Frysk Deiblôch

It blôch fan André Looijenga

Posts Tagged ‘achttjinde ieu’

De takomst fan it Frysk (no, en anno 1785)

Posted by André Looijenga on 06/09/2010

Fan Durk Gorter stie der ôfrûne freed yn’e Ljouwerter in terjocht somber stik oer de takomst fan it Frysk. It punt moat sa ûndertusken berikke wêze dat Fryskpraters in minderheid wurden binne yn Fryslân. De taal erodearret, yn behearsking fan’e taal sels, yn’e breedte fan’e sprekkerspopulaasje en fral yn it tal sitewaasjes wêr’t it Fryskpraten fansels sprekt. Ûnder jongeren yn Fryslân sil it Frysk hieltyd lytser wurde. Sadree’t de measte babyboomers wei binne, eangje ik dat, sa’t it him no ûntwikkelet, it Frysk as in sprektaal fan leger-oplate mânlju in stille dea stjerre sil, wylst de froulju de bern grutbringe yn in healbakken polder-Hollânsk.    

Op’e ein fan syn stik pleitet Gorter foar in wiidweidich ûndersyk nei de steat fan’e Fryske taal. Dat moat de behyplike tastân oan it ljocht bringe. Oft men dêrmei de Fryske publike opiny wekker skuoddet, of dat der mei inkeld skouderopheljen op’e driigjende taaldea réagearre wurdt, is mar de fraach. 

Oan’e oare kant, it Frysk is al faker hast dea gien. Ek de auteur fan’e Hedendaagsche Historie of Tegenwoordige Staat van Friesland (sjoch myn blôchke fan juster) seach twadde helte achttjinde ieu net folle takomst foar de Fryske taal (it ‘Oud Friesch’). Hy hie fansels bûten de romantysk-ynspirearre Frysk-beweging fan’e dêropfolgjende ieuwen rekkene. Nijsgjirrich is dat dizze skriuwer àl in útstel docht om it Frysk te rêden, of tenminsten fêst te lizzen: it werútjaan en bestudearjen fan Gysbert Japicx. Soks soe yndie in spearpunt fan’e iere weroplibbing fan’e Fryske letteren wurde. Yn dit boekwurk út 1785 fine wy faaks it earste foarstel ta taalbefoardering yn’e Fryske skiednis (s. 160-161):

In de Steden toch is het Oud Friesch gansch en al in onbruik, zynde ‘er maar weiningen, die hetzelve zo verstaan, datze het spreeken en leezen konnen. De taal der Stedelingen heeft meer overeenkomst met die van Holland; doch zo, dat dezelve in de verschillende Steden van Friesland, door eenen byzonderen tongval wederom merkelyk verschilt, en van maar weinigen recht zuiver gesproken wordt. Hindeloopen alleen dient daarvan uitgezonderd; want daar en in het nabygeleegen Molquerum, wordt de Oude Landtaal nog gebruikt; ook is ze daar minder dan wel elders by de Friezen ten platten lande verbasterd.

Voorheen plag men, zelfs onder de eerste en aanzienlykste geslagten, het Oud Friesch nog binnens huis met zyn gezin te spreeken, en de Friesche Rymleryen van den beroemden Gysbert Japicx, in leeven Schoolmeester te Bolswerd, waren ‘t gewoone handboek, met welk men zich zocht te vermaaken en te stichten. Doch zowel het eene als het andere is sedert lang by weinigen in gebruik, en ‘t staat te vreezen, dat de kennis dier Oude Landtaal eerlang geheel en al zal verlooren worden.

Eene nieuwe uitgave van ‘t zo even genoemde werk, verrykt met eene naamlyst van de betekenisse der moeielykste woorden, zou geen ongepast middel zyn, om derzelver kennis een weinigje te verleevendigen. Veelen, dit is my meer dan eens gebleeken, zouden wel lust hebben, om dat keurig werk te leezen, en zich dus in de Oude Landtaal te oeffenen, zoze niet wierden afgeschrikt, door eene menigte woorden en gezegden, van welke zy de betekenis niet weeten te raaden. Het is derhalve te wenschen, dat iemand, die deezer taale kundig is, deeze taak eens voor zyne rekening zal neemen.

Moandei, seis septimber 2010.

Advertisements

Posted in Taal | Tagged: , , , , , | 1 Comment »

Frysk en Ingelsk

Posted by André Looijenga on 05/09/2010

Dat it Frysk eins mear ferwant is oan it Ingelsk as oan it Nederlânsk, is eat dat elk dy’t dit lêze kin al earder heard hawwe en faaks al meardere kearen sels fierder de wrâld yn holpen hawwe sil.

It gemienplak fan’e djipte-besibbens fan beide talen as dan ek al ieuwen âld. Sa fûn ik lêsten yn in boek út 1785, de Tegenwoordige Staat van Friesland (diel 1, s. 156-159), in stik oer de fergeliking tusken Frysk en Ingelsk. Eins giet it measte dat de auteur fan dit ferljochte neislachwurk (nei it liket in sekere Jan Wagenaar) oer it Frysk te sizzen hat oer dizze taalhistoaryske kwestje. De skriuwer komt fanwegen de histoaryske besibbens ta de konklúzje dat de Engelsche taal tot eene doodelyke armoede zou vervallen, indien zy alles aan het Oud Friesch moest te rugge geven, wat zy daaraan verschuldigd is.

Mei ‘Oud Friesch’ bedoelt dizze ein-achttjinde-ieuwer gewoan it ‘echte’ Frysk fan syn tiid (yn tsjinstelling ta de stedsdialekten). In eufemisme faaks foar de wenstige namme ‘Boersch’.

As bewiis fan it ferwant wêzen fan Frysk en Ingelsk jout er in tige nijsgjirrich voorbeeld van overeenkomst (…) dat zelfs den minkundigen geene twyffeling zal overlaaten:

Wy habbe sjoen ien schyp oppe See, wear yn wier tzien man, de iene fen wa hie ien greatte reade noas.

We have seen a Ship upon the Sea, where in were ten Men, one of them had a great red nose.

It wier onder folle zylen. Wy lokeene it op in del.

It was under full sail; we look’d up and down.

De wyn wier goed. De Sinn’ schyne klear op it wetter, dogs ‘er kâm nou in dan ien schoer heyl in reyn.

The wind was good; the Sun shined clear upon the water, though there came now and then a showr of rain and hail.

Read the rest of this entry »

Posted in Taal | Tagged: , , , , | 3 Comments »