Frysk Deiblôch

It blôch fan André Looijenga

Posts Tagged ‘identiteit’

Jield az wetter

Posted by André Looijenga on 13/06/2010

Everwinus (of Evert) Wassenbergh (1742-1826) wie de grutte man fan it Frysk om 1800 hinne. As soan fan’e dûmny fan Lekkum-Miedum studearre er yn Frjentsjer en makke er jong karriêre as heechlearaar Gryksk. Op syn 25e docearre er oan it Athenaeum fan Dimter, en al yn 1771 kaam er as professor werom yn Frjentsjer. Fanút’e stúdzje fan’e klassike talen ûntjoech er him ta ien fan’e earste wittenskippers op it mêd fan’e Nederlânske en Fryske taalkunde. As klassikus wie er warber mei Plutarchus (dy’t er yn it Nederlânsk oersette en neifolge), wylst er him dêrneist breed dwaande hold mei de bestudearring fan syn twa memmetalen.

Al hie faaks (in Fryske foarm fan) it Nederduitsch syn thústaal west, fanôf syn studintetiid is der bewiis foar Wassenbergh syn ynteresse yn it ‘Boerefrysk’. In moai foarbyld is it gelegenheidsgedicht dat er yn 1763 skreau foar syn stúdzjefreon Alexander Hindrik Metelerkamp. Dizze folbrocht in juridyske disputatio op’e achtste fan’e Wjoedemôanne (hokker moanne dat ik wêze mei) fan dat jier. Hjir folgje it earste en fjirde fan fjouwer kûpletten:

Myn lieave Frieoun, in beste Maat,

Harkje eak reis ney dit boerske praat.

     Der ommers joed so folle Minsken

     Dy pryssen, in dy lok toa winsken,

Woe ik nou eak ien bytje mey

Opsjonge in rymje’, op disse dey;

     My tocht, ik koe it neat ontlizze,

     ‘k Moast eak hett’ noglyks fen dy sizze.

.

(…)

.

Derom brek ik nou eak mar ôf,

In sis nin wurd meer toa dyn lôf.

     Win yn ‘t forfolg mar jield az wetter

     Mey ‘t pleytjen, Man! ho meer ho better.

Trouw den ien Famke; ien lieaf, myld Djier,

Fen trye ôf fjouw’r in tweintich Jier.

     Kruwp der… mar lit uws ‘t hier by litte:

     Swy Sjong-Faam! lit it rymjen sitte!

.

Myn leave freon en bêste maat, harkje ek ris nei dit boerske praat. Dêr’t ommers hjoed safolle minsken dy prizen en dy lok ta winsken, woe ik no ek in bytsje mei opsjonge en rymje op dizze dei. My tocht, ik koe it net ûntlizze [lizze litte]: ik moast ek wat nofliks fan dy sizze.

[Hy sprekt syn ferwûndering út oer’e grutte rjochtskennis fan Metelerkamp. Ta beslút:]

Dêrom brek ik no ek mar ôf en sis gjin wurd mear ta dyn lof. Win yn it ferfolch mar jild as wetter mei it pleitsjen, man! Hoe mear hoe better. Trou dan in famke, in leaf, myld dier fan trije- of fjouwerentweintich jier. Krûp dêr… mar lit ús it hjir by litte. Swij Sjongfaam, lit it rymjen sitte!

(ed. E.G.A. Galama 1977)

Oer A.H. Metelerkamp haw ik fierders net folle fûn. Hy koe Frysk, en sil der krekt as Wassenbergh niget oan hân hawwe. Der hat yn alle gefal yn’e 18e ieu in nijsgjirrige lytse tradysje oan’e Frjentsjerter universiteit west om mei Fryske gedichten ien syn ôfstudearjen te fieren.

De status fan it Frysk wie yn 1763 lykwols dy fan in aardich, mar tige ûndergeskikt, dialekt. Ek Wassenbergh neamt it dit boerske praat. Dat hoecht net negatyf bedoeld te wêzen: Boersk wie wierskynlik ek de namme dy’t de sprekkers fan it ‘Lân-Frysk’ sels brûkten.

Wassenbergh nimt yn dit lofdicht it perspektyf oan fan in bewûnderjende bûtensteander, in frijpostige boer sa’t dy ek nei foarren komt yn Gysbert Japicx syn Friesche Tjerne. Mei it Boersk boartet Wassenbergh mei konsepten fan binnen en bûten, dêrby heare en derbûten stean. Yn it Frysk kin de dichtsjende studint Wassenbergh him frijer opstelle en skabreuze taspilings meitsje (krekt as men ek in protte yn it Latyn die). It Boersk, dat faaks in bytsje ûnder harren stân wie, ferbûn de Frjentsjerter studinten mei-inoar om’t it har ûnderskiede koe fan har stânsgenoaten bûten Fryslân.

Snein, trettjin juny 2010.

Advertisements

Posted in Fryskens, Skriftekennisse | Tagged: , , , | 2 Comments »

Provinsjes en identiteit

Posted by André Looijenga on 05/06/2010

Earne djip fuort witte Friezen út Fryslân wol dat der sawat bestiet as ‘Westfriesland’. Dat stik Hollân oan it oare ein fan’e Ôfslútdyk. Dy polders mei bollefjilden en fakânsjehúskes ûnderweis nei it strân.

De lêste tiid (de ferkiezings, no) heare je hyltyd faker nuvere gjalpen fan ‘hef de provinsjes mar op!’, of ‘fusearje mar raak mei dy âlde brot!’. ‘Huppatee, smyt Fryslân mar op ien bult mei Grinslân en Drinte.’ In faak brûkt argumint tsjin sokke fúsjes is dat guon provinsjes in eigen identiteit hawwe, dat op guon plakken de ynwenners har tige mei har provinsje ferbûn fiele. Dat Fryslân Fryslân bliuwe moat, is it populistyske stânpunt wurden. Miskyn ek in kwealike saak oars: it fersterket mar wer de idee dat provinsjes de fuorútgong yn’e wei stean.

Dat Fryslân om har identiteit bysûnder is, dat witte de listlûkers yn ferkiezingstiid no en dan noch út’e mûle te krijen. Mar oare parten fan Nederlân ferjit men soks leaver fan. Nim no dat ûnderskatte en ûnbekinde Westfryslân (‘Noord-Holland’), dat skiereilân tusken Amsterdam en it Waad.

Myn (West-)Frysksinnige Westfryske freon Plaatsman skreau dêr krekt in sterke observaasje oer op syn weblôch. Ik wol dat stikje it Frysklêzend weareldsje tige oanrikkemandearje. It wurdt oars ek ris tiid dat wy Fryslân-Friezen wat mear nei it súdwesten seagen, ynstee ús altiten allinnich op in troch Grins dominearre ‘Noard-Nederlân’ te fiksearjen.

West-Friesland is gebleven. De folklore verdween misschien, het dialect ook zowat, maar een West-Fries bleef ‘n West-Fries, een schuur een boetje, eendenkuikens pulletjes. Nog altijd is er ‘n echte eigen identiteit, al reduceren de Hollandse media die graag tot alcoholmisbruik en een te hoog suïcidecijfer.

Sneon, fiif juny 2010.

Posted in Fryskens | Tagged: , , , | Leave a Comment »

Iden fan Maart (of eins de deis dernei)

Posted by André Looijenga on 16/03/2010

De lêste wike hie ik it min oan tiid en hâld myn blôch by. Ien grut en wichtich ding moast foar dizze moandeis klear wêze, dat dat gie efkes fóar. Sneintejûn koe ik, nei it nedige stinnen en krewearjen, it ûndersyksútstel opstjoere wêrmei’t ik nei in promoasjeplak oan’e Grinzer universiteit sollicitearje wol. Dat ynienen sit ik wer hielendal medias in res classicas, en liket it Frysk der wer in bytsje by yn te sjitten.

Wêr ik op wol promovearje (soe ik sa’n fûl begeard plak krije kinne)?

Myn útstel hat as titel (ferfryske) meikrigen It Wer-útfinen fan’e Barbaar: konstruksjes fan net-Gryksk en Gryksk yn’e Hellênistyske poëzy. Ik bin filolooch en graecus en haw my yn it foarste plak talein op’e literatuer fan’e Hellênistyske perioade. Yn myn dissertaasje wol ik dizze poëzy oan in analyze ûnderwerpe dy’t derfan útgiet dat de dichtkeunst in dúdlike rôl spile hat yn it definiearjen fan (kulturiele) identiteit. It liket faaks in bytsje koart-troch-de-bocht sa, mar binnen it fjild fan’e Hellênisme-stúdzje hat it neffens my potinsje om in ynfloedryk boek op te leverjen.

Mar mear as ôfwachtsjen oft de kommissje dy’t deroer giet soks ek sjocht, en it oandoart my oan te nimmen, falt der no net te dwaan.

It útstel opstjoerd, heapje oare akademyske putsjes har foar my op. Myn offisjele ôfstudearjen (de bul-útrikking) stiet no in datum foar op’e aginda. Foar 1 maaie moat in earste presintearbere ferzy fan in artikel fan myn hân oer spearen en it byld fan keningen by Hellênistyske dichters klear wêze om nei de besikers fan in kongres ein fan’e simmer tastjoerd te wurden.

Wat oars, mar dochs oanswettend, oer fan’e jûn. Út wurk bleau ik yn Ljouwert en gie ik yn Tresoar nei in lêzing. Foar in publyk fan fral eineksamenlearlingen spruts Anton van Hooff nei oanlieding fan’e Pro Caelio oer it libben fan Cicero. 

De lêzing foel my ôf. Ik hie in mear gearhingjend ferhaal oer dy iene bysûndere redefiering fan Cicero ferwachte, as de leechdrompelige powerpoint dy’t wy foar ús krigen.

Van Hooff is in man dy’t gauris op’e radio útnoege wurdt at it oer de Âldheid giet, mar eins is er net sa hiel geskikt om sels syn tinzen krêftich ûnder wurden te bringen. Meastens fynt er ek net safolle bysûnders, tinkt my. De yndruk dy’t er wekt, is dy fan gewoan in âldere learaar Latyn. Wakker entûsjast oer syn fak, mar wat warrich en te drok yn syn styl fan praten. Hy skriuwt ek net ûnaardich, mar hy komt net oer as in djiptinkend gelearde, noch as in wiidweidich yntellektueel. In goede learaar faaks, mar as lanlik úthingboerd fan’e wittenskiplikke bestudearring fan’e Klassike Âldheid earlik sein ûnder de mjitte.

Tiisdei, sechtjin maart 2010.

Posted in Dien | Tagged: , , , , , , , , , , , | 3 Comments »

Dûbelde nammen

Posted by André Looijenga on 16/02/2010

In namme. De measten fan ús sil wend wêze datst der ien krijst by dyn berte en datst it dêr de rest fan dyn libben mei dochst. In part fan dyn namme is eins neat oan te dwaan: de famyljenamme erfst gewoan fan dyn heit (eventueel dyn mem). Foarnamme of -nammen, en ropnamme, kieze dyn âlden meast mei soarch út. As it mei sit wurdst (al as net direkt) ferneamd en bist mei dyn namme eksplisyt lid fan in famylje wurden.

Mar nammen kinne feroare, of sels wiksele, wurde. Ik freegje my ôf wat soks betsjut foar hoe’t ien himsels sjocht.

In namme feroarjen hast yn soarten. Op it earste gesicht lytse feroarings, foaral oan ropnammen, binne binnen ús eigen kultuer folslein akseptearre. In Durk kin in Dick wurde (of vice versa). Benammen yn in provinsje mei Saakjes en Fokjes komt soks gauris foar, tink.

Yngripender liket it wannear der echt in ‘fertaling’ plakfynt. Bekind binne fansels gefallen fan minsken dy’t nei Amearika emigrearren en dêrby yn’e ‘Nije Wrâld’ ek in nije (lês: Ingelsk klinkende) namme oannamen. Ast ek dyn namme, dy’t sa ticht liket te sitten by wa’st en wat’st ‘echt’ bist, feroarest, is it miskyn eins wol lykas wurdst sels in nij minske.

Doe’t ik ferline jier yn Ingelân studearre, haw ik guon minsken met dy’t yndied in oare namme oannomd hiene. Ûnder Sjinezen dy’t nei it bûtenlân sille te studearjen is it normaal en kies sels in ‘Europeeske’ namme, om’t wy net-Sjinezen harren drege Sjineeske nammen dochs net útsprekke kinne soene. Hoe kiest sa’n twadde namme, freegje ik my dan ôf, en hoe soe it wêze om mei twa nammen rûnrinnend op’e oerlap fan twa wrâlden te stean.

Tiisdei, sechtjin febrewaris 2010.

Posted in Taal | Tagged: , | Leave a Comment »

Gjin pompebledsjes, a.u.b.

Posted by André Looijenga on 13/02/2010

Ik bin de lokkige besitter fan in eksimplaar fan De Bosatlas van Fryslân. Hiel moaie kaarten fansels. Mar at ik de rêch fan’e atlas yn myn boekekast stean sjoch, stiet eat my dochs wat tsjin. Sa’n altiten wer opdûkend read pompeblêd, wat dwers en skean op syn kont lizzend.

Sjochst hieltyd mear pompeblêden yn Fryslân. Fan’e weinich flatteuze flaggepatroanen op wite sokken en ûnderbroeken dringt it reade bledsje him de lêste jierren mear en mear op as byldmerk fan’e Fryske identiteit. De provinsje, de Omrop, politike partijen, skoallen, soarchynstellings, it bedriuwslibben, allegearre toaie se har mei dit stikje banistike wetterfloara. Soms as in puntsje op in i (o, wat elegant en subtyl sa foar de trijetûzenste kear wjerkôge!), soms gewoan as in guodkeape reade klodder mei in namme deroerhinne. Altyd wer in pompeblêd, wat binne se dochs werkenber dy Friezen…

It pompeblêd ferwurdt ta in figeblêd. Lykas ferskûlet men jin derefter út skamte foar gebrek oan nije ideeën en tinzen. Doch mar gewoan it wenstige pompeblêd, doch mar gewoan sa’t wy it hjir altiten dogge. Tuike tuike, bêst genôch.

Wêrom net ris in oar symboal? Der is dochs in grutte rykdom oan oare bylden dy’t Friezen, Fryslân en it Frysk oproppe kinne? Doch ris ûngewoan en stek in ljipaai as flagge út, of in stinzeplant, in sealtektoer of in skries op’e hikke. Allinnich at wy ûngewoan doare te wêzen, bliuwt der wat te rêden en sille wy it miskyn rêde.

O ja, en dy Bosatlas van Fryslân dy’t ik fan myn âlden krige, dat is hiel moai ding. Mar meardere net-Fryske freonen fan my murken jit op dat der al wat mis mei is. Hja hiene ferwachte dat sa’n atlas hielendal Frysktalich wêze soe. Mar dat is fansels bûten de Friezen rekkene, foar wa’t dat in hiel stik té ûngewoan west hie.

Sneon, trettjin febrewaris 2010.

Posted in Fryskens | Tagged: , , , , , | 2 Comments »