Frysk Deiblôch

It blôch fan André Looijenga

Posts Tagged ‘Fryskens’

Nijmakke Frysk

Posted by André Looijenga on 23/01/2012

Fryske wurden: altyd wille. It sil tink de tiid fan it jier wêze fan de listkes mei bysûndere nije wurden. De bjusterboartlike taalbazen fan de Fryske nijsside It Nijs binne mei in ferkiezing fan harren eigen (!) bêste nije wurd kaam. De Dútsers keazen ferline wike it slimste nije Dútske wurd (it Unwort des Jahres). En myn buorman Anne Popkema hat it nijwurd ‘gévisme’ útfûn, en de tsjusterste Fryske nijfoarming útkeazen.

Nije wurden yn it Frysk bin ik fûleinich foarstanner fan. Mar dan ál nije Fryske wurden dy’t yn it Frysk sels útdoktere binne, at it heal kin. It listke fan It Nijs is oars wol grapstich – mar it binne wol neibaksels fan nije baksels út it Nederlânsk. Soks folget fansels út dat It Nijs ús nasjonale Fryske nijsgjirrige-berjochtsjes-oersettsjinst is (en soks moat der ek wêze). Wat de taal oangiet, gniis ik ek leaver om hoe’t It Nijs útentroch de bocht út fljocht (‘sylflarde’ foar zeilmeisje…), as dat ik it gûchel-trânsleed-Frysk op omropfryslan.nl lês…

Yn in taal komme út harsels nije wurden wannear’t de sprekkers nije dingen ûnder wurden bringe wolle, én dy sprekkers tagelyk har goed bewust binne fan har taal. Nijwurderij komt foar in part fan purisme, foar in part út kreätyf boartsjen mei it taalmateriaal. Salang’t der mei in taal boarte wurdt, libbet er. Echt goeie neologismen komme de taalbrûkers sels mei, sûnder oare talen sa mar oer te kopiearjen.

De gévismen fan Anne Popkema ynspirearren my om ek efkes wat ballen it fjild yn te slaan. Hy joech syn priis oan sjoddy!, in nijmakke groetnis troch Hanneke de Jong. Yn syn listke koe ek snoadfoan (hoewol in karbonpapierwurd) my wol bekoare. Mar even wat besyksels:

bûspjûter (s.): in kompjûtereftich apparaat (dat kin in snoadfoan wêze, of in iPad, in Blackberry, in tablet of sokssamear), dat maklik opburgen wurde kin, tagong biedt ta ynternet en wat sa mear

dreechskamte (s.): de oanstriid fan de media om it foar har publyk foaral net te dreech en net te ynhâldlik te meitsjen, lykas men yn Fryslân wol fernimme kin by Omrop Fryslân as it giet om de Fryske literatuer of om djipper lizzende maatskiplike problemen yn Fryslân

eigenblyn (adj.): de eigenskip dat der yn de perifery net (selsstannich) sjoen wurdt hokker kwaliteiten en kânsen der lizze yn de eigen omjouwing (of it moat wêze dat oaren, ornaris yn it sintrum, dy kwaliteiten yn de perifery oanwize)

lêbskoaie (v.): op (foar guon) irritearjende manear krityk leverje, wêrby’t hieltyd deselde útsliten arguminten brûkt wurde

protterpraat (s.): in hype dy’t foar koarte tiid de publike opynje behearsket, bgl. oproppen troch it mei sin oerémisbearjend tsjetterjen fan in raas-politikus, en dy’t in hoartsje foar kabaal en praterij soarget, – lykas in kloft protters yn in beam

sjummijris (adv.): selsbewust earne mei pronkjend, bgl.: De skoaljonge siet sjummijris mei syn djoere bûspjûter te pielen.

stikkenprate (v.): 1) troch oanhâldende krityk fernijende en nijsgjirrige plannen wjerhâlde; 2) datselde, mar dan trochdat de plannen troch te lange politike diskusje net op’e reed reitsje

teferbouwe (v.): eat ferniele troch rigûreuze nijbou, bgl.: De Grutte Merk fan Grins wurdt teferboud troch de komst fan it ‘Groninger Forum’. [Ôfliedings mei te-, dy’t oan tiidwurden de betsjutting ‘stikken meitsje’ jouwe, binne in wat fergetten skat yn it Fryske leksikon!]

trânsleed (s.): minne oersetting troch it letterlik fertalen fan taaleigen út in oare taal (yn it Nederlânsk benammen ûnder ynfloed fan it Ingelsk, yn it Frysk ûnder dy fan it Nederlânsk)

wanwurd (s.): in (meast nijfoarme) wurd, dat: a) om politike redenen in beskaat ferskynsel as ten ûnrjochte as bedriigjend of misdiedich foarstelt, of b) in grouwélich ferskynsel ûnskuldich besiket te meitsjen, of c) minsken ymplisyt fan har minsklike weardigens ûntdocht troch har metafoarysk as guod, amorfe massa of natoerferskynsel út te byldzjen

Moaie wurden binne it net allegear, jou’k ta. Mar nedich binne se ál.

Moandei, trijentweintich jannewaris 2012.

Posted in Fryskens, Taal | Tagged: , , , , , , , , , | 2 Comments »

Ferrifeljend folkje

Posted by André Looijenga on 01/11/2011

By de tarieding foar myn Sirkwy-lêzing (oankom jannewaris) besykje ik út alle hoeken en hernen ynformaasje te garjen oer skriuwerij yn minderheidstalen. Wylst ik niis wer even omsneupte om myn byld fan it Friûlysk en syn sprekkers skerper te krijen, trof ik in nijsgjirrich stikje oan oer in seker folk oan’e Noardsee. Se stiene krekt boppe de Friûliërs yn in listke op dizze side oer bedrige minderheden.

De Frisians… It moat in folkje wêze mei in romrofte skiednis (mei hjir en dêr in gat fan in pear ieuwen). Yn alle gefal hawwe hja al yn’e midsieuwen mei in drainaazje-systeem it sâlte wetter út de feanmoerassen pompt. De Fryske taal wurdt ferdield yn twa regionale dialekten: it noardwestlike Biltsk en it súdeastlike Stellingwerfsk. De Friezen binne op religieus mêd praktysk tolerant: se binne nammers allegearre tagelyk Roomsk-Katolyk en Protestantsk. Om de taal én it wolwêzen fan it folk te befoarderjen is de Ried van de Fries Biweging fierweihinne de alderwichtichste ynstânsje. De Friezen kinne alle dagen kranten en tydskriften yn har eigen taal lêze, en at se nei it lêzen fan har Frysktalige kranten de tillevysje oandogge, kinne se de rest fan’e jûn nei de edukative programma’s fan Omrop Fryslân sjen.

Tiisdei, ien novimber 2011.

Posted in Fryskens | Tagged: , , , , , , | 1 Comment »

Friesk

Posted by André Looijenga on 05/10/2011

It is in sitewaasje dy’t grif eksemplarysk is foar in lytse taal dy’t him oppenearje moat mank gruttere en sterkere konkurrinten, mar it meast ikoanyske wurd yn’e Fryske taal, — it Fryske wurd dat faaks it gaust troch frjemd en eigen werkend wurdt –, is it wurd Frysk. Net om’e nocht haw ik it hjir sa prominint boppe yn byld stean. Apart is no wol dat no krekt it wurdsje Frysk eink net folslein Frysk is…

Benammen yn it easten fan Fryslân kinst minsken sizzen hearre: “Wy prate Fries“. Soks fielt foar mannichien mei omtinken foar de taal as net-geef oan. It moat dochs Frysk wêze, net Fries. De twadde foarm liket in hollannisme, en boppedat in fertizing fan it eigenskipswurd mei it haadwurd Fries.

Lykwols: sjochst werom nei it Âldfrysk, docht ynienen bliken dat net allinne in ‘Fries’ in Frēse wie, mar it eigenskipswurd ‘Frysk’ ek Frēsisk of Frēsk. En út’e Âldfryske lange ē is rigelmjittich yn it lettere Frysk it lange twalûd ie ûntstien. (Yn’e measte gefallen alteast.) It midsieuske grēn waard sa grien (lykas dat ek ienris mei it Ingelske green bard wêze moat), stēn waard stien, stēth waard stiet, en fēla waard fiele. Sa’n ie hat him yn it Nijfrysk gauris fierder ûntjûn ta in brutsen ji. Dat it Âldfryske hēr ûntwikkelde him oer Midfrysk hier ta ús Nijfryske hjir.

Soks barde fansels ek mei Frēsk. Yn’e santjinde ieu sjochst it eigenskipswurd, yn Fryske teksten, werom as Friesck. Lûdwettich kloppet it. Einliks moasten wy gjin Frysk prate, mar allegearre oan it Fries(k)!

Dêrneist hjit Fryslân, foarsafier’tst dat yn Âldfryske teksten neamd fynst, Frēslond (of -land). Dat dat heitelân fan ús soene wy eins Frieslân of, mei in brutsen lûd, Frjislân neame moatte, as wy écht geef prate soene…

Dat wy gjin ie mar in y útsprekke, hat der neffens my alles fan en wês in ‘Hollânsk’ ynslûpsel. It iennichste plak dêr’t ik Fryske santjinde-ieuwers oant no ta FRYSLAND skriuwen sjoen haw, wie op in inkelde Nederlânsktalige grêfstien. De krêft wêrmei’t hollannismen ynfloed hawwe op it Frysk, merke wy alle dagen oan ús sprutsen taal. Yn’e foargeande ieuwen hat dy ynfloed der ek al west, en hat dy ynfloed neist it âldere Friesk en Frieslân de Hollânskere en dus moadieuzere, sjikere, maklikere farianten Frysk en Fryslân opsmiten.

Hoe is it dan beteard dat it Frysk úteinlik dochs de foarmen mei koarte y as standert krigen hat? Wylst ein 19e en begjin 20e ieu ek it Frysk syn puristyske streamings hân hat? Wêrom hawwe de Jongfriezen Friesk net promoate?

Dát sil alles mei it wurdbyld te krijen hawwe. Frysk sjócht der folle minder Hollânsk út as Friesk. De distansjearring foar it Nederlânsk oer gie út fan it each, net fan it ear, en yn dit gefal net fan’e histoaryske taalkunde. It Frysk en syn beweging binne ûnstien yn inket, printletters en papier. Ús taal hjit tsjintwurdich Frysk en ús lantsje hjit Fryslân omdat de y sa goed tsjinst dwaan kin as byld, — as ikoan –, fan ús Fryske oarswêzen. Dat it dêrmei foar in párt (mar allinnich foar in part, hear) Hollânsk in Fryske ferklaaiïng is, is wol wer in typysk Fryske iroany.

Woansdei, fiif oktober 2011.

Posted in Skiednis, Taal | Tagged: , , , | 1 Comment »

De útfining fan útfûne tradysje

Posted by André Looijenga on 30/04/2011

Gesunkenes Kulturgut kin men it neame. It ferskynsel dat brûktmen, konsepten, wurden mei ferrin fan tiid nei ûnder drippe, fanút de salons en konversaasje fan in elite yn’e legere regioanen te lâne komme. Itens- en drinkensgewoanten bygelyks, mar ek tinkbylden en libbensopfettings. Of, om in bekind foarbyld te jaan, it Frânsk dat yn’e achttjinde ieu yn ús lânsdouwen safolle brûkt waard. In útdrukking as un homme de conséquence bedarre út’e taal fan’e hegerein yn it ‘Boersk’ as in man fan kwizekwânsje.

In ideeëhistoarysk stikje gesunkenes Kulturgut is tsjintwurdich it konsept fan invented tradition. Begjin jierren tachtig skreau de Britske histoarikus Eric Hobsbawm (yn’e mande mei in pear kollega’s, û.o. Terence Ranger en Hugh Trevor-Roper) in ynfloedryk boekje mei opstellen, mei de titel The invention of tradition (Cambridge 1983). De opstellen geane oer hoe’t nasjonal(istysk)e tradysjes ornaris foarsteld wurde as oerâld, wylst se eins binnen in sekere histoaryske kontekst ‘útfûn’ binne ta in beskate sosjale funksje. It ferneamdste essay út dit behindige boekje is dat fan Trevor-Roper oer de kultuerskiednis fan’e Skotske kilt, dy’t er ‘ûntmaskeret’ as de útfining fan in Ingelske yndustrieel om 1725 hinne.

The invention of tradition heart ta it begjin fan in oant hjoeddedei oanhâldende akademyske moade om dwaande te wêzen mei de skiednis fan identiteit. It útfinen fan tradysjes tsjinnet ta it fuortsterkjen fan’e ienheid en de identiteit fan in groep. Tradysjes meitsje de groep (in folk, in libbenskôging, in steat) werkenber, foar de bûtenwrâld, mar foaral ek foar de leden fan’e groep sels. Tradysjes klaaie de ynstitúsjes en de sosjale struktuer fan de groep yn. De konstruksje fan dizze tradysjes wurdt, troch hjoeddeiske beskriuwers fan dizze prosessen, gauris foarsteld as in manipulaasje fan boppe-ôf, ta fuortsterking en legitimaasje fan’e groepsidentiteit.

De konstruksje (‘útfining’) fan tradysjes falt gauris gear mei grutte feroaringsprosessen yn in wrâldhistoarysk ramt. In oar ynfloedryk boekje út 1983, Imagined communities fan Benedict Anderson, beskriuwt de opkomst fan it nasjonalisme yn’e njoggentjinde ieu binnen in ramt fan’e emansipaasje fan (koloniale) sub-elites, it waaksdom fan massamedia wilens de yndustriële revolúsje en it lykstellen fan folk oan taal. Mei Hobsbawm hearde Anderson ta de marxistyske werûntdekkers fan it nasjonalisme as relevant sosjaal- en kulturiel-histoarysk ferskynsel. Wat der yn Midden- en East-Europa barde foar en nei de Fal fan’e Muorre soe de relevânsje fan dit ûndersyksfjild befêstigje. De akademyske moade waard sa mei oantrune troch it wrâldpolityk barren.

De konstruktivistyske sjenswize op kollektive identiteiten is fansels tige nuttich. It hat de stúdzje fan nasjonalismes en identiteitsfoarming út de nearzige rook fan’e völkische folkloare helle en wer salonfähig makke. Tagelyk hat it konsept fan’e útfûne tradysje in heech ‘iepen doar yntriuw’-gehalte. Gjin inkelde kulturiele tradysje is ommers oanberne. Alles moat ea útfûn en konstruearre wêze. Alles ûntwikkelet him mei de jierren en ieuwen en wurdt op dizze wize fierder (re-)konstruearre. Feroarings op kulturiel mêd hingje altiten mei-inoar gear. Minsken stribje altiten nei in better plak foar harsels troch mei te rinnen mei oaren of har tsjin oaren ôf te setten. Wa’t him eftersteld fielt, siket jimmer in wei om him earne-yn dóchs te oppenearjen, en sa kin men wol trochgean mei it opsomjen fan sosjaal-histoaryske universalia

It gefaar by it brûken fan it konsept invented tradition leit lykwols beskûle yn simplifikaasjes.

It is ferliedlik en meitsje de tinkfout: “X is mar in konstruksje (binnen histoaryske kontekst Y), dat X is eat ûnechts en ûnoprjochts”; “X is in optinksel, dat X bestiet eins net”.

Nim dêrby de marxistysk oandwaande beskriuwingstrant fan in invented tradition as eat dat in hegerein brûkt om har macht te befêstigjen óf dat in subalterne groep brûkt om emansipearjend macht te krijen. Útfûne tradysjes fan identiteit binne sa gjin ferdiverdaasje oer folkloare mear mar part fan in discours oer macht, ynfloed en ûnderdrukking. Macht en ûnderdrukking boppedat troch konstruksjes en optinksels. Konstruksjes dy’t men ûntmaskerje en dêrmei oan’e kant feie moat…

Fulje hjirboppe foar X de ‘Fryske identiteit’ c.q. ‘kultuer’ yn, en sjoch hoe’t der troch guont oer it Frysk-en-wat-dêrmei-anneks-is tocht wurdt. It beskriuwen fan in, op himsels al tige nijsgjirrich, ûntsteansproses wurdt fertiisd mei it foarmjen fan in wearde-oardiel oer misstannen dêr’t it ûntstiene faaks mei gearhinget. Ek leit op de loer dat men de (hypothetyske) reden fan ûntstean fan in ferskynsel oannimt hieltyd it doel fan it ferskynsel west te hawwen: om bygelyks, as men de konstruksje fan it Frysk-eigene yn’e 19e ieu as réaksje op it moderne beskôget, Fryske identiteit altiten as anti-modern te sjen. As tsjin moderniteit, as tsjin foarútgong, as in esthetysk oppoaid kollektyf efterútbuorkjen.

Yn soksoarte tiis rekket Huub Mous yn syn resinte diatribe tsjin Goffe Jensma. Mous komt mei Hobsbawm en invented tradition oansetten om ‘de Frysk kultuer’ dêrmei dea, of nee: ûnbesteand, te ferklearjen. Hy wol de 19e-ieuske boargerlike Fryske beweging te folle yn in discours fan moderniteitsproblematyk triuwe — syn eigen discours oer modernisme yn’e 20e ieu –, wylst al wat Mous seit oer Frysk en Fryskbewegers dreech los te sjen is fan syn eigen wranteligens in rebus Frisicis.

In sekere amusemintswearde kin men Mous syn bearen op Jensma net ûntsizze. Jensma leaut, neffens Mous, (blykber) sels net yn de (blykber abjekte) konstruksje fan it Frysk-eigene, dat Jensma heart dêrom net op de (blykber inkeld dizze blykber abjekte konstruksje fan it Frysk-eigene tsjinjende) learstoel Frysk te sitten. Mous syn fergeliking fan’e Fryske beweging mei de Roomske tsjerke en Roomske emansipaasjekultuer fljocht hjir elokwint út’e bocht.

It kin oars slimmer misbeteare as lju mei it konsept fan útfûne tradysje oan’e haal gean. Komplottinken is nea fier fuort yn lêzersréaksjes op ynternet. Sa haw ik ien in kear bewearjen lêzen dat it Frysk soe ien en al in betinksel wêze fan de elite om de Friezen dom en achterlik te hâlden. De idee fan it Frysk as eigen taal soe in konstruksje wêze troch in Fryske hegerein om harsels yn in machtsposysje te manipulearjen. As klearebare healwizerij skriuw ik dit no del, mar ik wit mar al te goed dat der genôch mar al te ree binne om sokke út har ferbân lutsen kultuerthéory foar wier oan te nimmen.

— — —  

[Ta beslút in lytse noat by it begryp gesunkenes Kulturgut. Ik bin my der tige fan bewust dat dit begryp betocht is troch de Dútske folkloarist Hans Naumann (1886-1951), dy’t letter yn’e nazi-tiid bot fout west hat. Dit makket dat ik it konsept net alhiel ûnbesoarge brûke koe, mar it is tagelyk ek wer gjin reden om it wurd hielendal te fermijen. Sonken kultuerguod is ommers in handige omskriuwing fan wat eins in kultuerhistoaryske ‘iepen doar’ is: dat fan ûnderop moades fan boppe oernaam plichtsje te wurden.]

Sneon, tritich april 2011.

Posted in Fryskens | Tagged: , , , | 4 Comments »

Pierewaaier

Posted by André Looijenga on 01/09/2010

Der binne in soad saken om hast lulk fan te wurden, dêr’t ik eins op myn Frysktalige blôch oer skriuwe moat. Dat ûnsinnige ferhege kolleezjejild foar twadde-stúdzjes bygelyks. Dy ‘besuniging’ laat no al ta yntellektuële ferearming, en sil faaks net allinne de frisistyk mar ek myn eigen klassike talen ea de kop noch koste. 

Of oer de gemeentlike-weryndielings-steamwals. Ûndertusken is dúdlik hoe’t Boarnsterhim opdield sil. De Legeanster doarpen Tersoal en Sibrandabuorren komme krekt as hast de hiele gemeente by Ljouwert. By Ljouwert! — mar dat leit mear as tweintich kilometer fierderop! — De djippere oarsaken en drôchredens efter de ‘needsaak’ ta weryndielen soe ik eins oer skriuwe moatte. It is it strukturiele Fryske minderweardigenskompleks dat de Friezen oanpraat dat sy harsels net bestjoere kinne, tinkt my. Leaver slaaf…, no.

Mar earst wat oars. Tsjin alle ússels-leechlizzerij dy’t my fanút Fryslân berikket, mar ris wat skientme yn stelling brocht. In gedicht fan Sjoerd Spanninga (1906-1985), út syn bondel Kymgong (1964). It stiet net yn’e wenstige blomlêzings, ek net yn Veenbaas syn twatalige Spanninga-kar út 2007 (Het goud op de weg haw ik lykwols net tsjekt, wegens noch net yn myn besit), dat om dit moaie fers ûnder de oandacht te hâlden stiet it by dizze hjirûnder. 

It hat fan begjin ôf ien fan myn favorite Spanninga-fersen west. Wat in begjin hat it ek: it ljocht en it libben spatsje derfanôf! 

Pierewaaier

.

Poerneaken

sprong it ljocht út ‘e dizen,

en rûn de fjilden yn,

glânzjend as de jonge dei

by it lemierjen.

Doe saaide de sinne it wetter oer,

dat in hynder allyk,

in blinkend reau,

strûsden de weagen der fan op ‘e kletter, —

tsjin ruten en roeven

spatten de glinsters

it fjoer

fan de hoeven, —

der lei brûs yn ‘e wâl.

Read the rest of this entry »

Posted in Fryskens, No-tiid, Skriftekennisse | Tagged: , , , , , , , , | 1 Comment »

Subsydzje

Posted by André Looijenga on 01/07/2010

Hjoed mar efkes in poëzybesprek dat jo ek as in preek lêze meie, ta-eigene oan de froede faars fan’e provinsje Fryslân (en spesjaal oan harren tsjintfurdige tsjinstfeint, de kultueramtner Tj. Bottema). Ommers, de besunigingsmoade fan 2010 liket ek oan de Fryske literêre subsydzjes net foarby te gean. Der soe oer praat wurde en bring it stipejild foar dy pear Fryske tiidskriften werom fan € 430.000 nei € 130.000 (hast 70% derôf dus).

De kwestje oft it op’e lange termyn net skeadliker is (foar de wurkgelegenheid, foar it minsklik wolbefinen, foar in goed en sûn libben) om safolle mei de botte bile te besunigjen as no wrâldwiid de trend is, lit ik foarearst rêste. En lit my der ek mar oer swije dat bygelyks De Moanne har jild miskyn better yn ynhâldlik djipper dollende artikels as yn tsjok djoer papier stekke koe. Wichtiger is dat, as de provinsje minder (of neat) jout, der folle minder (of neat) fan’e grûn komt yn it op hokfoar papier ek útjûn Frysk. En dat, as der folle minder Frysk printe wurdt, dat in grouwe stap tebek is foar de Fryske taal en dêrmei foar de eigenens fan de Friezen. Ynienen mear as twatredde fuortbesunigje makket alle Friezen en har Frysk ynienen kulturiel (stikken, c.q. noch folle) earmoediger.

Hawar, ta bestrieding fan dy driigjende geastlike earmoed mar oer nei de poëzy. As freon fan it Fryske fersefrisseljen stel ik (fanwege de titel fansels) as skriftlêzing foar it gelikens neamde slotgedicht út Cornelis van der Wal syn bondel Subsydzje foar de Graal (2003):

Sa’n Graal liket my machtich moai, sa tocht it mantsje

nachts op bêd en gong der ôf, socht yn’e kast om wat klean,

iten en fansels in flesse reade wyn en die de foardoar iepen.

.

Wylst er oer de wiete strjitte rûn wie it krekt of hie er

eat fergetten. Grutte muzyk pulsearre yn syn brein en syn

earen tsjinnen as kompas, se keazen ynearsten

.

it easten, te mear om’t ús dizze rjochting al wat fleurich moarnsljocht

it oandoarde en sis boe! tsjin de tsjusterens

Mar, wat oars, siet de doar eins wol goed op’e skoattel?

.

Soe it net better wêze foar it mantsje en gean werom?

Wa wit, seit de skriuwer mei de snor fol skom,

tenei faaks mear, earst moat der wat subsydzje komme.

Dit fers is it lêste fan in skift fan 8 ‘mantsje-gedichten’ yn dizze bondel. ‘It mantsje’ mei syn groteske grutte plannen is troch guodden wol lêzen as in antiheld-eftich alter ego fan de dichter. Mar tagelyk hawwe wy yn rigels 11-12 in ‘skriuwer’ dy’t de queeste fan it mantsje ûnderbrekt, as is júst dy skriuwer de dichter Cor van der Wal dy’t om stipe freget.

Ik kin my yntinke dat dit (eins fan begjin ôf iroanyske en relativearjende) gedicht foar guon lêzers mei in rare sydsprong einiget. As klassikus sjoch ik der lykwols net fan op dat in dichter op’e ein fan syn wurk taspilings makket op’e (finansjele) beleaning foar syn keunstnerskip. It eins tige klassyk dat in dichter (al as net tusken de rigels troch) om subsydzje bidlet (in Horatius die soks ek).

Read the rest of this entry »

Posted in Fryskens, No-tiid, Skriftekennisse | Tagged: , , , , , , , , , , , | 4 Comments »

Dookje en jookje

Posted by André Looijenga on 12/06/2010

“Do… sit op it dak!”

As it goed is, krije Fryske bern noch altyd sa ynprinte dat je lang net elkenien mei do oansprekke kinne. Seist as bern gjin do tsjin dyn âlders, tsjin pake en beppe, masters en juffen, de buorfrou, de molkboer, of tsjin wa dan ek dy’t dúdlik âlder as dy is.

Sokke oansprekfoarmen (de ‘twadde persoan’, sa’t ik it by Latyn learde te neamen) binne yn it Frysk in delikate kwestje. Je kinne ommers ek wer net tsjin elkenien jo sizze. Yn guon gefallen al, mar at it giet om âldere minsken wêr’st in soart fêste bân mei hast (mem, pake, juf, ensf.), fielt jo yn it Frysk fierstente ôfstandelik. Yn sokke gefallen, en eins altiten ast tsjin ien praatst dy’st by namme en al langer kinst en respektfol oansprekke wolst, brûkst fansels de geweldige yndirekte oansprekfoarm: “Wol heit noch in kopke kofje, heit?”

De lêste tiid rin ik wolris wat Fryske skriuwers en taalpommeranten tsjin it liif. Minsken dy’t ik ornaris oprjocht wurdearje en dus mei jo oansprek. Hyltiten wer, soms noch foar der in petearke begûn is, krij ik dan te hearren: “Sis mar do, hear.”, “Meist wol sizze, hear.”

Al dat dookjen ûnder de lju dy’t deistich oan Frysk dogge, eins fyn ik it mar in bytsje nuver.

Eins fyn ik it foaral ‘net sa Frysk’ om sa mar elkenien te dookjen. Hjoeddeiske Fryskbewegers binne faaks benaud foar ferskil yn status. Se bedoele it fansels freonlik om jin mei do har lytse rûnte fan Frysk-lju binnen te lieden. Mar it wurdt der foar my net makliker op yn sa’n rûnte fan elkoarren dookjende minsken dy’t my meast noch frjemd binne. It ôftwingjen fan ynformele kontakten kin júst lju fûl út in groep bûtenslute.

Boppedat hawwe Fryske oansprekfoarmen yn it ferline jit komplekser west. Der wie in ferskaat oan oansprekstilen, benammen binnen it gesin. Nim bygelyks hoe’t om 1900 hinne in boerinne har man by de foarnamme plichte te jookjen: “Jo moatte net hurder, Haitze!” (út: U. van Houten, De sûnde fan Haitze Holwerda, 1938, s. 8 )

Op himsels is al dat gedoch mei de twadde persoan nearne ta nedich. Dat je út kinne mei mar ien oansprekfoarm bewiist it Ingelsk mei syn you wol, en ek it Drintsk fan myn memmekant dêr’t elkenien maklikernôch mei ie en oe oansprutsen wurdt.

Mar ja, sa is it Frysk net en dy kant út liket it Frysk him ek net te ûntjaan. Om my meie wy it hâlde by: “Mei ik jo wat freegje?”, “Wat fûn De Jong fan de útslach?”, “Hat buorfrou myn webloch al lêzen?”, “Wol tante ek in stikje taart?”, “Ik sit der sels erch oer te twiveljen, mar wat fynsto?”

Sneon, tolve juny 2010.

Posted in Taal | Tagged: , , , | 5 Comments »