is goed beteard. Foar wa’t dêr doe net by wêze koe: nije wike woansdeitejûn (8 febrewaris) sil ik myn ferhaal in twadde kear hâlde, foar Skanomodu, de Stúdzjeferiening Frysk yn Grins.

Myn lêzing gie ek oer de fragen “wêrom skriuwt ien yn in lytse taal?” en “wêrom lêst ien yn sa’n taal?”. Neffens my essinsjele fragen, wêrmei’tst fûnemintele kwestjes fan de Fryske literatuer rekkest. It úteinlike andert dêrop haw ik ek noch net jûn. Yn alle gefal is it net evidint dat ik bygelyks der foar keazen haw en skriuw dit blôchke yn it Frysk. Likegoed is it net evidint dat jo dit Frysktalige blôchke fan my lêze, hoe bot Frysktalich jo faaks ek binne. Lang net elkenien brûkt ommers syn latinte lêsfeardigens yn in lytse taal om aktyf, foar mear of minder yntellektueel ynspannende ferdivedaasje boeken yn dy taal te lêzen. De kar om jins driuw ta it skriuwen om te bûgjen ta skriuwen yn in lytse taal is noch ynkringender en beslissender.

It ferhaal dat ik lêsten hold, skaaide ferskillende kanten út: fan in min-ofte-mear wittenskiplike skôging oer meartaligens en literatuerskiednis nei mear in essay om te einigjen mei fermoannings oer de hjoeddeiske steat fan de Fryske skriuw- en lêzerij. Haw ik de oplossing? No, dat ek wer net, mar mear selsbetrouwen oer de wearde fan it Frysk soe al in eintsje helpe. De wearde fan ússels sjen sûnder dat wy dêr it inisjatyf en de miening fan in oar earst foar nedich hawwe. Frysk sichtberder, fanselssprekkender meitsje. Der yn it ûnderwiis mear oan dwaan. Regionale media dy’t einlings ris serieus oandacht hawwe foar Fryske literatuer, en einlings ris djipper neitinke wolle oer spesifyk Fryske problemen. No ja, en sokssamear en sokssa’nbytsje.

Miskien dat der takom jier in Sirkwy-lêzing gean moat oer “wêrom skriuwe guon skriuwers nét mear yn it Frysk?”…

Dat is wier net synysk bedoeld! In lytstalich literêr fjild as it Fryske is machtich ynteressant, en dochs krijt soks kwealk wittenskiplik omtinken. Hoe wurket it? Wêrom dogge guon minken mei, wêrom hâlde guon der nei in hoartsje mei op, wylst oaren it desennia lang folhâlde? It wurdt noch in hiele útdaging dêr in ôfwoegen stik oer te skriuwen, sûnder ûnnedich teannewâdzjen, want personele motiven (freon- en fijânskippen) spylje hjir in grutte rol yn.

No aanst de snie wer yn. In nij digitaal nûmer fan Ensafh stiet yntusken wer ree. Dêryn ek fersen yn it Hylpersk, en sjogge wy de grins oer nei it Westerkertier. Yn in (spitigernôch) opdoekend antikwariaat hjir yn Grins fûn ik fan’e middei in blomlêzing oersette Koreaanske (!) poëzij. Mar oer dat alles, fernuverjende foarmen fan Frysk en eksoatyske literatueren, skylk wol wer mear. En oer Frysk Latyn fansels.

Freed, trije febrewaris 2012.

Posted in Fryskens, Skriftekennisse | Tagged: , , , , , , , , , , , | 1 Comment »

Fersen by de feemerk

Posted by André Looijenga on 25/01/2012

Moarn is it nasjonale gedichtedei, en wy fan Literêr Tydskrift Ensafh dogge ek mei. Fan acht oere ôf binne jim wolkom yn Café Vellinga yn Snits, op ús Grutte Gedichtejûn. Tagong, en dielnimmen, fergees. Café Vellinga fine jim by de eardere feemerk.

Ik haw sels gjin eigen fersen om foar te dragen, mar as it program it talit (der komme mear as fjirtich dichters, haw’k heard), lês ik faaks dit fers. Dat gedicht bringt my wer yn it sin: it is (al wer / noch mar) in jier lyn dat de jûn oer de Samle fersen fan Steven de Jong plakfûn… Dat wie in moaie jûn, doe. Hawar, moarn wurdt grif ék in bysûndere jûn!

Woansdei, fiifentweintich jannewaris 2012.

Posted in Skylk | Tagged: , , | Leave a Comment »

Nijmakke Frysk

Posted by André Looijenga on 23/01/2012

Fryske wurden: altyd wille. It sil tink de tiid fan it jier wêze fan de listkes mei bysûndere nije wurden. De bjusterboartlike taalbazen fan de Fryske nijsside It Nijs binne mei in ferkiezing fan harren eigen (!) bêste nije wurd kaam. De Dútsers keazen ferline wike it slimste nije Dútske wurd (it Unwort des Jahres). En myn buorman Anne Popkema hat it nijwurd ‘gévisme’ útfûn, en de tsjusterste Fryske nijfoarming útkeazen.

Nije wurden yn it Frysk bin ik fûleinich foarstanner fan. Mar dan ál nije Fryske wurden dy’t yn it Frysk sels útdoktere binne, at it heal kin. It listke fan It Nijs is oars wol grapstich – mar it binne wol neibaksels fan nije baksels út it Nederlânsk. Soks folget fansels út dat It Nijs ús nasjonale Fryske nijsgjirrige-berjochtsjes-oersettsjinst is (en soks moat der ek wêze). Wat de taal oangiet, gniis ik ek leaver om hoe’t It Nijs útentroch de bocht út fljocht (‘sylflarde’ foar zeilmeisje…), as dat ik it gûchel-trânsleed-Frysk op omropfryslan.nl lês…

Yn in taal komme út harsels nije wurden wannear’t de sprekkers nije dingen ûnder wurden bringe wolle, én dy sprekkers tagelyk har goed bewust binne fan har taal. Nijwurderij komt foar in part fan purisme, foar in part út kreätyf boartsjen mei it taalmateriaal. Salang’t der mei in taal boarte wurdt, libbet er. Echt goeie neologismen komme de taalbrûkers sels mei, sûnder oare talen sa mar oer te kopiearjen.

De gévismen fan Anne Popkema ynspirearren my om ek efkes wat ballen it fjild yn te slaan. Hy joech syn priis oan sjoddy!, in nijmakke groetnis troch Hanneke de Jong. Yn syn listke koe ek snoadfoan (hoewol in karbonpapierwurd) my wol bekoare. Mar even wat besyksels:

bûspjûter (s.): in kompjûtereftich apparaat (dat kin in snoadfoan wêze, of in iPad, in Blackberry, in tablet of sokssamear), dat maklik opburgen wurde kin, tagong biedt ta ynternet en wat sa mear

dreechskamte (s.): de oanstriid fan de media om it foar har publyk foaral net te dreech en net te ynhâldlik te meitsjen, lykas men yn Fryslân wol fernimme kin by Omrop Fryslân as it giet om de Fryske literatuer of om djipper lizzende maatskiplike problemen yn Fryslân

eigenblyn (adj.): de eigenskip dat der yn de perifery net (selsstannich) sjoen wurdt hokker kwaliteiten en kânsen der lizze yn de eigen omjouwing (of it moat wêze dat oaren, ornaris yn it sintrum, dy kwaliteiten yn de perifery oanwize)

lêbskoaie (v.): op (foar guon) irritearjende manear krityk leverje, wêrby’t hieltyd deselde útsliten arguminten brûkt wurde

protterpraat (s.): in hype dy’t foar koarte tiid de publike opynje behearsket, bgl. oproppen troch it mei sin oerémisbearjend tsjetterjen fan in raas-politikus, en dy’t in hoartsje foar kabaal en praterij soarget, – lykas in kloft protters yn in beam

sjummijris (adv.): selsbewust earne mei pronkjend, bgl.: De skoaljonge siet sjummijris mei syn djoere bûspjûter te pielen.

stikkenprate (v.): 1) troch oanhâldende krityk fernijende en nijsgjirrige plannen wjerhâlde; 2) datselde, mar dan trochdat de plannen troch te lange politike diskusje net op’e reed reitsje

teferbouwe (v.): eat ferniele troch rigûreuze nijbou, bgl.: De Grutte Merk fan Grins wurdt teferboud troch de komst fan it ‘Groninger Forum’. [Ôfliedings mei te-, dy’t oan tiidwurden de betsjutting ‘stikken meitsje’ jouwe, binne in wat fergetten skat yn it Fryske leksikon!]

trânsleed (s.): minne oersetting troch it letterlik fertalen fan taaleigen út in oare taal (yn it Nederlânsk benammen ûnder ynfloed fan it Ingelsk, yn it Frysk ûnder dy fan it Nederlânsk)

wanwurd (s.): in (meast nijfoarme) wurd, dat: a) om politike redenen in beskaat ferskynsel as ten ûnrjochte as bedriigjend of misdiedich foarstelt, of b) in grouwélich ferskynsel ûnskuldich besiket te meitsjen, of c) minsken ymplisyt fan har minsklike weardigens ûntdocht troch har metafoarysk as guod, amorfe massa of natoerferskynsel út te byldzjen

Moaie wurden binne it net allegear, jou’k ta. Mar nedich binne se ál.

Moandei, trijentweintich jannewaris 2012.

Posted in Fryskens, Taal | Tagged: , , , , , , , , , | 2 Comments »

Oer oardel wike…

Posted by André Looijenga on 05/01/2012

Folle lok en seine! Segend nijjier, en alles wat winsklik is!

Nei twatûzen-alve komt twatûzen-tolve. Ris sjen wat der op it program stiet foar dit nije jier. No earst myn lêzing, oer literatuer yn lytse talen, yn it ramt fan Sirkwy. Tiisdei 17 jannewaris, yn Tresoar:

Tongersdei, fiif jannewaris 2012.

Posted in Skylk | Tagged: , , | Leave a Comment »