Frysk Deiblôch

It blôch fan André Looijenga

Posts Tagged ‘Gryksk’

In epos yn kaart brocht

Posted by André Looijenga on 31/03/2011

Hjirûnder in prachtige kaart fan Abraham Ortelius (1527-1598) fan Antwerpen, kartograaf, geograaf, útfiner fan’e atlas: in rekonstruksje fan’e wrâld fan de Argonautica, it helde-epos fan Apollonius Rhodius. Apollonius wie in dichter en gelearde, en haad fan’e ferneamde Bibliotheek yn Alexandrië (tredde ieu f.Kr.). Yn’e kaartemakker en gelearde Ortelius hie er in besibbe geast fûn, sjoen’t de soarch wêrmei’t op dizze kaart antike nammen út it epos te plak brocht binne. Hjir rekket de elegante geleardens fan it Hellenisme oan it ynnovative fan it Leechlânske humanisme fan’e sechtjinde ieu.

Sjoch dy fjurrige bollen fan kening Aiêtês ris snuve neist de beam mei dêrop it Gouden Flues, bewekke troch de draak!

Argonautica, Abraham Ortelius, 1598

Foar in dúdlikere, gruttere ôfbylding klikkest hjirop.

Tongersdei, iennentritich maart 2010.

Advertisements

Posted in Skiednis, Skriftekennisse | Tagged: , , | Leave a Comment »

Hellênistysk

Posted by André Looijenga on 29/03/2011

Fan’e Alexandrynske dichter, gelearde en hôveling Callimachus fan Cyrene (tredde ieu f.Kr.) trije grutske rigels út it begjin fan syn Hymne oan Apollo (r. 9-11). By wize fan motto no mar, en ta in salút, by it ferruiljen fan it iene ûndersyksfjild foar in oaren, nijen en prykjende braaklizzenden ien. 

ὡπόλλων οὐ παντὶ φαείνεται, ἀλλ᾿ ὅτις ἐσθλός·

ὅς μιν ἴδῃ, μέγας οὗτος, ὃς οὐκ ἴδε, λιτὸς ἐκεῖνος.

ὀψόμεθ᾿, ὦ Ἑκάεργε, καὶ ἐσσόμεθ᾿ οὔποτε λιτοί.

.

Apollo ferskynt eltsenien net, mar inkeld wa’t eal is.

Dy’t him sjocht, grut is hy, dy’t net seach, lyts is jinge.

Sjen sille w’, o Fier-wurker, en wêze nea noch lyts.

Tiisdei, njoggenentweintich maart 2011.

Posted in Skylk | Tagged: , , , | 1 Comment »

Barbaarske moetings

Posted by André Looijenga on 19/02/2011

Dat ik wie lêsten wer ris yn Rome. Ferline wike koe ik dêr in pear dagen yn’e iere mediterrane maitiid omstappe, as dielnimmer oan in winterskoalle foar promovendi op it âldheid-mêd. (Fandêr myn efkes net blôchkjen.) Fjouwer dagen harke ik nei presintaasjes fan it wurk fan kollega’s út Gint, Göttingen, Grins en Uppsala, en sels hold ik in lêzing oer Apollonius Rhodius.

En yn Rome wie febrewaris al foarjier, de platanen grien en de lucht soel. Wy wiene ûnderbrocht yn it Nederlânsk Ynstitút, mei de Academia Belgica en it Sweedsk Ynstitút as buorlju, dat de stêd der stêden lei krekt om’e hoeke fan’e strjitte. Ik wie op sakereis, sa te sizzen, mar haw wol de jûns en sneins yn’e stêd omrûn. De strjitsjes, de tsjerken, de wrâldferneamde keunstwurken gearbrocht op in pear fjouwerkante kilometers. En dêr gewoan wat tusken om te kuierjen, as wiest der gewoan thús.

Foar de gearkomste fan Belgyske, Dútske, Sweedske en Nederlânske âldheidlju liet ik dus wat sjen fan myn wurk oer Hellenistyske barbaren: in koart referaat oer Barbarian encounters and the Hellenistic present in Apollonius’ Argonautica. It stik gie oer hoe’t de dichter Apollonius (út Alexandrië, earste helte tredde ieu f.Kr.) yn’e earste twa boeken fan syn haadwurk Argonautica de net-Grykske folken dy’t Jason en de Argonauten tsjinkomme, delset en wat dit byld fan’e ‘barbaar’ betsjutte hawwe kin yn’e oarspronklike kontekst fan dit helde-epos. Ik hie myn praatsje yndield yn trije skiften, nei trije motiven dy’t my opfoelen yn dit part fan it gedicht: 1) ‘réalistyske’ ynternasjonale relaasjes tusken epyske barbarefolken, 2) kolonisaasje fan frjemde lannen troch Griken, 3) etnografyske beskriuwings fan frjemde brûktmen.

Neffens my wie Apollonius der in fernijer yn dat er as motivearring efter it mythyske relaas libbensechte geopolitike redenaasjes yn syn epos ynwurke. Op’e eftergrûn by syn heldeferhaal oer de kwêst nei it Gouden Flues fjochtsje ferskate keninkriken om’e macht oer strategysk wichtige regio’s. Wannear’t bygelyks Amykos, de wrede kening fan’e ûngastfrije Bebrykiërs (libjend ter hichte fan it hjoeddeiske Ystanbûl), yn in bokskriich mei de Grykske goadesoan Polydeukes deaslean is en de Argonauten fierder tein binne, wurdt it lân fan’e Bebrykiërs oanfallen troch in buorfolk. Dizze Mariandyniërs hawwe in langrinnend konflikt mei de Bebrykiërs, dat draait om de wichtige delfstof izer.

Hjirûnder mar efkes ien fan myn favorite stikjes út’e Argonautica, mei faaks de earste ferfrysking ea fan Apollonius: 

ὧς οἵγ᾽ οὐκέτι δὴν μένον ἔμπεδον, ἀλλ᾽ ἐκέδασθεν
εἴσω Βεβρυκίης, Ἀμύκου μόρον ἀγγελέοντες:
νήπιοι, οὐδ᾽ ἐνόησαν ὃ δή σφισιν ἐγγύθεν ἄλλο
πῆμ᾽ ἀίδηλον ἔην. πέρθοντο γὰρ ἠμὲν ἀλωαὶ
ἠδ᾽ οἶαι τῆμος δῄῳ ὑπὸ δουρὶ Λύκοιο
καὶ Μαριανδυνῶν ἀνδρῶν, ἀπεόντος ἄνακτος.
αἰεὶ γὰρ μάρναντο σιδηροφόρου περὶ γαίης.

.

Allyksa holden hja [de Bebrykiërs] net lang mear stân, mar hja ferspraten har binnen Bebrykië, om it lot fan Amykos te berjochtsjen. Healwizelingen, hja seagen net hokfoar oar ûnfoarsjoen kwea fan tichtby harren wachte! Want ferlern gienen de fjilden en doarpen ûnder de fijannige spear fan Lykos en de Mariandynyske manlju, doe’t harren kening wei wie. Altyd strieden hja ommers oer it izerhâldende lân.

(AR 2.135-141)

Mei hjirtroch wurdt de mythyske wrâld beskreaun neffens ‘no-tiidske’ Hellenistyske konsepten. Oarloch giet net (inkeld) om kleos (= eare), mar ek om ynfloedssfearen en ekonomyske belangen.

De Grykske ekspedysje fan’e Argonauten ûntdekt, om sa te sizzen, de frjemde kusten wêrlâns’t yn letter tiid Grykske stêden kamen te lizzen. De barbaren sille har ferminge mei de Grykske ynkommers, en yn’e koloanjestêden sille der werinnerings wêze oan it kontakt dat de Argonauten as paadsljochters dêr mei folken as Dolioniërs, Mysiërs en Mariandyniërs lein ha. Apollonius syn Argonautica tekenet dêryn it meartrieddige ûntsteansferhaal fan in Grykske wrâld mei sawol Helleenske as ûn-Grykske woartels.

Hoe fierder’t de Argonauten fan hûs reitsje, hoe frjemder folk at se by del farre. Yn it eastlike part fan’e Swarte See komme se net mear oan lân by freonlike foarsten, mar mije se júst direkte moetings mei de lokale befolking. Oan dizze kusten fynst dan ek wûnderlike minsken lykas de Amazônen, kriichleavjende frommisen, en de Mossynoikoi, in nuveraardich naasje dat yn tuorren wennet.

Dizze Mossynoikoi binne yn har dwaan en litten it folsleine tsjindiel fan wat by gewoane minsken wizânsje is:   

ἀλλοίη δὲ δίκη καὶ θέσμια τοῖσι τέτυκται.
ὅσσα μὲν ἀμφαδίην ῥέζειν θέμις, ἢ ἐνὶ δήμῳ,

ἢ ἀγορῇ, τάδε πάντα δόμοις ἔνι μηχανόωνται:
ὅσσα δ᾽ ἐνὶ μεγάροις πεπονήμεθα, κεῖνα θύραζε
ἀψεγέως μέσσῃσιν ἐνὶ ῥέζουσιν ἀγυιαῖς.

.

Hielendal oars binne by har it rjocht en de wensten. Al wat wenstich is en doch yn it iepen, yn’e folksgearkomste of op’e merk, dit alles bereare hja yn’e hûs. Mar wat wy yn ús keamers útfiere, dat dogge hja sûnder gûch bûtendoar midden op’e buorren.

(AR 2.1018-1022)

Dizze Mossynoikoi kinne, wat seks oangiet, gjin skamte. Hja dogge it iepen en bleat, ek mei oarmans wiif, “lykas (sa’t de dichter skriuwt) weidzjende bargen”. De oare kant út is har polityk der ien fan ekstreme efterkeammerkes: de kening wurdt der opsletten yn syn toer, en at er net nei beleavjen funksjonearret, wurdt er úthongere.

De merkwurdige Mossynoikoi binne nijsgjirrigernôch gjin folsleine optinksels. Yn’e Anabasis, it aventoerlike reisferslach fan in kontingint Grykske hierlingen yn dy kontreien, skreaun troch de eachtsjûge Xenophon (ûng. 430-354 f.Kr.), komme Griken har ek tsjin. It binne ûnpeilbere apartstra’s yn Xenophon syn objektyf oandwaande beskriuwing: minsken dy’t sjonge, dûnsje en laitsje at se op harsels binne, en iepenlik besykje om de froulju dy’t de Griken by har ha te ‘lienen’.

Apollonius liket in lytse ieu letter eleminten út dit reisferhaal brûkt te hawwen ta syn poëtyske skets fan it abslute tsjindiel fan syn kulturiele noarmen. Barbaren dus as tsjinfuotters fan wat wenstich en gewoan is: jin seedlik ynhâlde, en charismatysk aktearjende keningen lykas Ptolemaeus II, oan waans hôf er as gelearde en keunstner ferbûn wie.

Sneon, njontjin febrewaris 2011.

Posted in Dien | Tagged: , , , , , , | 1 Comment »

Belzelân

Posted by André Looijenga on 23/08/2010

Foar dejingen dy’t nije bydrages op myn blôch de lêste wiken misten: ik bin wer werom fan fakânsje yn (it) Belzelân.

Jawis, België/Belgique/Belgien. Mei in lânkundige freon trochkrúske ik mear as in wike dat moaie nuvere keningryk. Njoggen stêden diene wy oan. Sa’n fjirtich tsjerken seagen wy fan binnen, wêrûnder seis katedralen. Mannige tongslach hearden wy, en withoefolle bieren ha wy preaun. In bêst lân dat België. Dat se it net fierder oan ûnderhanlingstafels teskuorje!

Fan’e middei gie ik de Ôfslútdyk wer oer. Nei it organysk woeksen Belzelân werom yn rjochte streken. Makke, net berne. Loft mei rûge wolkens, wetter dat grienich weaget, in smel rypke grûn dêrtusken.

En no wer yn Grins. Kongres oer Hellenistyske literatuer, wêrop’t ik ek sprekke sil. Dat dien, lêze jim hjir fannijs fan my.

Moandei, trijentweintich augustus 2010.

Posted in Dien | Tagged: , , | Leave a Comment »

No…

Posted by André Looijenga on 25/04/2010

Mei in freon fan my, in Drint fan Grinslânsk laach, hie ik it justerjûn op in feestke oer hoe’t minsken út ferskate Nederlânske regio’s ferskillend klinke. Hy woe hawwe, hy kin, wêr’t er ek komt, Friezen der altyd úthelje fanwegen it wurdsje no.

Fansels moast ik fuortendaliks tinke oan myn eigen observaasje oer it wurdsje sa.

Hy hie gelyk, fansels. It is frij typearjend foar it Frysk om oan’e ein fan meidielings no ta te foegjen. Hokfoar wearde dit …no yn’e sprektaal krekt hat, kin ik no net beneame. Ik brûk no út en troch sels yn myn blôchkes:

Wat in dramatyske kop net boppe dit oars sa nuete blôch, no.

No sa. In bernehân is gau fuld, no.

De fergrizing hâldt jin inkeld relatyf jong, no.

Sa skreaun komt it my oer as hat …no in dizze gefallen wat in ironisearjend effekt. Sintsjes dy’t einigje op …no, lykje in tahearder te ymplisearjen, dy’st as sprekker foar dy winne moatst. Pragmatysk wurket …no yn it Frysk faaks ûngefear as guon partikels yn it Gryksk (al moat ik tajaan dat Grykske partikels net myn spesjaliteit binne).

Besibbe oan it brûktme fan …no is dat fan it subtile tink, datst yn it Frysk ek gauris brûkst. Wat oars, mar ek aparter dan ast op it earste gesicht tinkst, is de manier wêrop’t de ymperatyf sjoch brûkt wurdt. Guon Fryskpraters brûke sjoch graach as in soarte fan fersterking fan harren meidielings. Hiel gewoan, mar des te fernuverender, is dat Friezen (en oare net-Rânestêdelingen) in hiel protte …hear sizze (of …hoor of …heur). 

No, sokke pragmatysk-taalkundige subtiliteiten… it bin eins tekens fan geastlike beskaving, tink.

Snein, fiifentweintich april 2010.

Posted in Fryskens, Taal | Tagged: , , , , , | 5 Comments »

Iden fan Maart (of eins de deis dernei)

Posted by André Looijenga on 16/03/2010

De lêste wike hie ik it min oan tiid en hâld myn blôch by. Ien grut en wichtich ding moast foar dizze moandeis klear wêze, dat dat gie efkes fóar. Sneintejûn koe ik, nei it nedige stinnen en krewearjen, it ûndersyksútstel opstjoere wêrmei’t ik nei in promoasjeplak oan’e Grinzer universiteit sollicitearje wol. Dat ynienen sit ik wer hielendal medias in res classicas, en liket it Frysk der wer in bytsje by yn te sjitten.

Wêr ik op wol promovearje (soe ik sa’n fûl begeard plak krije kinne)?

Myn útstel hat as titel (ferfryske) meikrigen It Wer-útfinen fan’e Barbaar: konstruksjes fan net-Gryksk en Gryksk yn’e Hellênistyske poëzy. Ik bin filolooch en graecus en haw my yn it foarste plak talein op’e literatuer fan’e Hellênistyske perioade. Yn myn dissertaasje wol ik dizze poëzy oan in analyze ûnderwerpe dy’t derfan útgiet dat de dichtkeunst in dúdlike rôl spile hat yn it definiearjen fan (kulturiele) identiteit. It liket faaks in bytsje koart-troch-de-bocht sa, mar binnen it fjild fan’e Hellênisme-stúdzje hat it neffens my potinsje om in ynfloedryk boek op te leverjen.

Mar mear as ôfwachtsjen oft de kommissje dy’t deroer giet soks ek sjocht, en it oandoart my oan te nimmen, falt der no net te dwaan.

It útstel opstjoerd, heapje oare akademyske putsjes har foar my op. Myn offisjele ôfstudearjen (de bul-útrikking) stiet no in datum foar op’e aginda. Foar 1 maaie moat in earste presintearbere ferzy fan in artikel fan myn hân oer spearen en it byld fan keningen by Hellênistyske dichters klear wêze om nei de besikers fan in kongres ein fan’e simmer tastjoerd te wurden.

Wat oars, mar dochs oanswettend, oer fan’e jûn. Út wurk bleau ik yn Ljouwert en gie ik yn Tresoar nei in lêzing. Foar in publyk fan fral eineksamenlearlingen spruts Anton van Hooff nei oanlieding fan’e Pro Caelio oer it libben fan Cicero. 

De lêzing foel my ôf. Ik hie in mear gearhingjend ferhaal oer dy iene bysûndere redefiering fan Cicero ferwachte, as de leechdrompelige powerpoint dy’t wy foar ús krigen.

Van Hooff is in man dy’t gauris op’e radio útnoege wurdt at it oer de Âldheid giet, mar eins is er net sa hiel geskikt om sels syn tinzen krêftich ûnder wurden te bringen. Meastens fynt er ek net safolle bysûnders, tinkt my. De yndruk dy’t er wekt, is dy fan gewoan in âldere learaar Latyn. Wakker entûsjast oer syn fak, mar wat warrich en te drok yn syn styl fan praten. Hy skriuwt ek net ûnaardich, mar hy komt net oer as in djiptinkend gelearde, noch as in wiidweidich yntellektueel. In goede learaar faaks, mar as lanlik úthingboerd fan’e wittenskiplikke bestudearring fan’e Klassike Âldheid earlik sein ûnder de mjitte.

Tiisdei, sechtjin maart 2010.

Posted in Dien | Tagged: , , , , , , , , , , , | 3 Comments »