Frysk Deiblôch

It blôch fan André Looijenga

Posts Tagged ‘Fryske Akademy’

Totalitêre taalbazen?

Posted by André Looijenga on 29/04/2013

Ik bin bliid dat der dit wykein einlings in bytsje opskuor ûntstien is oer de Nije Stavering en oer de Standertwurdlist. Lit myn miening dúdlik wêze: de leksikografen fan de Fryske Akademy binne fierste fier gien yn it konstruearjen fan in stavering dy’t har doel foarby sjit, en fan in taalnoarm dy’t net oerienkomt mei it Frysk fan ús hjoeddeiske literêre tradysje!

Te’n langen lêste hat de Omrop it nijs oer de nije stavering opheind. Hjir in linkje nei it berjocht op harren webside. Der is in koart petearke te hearen mei Anne Dykstra, fan de Akademy. Djip dollet it petearke oars net.

Der is lykwols folle mear oan ’e hân as in ûnnedige oanpassing fan ús stavering. (Ik sis mar efkes ús stavering; wat doel en wat rjocht hawwe Akademy en Steaten oars ús harren likegoed subjektive standerts op te twingen!?)

De Standertwurdlist sil nammentlik ek in rjochtline wurde tsjin it dialektferskaat sa’t dat binnen ús ynformele Fryske standerttaal bestiet. Dêrby liket it derop dat de Standertlist gauris yngean sil tsjin wat in grut part fan de Fryskskriuwenden as foarkarsfoarmen sjocht. De kommisje fan de Fryske Akademy skynt blykber de foarkar te jaan oan ‘rûmte’ boppe ‘romte’. Deselden ûnder jo dy’t it Frysk Hânwurdboek kinne, dat troch likernôch itselde team gearstald is, sil dy foarkar foar ‘Wâldsk’ klinkende farianten net ûnbekind foarkomme.

Lês oer dizze temûke oanslach op de Fryske skriuwtaal foaral ek dit stik fan Henk Wolf op It Nijs en dit stik fan Abe de Vries.

Frije Fryskskriuwers, lit ús ús taal net diktearje troch bemuoisuchtige saakkundigen, dy’t better bettere wurdboeken skriuwe kinne ynstee fan Nijfryske wetsteksten!

Soene jo, as Fryske media, nijsgjirrich wêze nei de miening fan in engazjearre taalbrûker dy’t de stavertradysje en de leksikale rykdom fan it Frysk ferdigenje wol, dan fine jo myn kontaktgegevens ûnder it kopke Oer dit blôch.

Moandei, njoggenentweintich april 2013.

Advertisements

Posted in Taal | Tagged: , , , | Leave a Comment »

Drûch, iuw, telefyzje…

Posted by André Looijenga on 29/04/2013

Woansdei, 24 april 2013, hawwe Provinsjale Steaten besletten om mei te gean yn it útstel fan de Fryske Akademy ta it wersjen fan de stavering. Sûnder dat dêr echt omtinken foar west hat yn de reguliere Fryske media, is no it proses yn gong set om yn in stikmannich details ús Fryske stavering ridlik yngripend te feroarjen. Dat dit sa ‘stikem’ bart, noasket my min. En boppedat haw ik ek noch wol mear fûnemintiele beswierren tsjin it (wer) feroarjen fan de Fryske stavering.

Om te soargjen dat der yn elts gefal omtinken komt foar dizze kwestje, haw ik in gastbloch skreaun foar Neder-L, it elektroanysk tydskrift foar nearlandistyk. Hjir lêze jo it: http://nederl.blogspot.nl/2013/04/een-nieuwe-spelling-voor-droog-eeuw-en.html

Lit ús foarkomme dat sokke gewoane Fryske wurden as ‘droech’, ‘ieu’, ‘útnoeging’, ‘spoek’ en ‘boekebeam’ net ynienen fan stavering feroarje sille!

Moandei, njoggenentweintich april 2013.

Posted in Skreaun, Taal | Tagged: , , | Leave a Comment »

Taalhifker

Posted by André Looijenga on 30/11/2011

Oan alle kanten wurdt de Fryske taal, wat de ‘kwaliteit’ oangiet, bedrige. Goed, útstjerre sil hja foarearst noch net, mar it soarte Frysk dat no trochjûn wurdt, is yn wurdskat én yn syntaksis neffens my oanwiisber mear ‘Hollânsk’ as dat fan in ginneraasje earder. En dát wie dat wer mear as dat foar har. Dit is gjin gewoane ‘taalferoaring’, lykas guon úthâlde. Dit is in linkendewei fierdergeande ‘ferdialekting’ fan it Frysk.

De Provinsje hat de Fryske Akademy in pûde jild jûn foar in digitaal Frysk ‘Grien Boekje’, lies ik niis. Dat is moai, en ik hoopje dat de ynvestearring in folle yntelliginter applikaasje opsmyt as de ‘Staveringshifker’, dêr’t men jin no mei rêde moat (dy’t û.o. mient  wurdsjes as dochs en hiel gjin goed Frysk binne). Op himsels is ús, sub-ideäle, Steatestavering fan 1980 net hiel dreech, al soe men faaks oars tinke op grûn fan hoe’t der ornaris stavere wurdt, dat sa’n staverings-app moast mar wêze.

Noflik oan it Frysk fyn ik lykwols dat de noarm linich is. Salang’tst ús romme repertwaar oan lûden kreas ûnderskaatst, en dêrby rekken hâldst mei in stik as wat domme rigeltsjes oer f, s, g, ch en sa, kin watst skriuwst meastentiids ridlik besjen lije. Dêrbinnen stiet it ien ridlik frij hokker fariant er kiest, neigeraden mear of minder dúdlike regionale ûnderskieden en foaral persoanlike foarkar: hyt of hjit, witte of witehiel of heeldo of , efter of achter. Of om de foarbylden yn’e Ljouwerter te nimmen: Itaalje of Italië, tillefoan of telefoan. Foar in part hawwe it dan oer streekfariaasje, foar in part ék oer de al as net bewuste ‘distansearring’ fan jins Frysk foar it Nederlânsk oer.

Suver wat kjel wurd ik derfan as it kedizen oer sókke saken oft se goed Frysk as net binne, oerlitten wurdt oan’e taalkundigen fan’e Akademy. Soks júst om dat prinsipe fan distansearring — dêr’t elk dy’t bewust Frysk skriuwt, ymplisyt in persoanlike, eins ‘politike’ kar oer makket –, dêr’t net ienriedich oer kediisd wurde kin. Yn it Frysk Hânwurdboek kin ik persoanlik my bygelyks net lyk fine yn’e kar foar hjit ynstee fan hyt as lemma (beide ‘goed’) en foar brâne ynstee fan baarne (dat ommers algemien as ‘gever’ jildt). In ‘Griene Boekje’ heart net te gean oer it fêststellen fan hokker fariant noarm wêze soe, mar moat in help wêze yn it konsistint en lêsber staverjen fan withokfoar Fryske taalfariant.

Dêrby lykwols soe it baas wêze as sa’n Griene-Boekje-app mear die as inkeld advys jaan oer tusken-n‘en, apostrofs en ferbiningsstreekjes. Ik soe graach in ynstrumint hawwe dat my by it Frysk skriuwen synonimen oanrikke kin, binnen it hiele ferskaat oan stylnivo’s (jerne ynklusyf seldsume âldfrinzichheden) en regionalismen. In apparaat dat teksten neisjocht op wurdfolchoarder, en boppedat advys jout en fariearje ek syntaktysk fleurich yn jins Frysk. Gjin nuete staveringshifker, mar in mearfâldige taalhifker. As dy app sa wurkje soe, soene je alle kearen ûnder it Frysk typen je taal ferrykje. 

Sá’n ‘Grien Boekje’, dêr hat (of by need op’e Klaai: het) it Frysk pas écht ferlet fan.

Woansdei, tritich novimber 2011.

Posted in No-tiid, Taal | Tagged: , , , , , , | Leave a Comment »

Sniejier

Posted by André Looijenga on 04/12/2010

En wer wie der snie.

Bysûnder hear, de fúfde moanne dit jier dat der snie leit. Mar dochs, lit my dit skoandere blôch en fral jo skoandere tiid en oandacht net opbrûke om oer it waar te jeuzeljen…

Wat it Frysk oanbelanget, bygelyks, is der it rapport oer de steat fan’e Fryske taal yn it ûnderwiis. En de (mar in bytsje) réaksjes dêrop, dy’t my fanút it heitelân berikje. In ûnderwerp fansels dat freget om in skerpe analyse. Om bygelyks wat oan te akseljen tsjin ien as Alex Riemersma fan’e Fryske Akademy, dy’t de ûngemaklike konklúsjes út it rapport wol hiel maklik oan’e kant skoot. It ûntbrekken fan ‘taalgrutskens’ by (alteast in part fan) de Friezen foar it Frysk oer, soe dat soms wat al te rûch de boaiem ûnder it ûndersyk fan Riemersma en dy fuortskoffelje?

No bin ik faaks in bytsje te erchtinkend, mar it fernuveret my bot, at dr. Riemersma, as ien dy’t grif wat fan sosjolinguïstyk ôfwitte sil, neat oan liket te kinnen mei de subjektive belibbing fan’e taal. “Met een woord als taaltrots kan ik niet veel,” fynt er. “Wat is dat? Trots op je taal ben je vooral buiten de grenzen.”

Op my alteast, as heale bûtensteander, komt soks oer as in symptoam fan in hiel beheind soarte taalwittenskip. Opdield yn spesjalismekes, sûnder it gehiel mear oer te sjen. Wylst in breed yn’e samenleving droegen soarch foar it behâld en trochjaan fan jins taal dochs echt wol in foarwearde is om sa’n taal tsjinoer in sterke konkurrinsje syn plak te jaan. En dy soarch (je soene dy, mei in wurd wêrfoar’t se op’e Fryske Akademy hielendal rydboskje soene, ek leafde foar de taal neame kinne), dêr ûntbrekt it neffens my by de gemiddelde Fries seker oan. Harkje mar ris om jin hinne, no. 

Nee, fleurich wurdt men net fan it Frysk op it stuit.

En dan Fryslân…

Read the rest of this entry »

Posted in No-tiid | Tagged: , , , , , , , , , , | 1 Comment »

Kening fan ‘e junks

Posted by André Looijenga on 21/09/2010

Om’t de Majesteit hjoed ek net folle nijs te melden like te hawwen, liet ik Prinskesdei mar Prinskesdei en teach ik wat earder as oars nei Ljouwert. Eat oars stie op it programma: in moeting mei in rju swiid-leard Frysk taalkundige en literator.

(Yn it literêr-Frysk ynternetwrâldsje is der ommers ûndertusken ek wer ris deilis útbrutsen, ditkear om it foar him út mopperjen fan Durk van der Ploeg yn’e Ljouwerter lêsten, dat dêr woe ik it op myn blôch mar net oer hawwe. Hoe minder fretten der yn’e trôge driget te kommen, hoe hurder’t de kuozzen skrieme. Jawis, ek ik kin myn âld-boerefryske deadoggers, no.)

Hawar, yn it wyld stúkte 18e-ieuske haltsje fan it Kûlonhûs stie ik net lang te antichambrearjen, ear’t de skraitsige gestalte fan’e Nietzsche-oersetter de treppen delkaam. In rûnlieding trochhinne de hillige graal fan’e Fryske kultuer folge. Kjel waard ik wol fan’e plannen mei it Aljemint, de eardere griffermearde tsjerke dy’t no noch as in soartemei akademykapel foar lêzings brûkt wurdt: sil dy wier omboud wurde ta in parkeargaraazje?

Yn’e kuiergongen fûstke ik, leau’k, ek noch mei de heit fan in oan’e wei timmerjend Frysk skriuwer. Foar’t wy de doar útgiene foar in kopieuze lunsj, duts de wrâldferneamde tonnefilosoof op syn wurkkeamer even de kast yn. Dêrút krige er in steapeltsje boeken, wêrfan’t ik der ien yn’e trein nei hûs gnizend útlêze soe.

Kening fan ‘e junks (2007) fan Eric Hoekstra is dan ek ien fan’e leukste Fryske boeken dy’t ik ea lêzen haw. Read the rest of this entry »

Posted in Dien, Skriftekennisse | Tagged: , , , , | 4 Comments »