Frysk Deiblôch

It blôch fan André Looijenga

Posts Tagged ‘Drintsk’

Beppetaal

Posted by André Looijenga on 01/10/2011

Ien fan’e moaie dingen fan yn it Frysk skriuwen fyn ik dat it mear aksepteard wurdt, ast de taal in bytsje mear ‘fan dysels’ makkest. Datst der mear mei eksperimintearje meist. De taal in bytsje mear nei dyn hân sette meist, sûnder datst daalks as in heal-analfabeet te kyk stieste. It Frysk jout in frijheid om, bytsje by bytsje, dyn eigen wurden yn te bringen. It Frysk kin in frijheid meibringe, dêr’t eltsenien in taalkeunstner yn wêze kin.

Spitich lykwols dat de measte Fryskpraters en -skriuwers dy frijheid net oanpakke. Oer it ginneraal is dat Frysk fan ús net bot ynnovatyf yn wurdfoarmings bygelyks. Der komme wol nije wurden, dat kinst net opkeare, mar dy nije wurden binne hast inkeld Nederlânske en Nederlânsk-Ingelske wurden…

Fan it oanbegjin ôf dat ik dit Frysk Deiblôch ûnderhâld, haw ik my dwaande holden mei it útwreidzjen fan’e Fryske wurdskat. Yn it begjin suggerearre ik wolris neologismen. Krekt as waard dat oppakt, kaam der in priisfraach, dêr’t ik foar myn nijwurderij in twadde priis wûn. Rillegau kearde ik my rjochting al dy moaie ‘âlde’ Fryske wurden dêr’t ik ornaris oer hinne lies, en begûn ik oan wurdwurk te dwaan. Gewoan: opfallende wurden notearje mei de betsjutting derneist. En se dêrnei besykje te brûken fansels. Op dizze wize wol ik wat dwaan oan it Fryske Leksikale Drama, om de dingen ris fet en swier út te drukken: it Frysk bliuwt foarearst wol bestean, mar ús Fryske wurdskat wurdt lytser en lytser.

Om dochs mar wer ris te nijwurdzjen… as ík ien nij Frysk wurd húsriem wêze litte wol, soe dat beppetaal wêze moatte. Dat hat fansels te krijen mei myn eigen taal- en famyljesitewaasje. Guon sil it fernuverje, mar it Frysk is myn memmetaal net. En ek mei ús heit praat ik meastens Nederlânsk. Mar sýn âlden, myn pake en beppe oan’e Fryske kant fan’e famylje, praten ál Frysk. (Liezen ek Frysk boppedat, lykas earder ris sjoen litten haw.) Letterlik haw ik dan net it Frysk fan ús beppe (dêrfoar is se spitigernôch te ier ferstoarn), mar mei beppetaal jou ik wol myn besibbens op ôfstân ta it Frysk oan. Lykas by my, sil de ferhâlding ta de Fryske ‘beppetaal’ fan in soad (twadde-taal-)sprekkers yninoar stekke.

Pas de lêste tiid, no’t ik sa yn it Frysk fersille rekke bin, kringt ta my troch dat ik noch in oare beppetaal haw. By ús mem thús wie de taal ommers Drintsk. Fan it simmer bin ik begûn en ferdjipje myn kennis fan it (Súdwestlik) Drintsk, en wat dêrmei anneks is, in bytsje. Eink begûn dat mei in tochtsje troch de Stellingwerven, op in moandei mei dramatyske buien yn augustus, wol’k leauwe. Yn Wolvegea krige ik in Stellingwarfs Woordenboek, rillegau dêrnei waard ek in Drintsk leksikon oantúgd.

It ferbetterjen fan myn Drintsk (c.q. Stellingwarfsk, want it grutste ferskil tusken dát en it dialekt fan Nijeveen is de mysterieuze ae) falt my oars net ta. As ik it mei mysels oefenje, fal ik yn eltse twadde sin werom op it Frysk. Dat sit blykber op’e selde ‘bânbreedte’, liket it wol. Boppedat bin’k wat bang dat ik it Saksyske aksint tefolle oerdriuw, en it as in parody klinkt.

Hawar, wy wiene lêsten ris yn’e Stellingwerven. Doe’t wy, nei stops yn Wolvegea en Noardwâlde, by Berkeap de taalgrins hast wer oer soene, moasten wy dêr yn it doarp ôfremme foar in man mei in kroade dy’t oerstuts. In âldere hear, mei in prûk wyt hier en in reade reinjas oan, toffele de strjitte oer. Verduld, dat leek ja Johan Veenstra wel. Johan Veenstra sil it wol west ha, dy’t krekt op dat momint Stellingwarver boeken oan it suteljen wie. Haw der noch spyt fan dat’k net even útstapt bin.

Ien fan’e skaaimerken fan dit blôch moat ik ta beslút ek net ferjitte: in fotootsje fan in âlde tsjerke… Ûnderweis dy dei haw ik de toer fan Pepergea efkes op’e plaat set. Om op beppetaal werom te kommen, en dêrby dan dus op myn oma-taal… it wie dizze keine let-goatyske toer dy’t ik al safolle kearen sjoen hie op sneintemiddeis fanút de auto ûnderweis nei oma. No stie ik der foar it earst deun neist.

De toer fan Pepergea mei tongerwolken

Sneon, ien oktober 2011.

Advertisements

Posted in Dien, Fryskens, Taal, Tsjerken | Tagged: , , , , , , , | 3 Comments »

Fersen yn it fean

Posted by André Looijenga on 22/05/2011

Fan’e middei by Literêr Sirkwy west yn It Damshûs yn Nij-Beets. Heit en mem boppedat meitôge nei de literêre middei, dy’t se hiel moai fûnen. In bysûnder ûnderhâldend programma sjoen yn ‘It Houten Hemeltsje’, it rekonstruearre needtsjerkje yn it iepenloftmuseum. Spitich allinnich dat ûntanks de oanbeane kwaliteit it tsjerkje perfoarst net fol siet.

In bliere foarjierssinne ferdreau de wolkens en lei in skyn fan genede oer dit museum fan it earmoedich ferline fan’e feanderij. Petgatten, klyn, baggelark, turfbokken, houten klinten en de rook fan tar. De kleur fan it tarre hout, de kleur fan it droegjende turf. Kjeld en grize loften byldzje ik my dêrby yn, de ûnbidige leechte yn’e ferfeande wyldernis, en de krûme lea fan it bealigjen.

Yn it Houten Hemeltsje waard goed foarlêzen. Hie ik mar de stim fan Melvin van Eldik! Wat in perfôrmer is dizze Ljouwerter poëet, dy’t alles út’e holle foardroech. Syn optreden begûn er mei in spesjaal skreaun fers yn it Frysk, oer de arbeiders yn it fean hjir by Beets. De, eins heul learsume, hâlding fan grutskens (dy’t ta jinsels omheuchbodzjen laat) hied er goed troffen. Nei ôfrin haw ik him net sels noch sprutsen, mar: Melvin, mei dit gedicht yn Ensafh?

Op it terrein fan It Damshûs stiet in espeltsje weropboude arbeiderswenten. Amper mear as houten hokken eins. Op in kreas meand gazon steane se dêr no suver as in buertsje fakânsjebungalows, smûk en knus. Mar om de erfaring te krijen hoe’t it echt wie, soene se eink ferspraat oer hûnderten pûnsmietten iepen fjild stean moatte. En soest der hjerstmis, of djip yn’e winter hinne moatte, yn’e meagere moannen, wylst alles griis en wiet en smoarch is en it oan alle kanten siicht tusken de tinne houten planken.

Nee, wis, it wie in moaie literêre middei. En boppedat wit ik no hoe grut in kontrabas-blokfluit is. En haw ik Carolien Hunneman yn it Stellingwarfsk sjongen heard. (Rêd ús fan’e Omrop-middelmjitte; hooplik skoarst gau dyn Fryske zeumer-hit!)

Stellingwarfsk en oanswettende dialekten passe oars goed hjir yn it leechfean: mannich turfstekker kaam ommers fan’e kant fan Giteren harren. En fan Giteren — dreaunen myn tinzen troch it tsjerkerút in tyskjend wylchje bylâns –, is it mar in hoannestap nei Ni’jevene… Ik moast mar ris wat mei it Súdwest-Drintsk (myn temûke memmetaal) dwaan…

De rein wie ferwaaid en de sinne skynde gelikens oer plat-bemealle feanpolders en oer mankelike reservaatsjes kleurich somplân.

Snein, twaëntweintich maaie 2011.

Posted in Dien, Skiednis | Tagged: , , , , , | 4 Comments »

Tibelje

Posted by André Looijenga on 09/07/2010

Ien fan dy dingen dy’t ik alle dagen doch, dêr’t nea by stilstean dat ik it doch, mar dêr’t ik net sûnder kin. Miskyn is it dat at myn harsens oan binne, myn hannen ek wat te dwaan hawwe moatte. Dochs doch ik it (gelokkich) net altyd: meast wannear ik ûntspannen bin en wat lês of neitink. Yn it standert-Nederlânsk is der gjin wurd foar: frunniken fyn ik te smoarch klinke, en peuteren betsjut foar my dat der wat by stikken giet. It is doelleas, wat boartlik, in byprodukt fan harsenaktiviteit, en yn myn eigen praten haw ik der ál in wurd foar.

It wie in wurd foar at ik as bern mei de toutsjes fan myn trui boarte, at ik in potlead tusken myn fingers draaie liet, at ik mei de fingers op’e tafelrâne trommele. Hé, zit niet zo te tiebelen!

Tiebelen, neffens it Nederlânske wurdboek bestiet it net.

Read the rest of this entry »

Posted in Taal | Tagged: , , , , , | 8 Comments »

Dookje en jookje

Posted by André Looijenga on 12/06/2010

“Do… sit op it dak!”

As it goed is, krije Fryske bern noch altyd sa ynprinte dat je lang net elkenien mei do oansprekke kinne. Seist as bern gjin do tsjin dyn âlders, tsjin pake en beppe, masters en juffen, de buorfrou, de molkboer, of tsjin wa dan ek dy’t dúdlik âlder as dy is.

Sokke oansprekfoarmen (de ‘twadde persoan’, sa’t ik it by Latyn learde te neamen) binne yn it Frysk in delikate kwestje. Je kinne ommers ek wer net tsjin elkenien jo sizze. Yn guon gefallen al, mar at it giet om âldere minsken wêr’st in soart fêste bân mei hast (mem, pake, juf, ensf.), fielt jo yn it Frysk fierstente ôfstandelik. Yn sokke gefallen, en eins altiten ast tsjin ien praatst dy’st by namme en al langer kinst en respektfol oansprekke wolst, brûkst fansels de geweldige yndirekte oansprekfoarm: “Wol heit noch in kopke kofje, heit?”

De lêste tiid rin ik wolris wat Fryske skriuwers en taalpommeranten tsjin it liif. Minsken dy’t ik ornaris oprjocht wurdearje en dus mei jo oansprek. Hyltiten wer, soms noch foar der in petearke begûn is, krij ik dan te hearren: “Sis mar do, hear.”, “Meist wol sizze, hear.”

Al dat dookjen ûnder de lju dy’t deistich oan Frysk dogge, eins fyn ik it mar in bytsje nuver.

Eins fyn ik it foaral ‘net sa Frysk’ om sa mar elkenien te dookjen. Hjoeddeiske Fryskbewegers binne faaks benaud foar ferskil yn status. Se bedoele it fansels freonlik om jin mei do har lytse rûnte fan Frysk-lju binnen te lieden. Mar it wurdt der foar my net makliker op yn sa’n rûnte fan elkoarren dookjende minsken dy’t my meast noch frjemd binne. It ôftwingjen fan ynformele kontakten kin júst lju fûl út in groep bûtenslute.

Boppedat hawwe Fryske oansprekfoarmen yn it ferline jit komplekser west. Der wie in ferskaat oan oansprekstilen, benammen binnen it gesin. Nim bygelyks hoe’t om 1900 hinne in boerinne har man by de foarnamme plichte te jookjen: “Jo moatte net hurder, Haitze!” (út: U. van Houten, De sûnde fan Haitze Holwerda, 1938, s. 8 )

Op himsels is al dat gedoch mei de twadde persoan nearne ta nedich. Dat je út kinne mei mar ien oansprekfoarm bewiist it Ingelsk mei syn you wol, en ek it Drintsk fan myn memmekant dêr’t elkenien maklikernôch mei ie en oe oansprutsen wurdt.

Mar ja, sa is it Frysk net en dy kant út liket it Frysk him ek net te ûntjaan. Om my meie wy it hâlde by: “Mei ik jo wat freegje?”, “Wat fûn De Jong fan de útslach?”, “Hat buorfrou myn webloch al lêzen?”, “Wol tante ek in stikje taart?”, “Ik sit der sels erch oer te twiveljen, mar wat fynsto?”

Sneon, tolve juny 2010.

Posted in Taal | Tagged: , , , | 5 Comments »