Frysk Deiblôch

It blôch fan André Looijenga

Posts Tagged ‘Jan Althuysen’

Boarnwert – II

Posted by André Looijenga on 02/05/2010

De ynskripsje fan'e Lytse Jouwer yn Boarnwert

It wie in prachtige dei juster, doe’t wy by fiif tsjerken en har oargels yn Noardeast-Fryslân lâns gongen. Allinnich ús besite oan Boarnwert waard in bytsje ynkoarte trochdat it reinde dat it spjilde. Boarnwert sprekke je út as Bwaa(n)wt, blykte, ta fernuvering fan’e net-Fryskpraters. Fanwegen it rynsk streamend himelwetter koe ik op it hôf net lang stilstean by Althuysen syn stien. Dêrom by dizze in fotootsje, transkripsje en sljochte werstavering: 

Tot tijenst fin dij, dij weij úwz lærre 

Neij t iewig Himmelsck húwz om hæg 

Dær Goad wúrt fin zijn tijenners ærre 

Stiet hier dit ierdsche húwz om læg 

Mar zoa wij wol dwaan in úwz neij Goads wille flije 

Dan zille wij hier neij ien better wenning krije 

Ta tsjinst fan dy’t de wei ús leare nei it ivich himelsk hûs omheech, dêr’t God wurdt fan syn tsjinners eare, stiet hjir dit ierdske hûs omleech. Mar sa wy wol dwaan en ús nei Gods wille flije, dan sille wy hjirnei in better wenning krije. 

Dizze seis rigels, earder de geveltop fan’e pastory op’e Lytse Jouwer, binne dus miskyn wol de âldste yn stien beitele Fryske ynskripsje. In ûnbekinde mylpeal yn’e taalskiednis. Spitich dat nei de Althuysens de nederklits noch wol efkes oanhold. 

Snein, twa maaie 2010.

Advertisements

Posted in Dien, Skriftekennisse, Tsjerken | Tagged: , , , , , | 1 Comment »

Út it ferjittelboek

Posted by André Looijenga on 01/05/2010

Al hast salang’t der Frysk skreaun wurdt, meitsje Fryske skriuwers har drok om’e delgong fan’e Fryske taal.

Doe’t ik as tarieding op ús tsjerketocht yn’e Noardeasthoeke op’e syk gie nei wurk fan Jan Althuysen, fûn ik in aardich boekje mei Midfryske teksten (Galama 1977), wêrûnder in gedicht fan Symen Althuysen. De dichtsjende dûmny Jan syn grutske heit hie in moaie dedikaasje skreaun foar de Friesche Rymlery fan syn soan. Hjir folget it begjin, yn’e orizjinele stavering en myn wertaling:

Uwz âdde Friesche taal waard mey ‘er tyed forgetten,

In yn ien tyuester hôl bydobbe, in bysletten,

     As immen der næt mey yn ‘t fyld toa forschyn kaam,

     Dy dit wer as ien twâde Gysbert ondernaam,

Om uwz Forâdders spraak wer libbendig toa meytzen,

Om næt stilswyend yn ‘t forjyettelbuwk toa reytzen:

Ús âlde Fryske taal waard meiertiid fergetten, en yn in tsjuster hol bedobbe en besletten, as immen der net mei yn it fjild te foarskyn kaam, dy’t dit wer as in twadde Gysbert ûndernaam, om ús foarâlders spraak wer libbendich te meitsjen, om net stilswijend yn it ferjittelboek te reitsjen…

Symen syn Frysk is fansels frjemd stavere, mar stiet frij ticht by de moderne standert. Dochs sil it Frysk fan 1755 (doe’t dit gedicht útbrocht waard) oars klonken hawwe as no. Toa (te) moat in o-klank hân ha, krekt as for- (fer-), uwz (ús) klonk as ûs, en næt (net) wierskynlyk as nêt of neat.

Foarsichtich beslút Symen mei de ferwachting dat der minsken wêze sille dy’t Fryske poëzy lêze wolle. It Frysk is ommers ienfâldich en beskieden, mar boppe-al: it is wer ris wat oars.

     ‘t Is yn ienfâddigheyt gærmakke, in byschræun,

     In dy ‘t næt læzze wol, der is næt oon misdræun,

Der zille hyer in der jyet wol lyæfhabbers wæzze,

Der uwt nyschierigheyt dit Friesche Buwk troglæzze,

     ‘t Is æk by âds zoa wæst, allyk as ‘t jyette giet,

Forandering fin kôst dy smakket mennig swiet.

… it is yn ienfâldichheid gearmakke en beskreaun, en dy’t it net lêze wol, dêr is net oan misdreaun [= is neat mis mei?]. Der sille hjir en dêr wol leafhawwers wêze, dy’t út nijsgjirrichheid dit Fryske boek trochlêze. It is ek by âlds sa west, allyk it jitte giet: ferandering fan kost dy smakket mannich swiet.

Symen brûkt yn’e twa-nei-lêste rigel der as betreklik foarnamwurd, krekt as ther yn it Âldfrysk brûkt waard. Oan’e oare kant hat er yn’e twa lêste rigels in pear dingen dy’t wy no hollânismen fine soene: is wæst, forandering, en zoa (mei in o ynstee fan in a).

It poëtyske wurk fan’e Althuysens is mear mei dien as dat ik lêsten bewearde. De psalmen fan Jan Althuysen binne yn 1957 werútjûn troch in sekere Chr. Stapelkamp. Út en troch binne yn it ferline oare dichtwurken fan harren editearre en besprutsen. Dochs soe it moai wêze as de hiele Friesche Rymlery fan 1755, tegearre mei fersprate gelegenheidsdichten fan heit en soan, ynlaat en taljochte op’e nij ferskynde.

Sneon, ien maaie 2010.

Posted in Skriftekennisse | Tagged: , , , , , , | 1 Comment »

Boarnwert

Posted by André Looijenga on 24/04/2010

Nije wike sneon, 1 maaie, sille in freon fan my dy’t oargel spilet en ik in tsjerkentochtsje organisearje yn it noardeasten fan Fryslân. Sa’t it no liket, gean wy de âlde tsjerken fan Rinsumageast, Boarnwert, Foudgum, Hantumhuzen en Wetsens by del.

Ik bin sels bot benijd nei it hiel beskieden tsjerkje fan Boarnwert (Nl. Bornwird). It stiet op in terpke dat hast gjin ynwenners mear hat, efkes bûten Dokkum. Bysûnder is yn Boarnwert in skildering fan Sint-Kristoffel, de hillige reus dy’t reizgers tsjin ûngemakken beskermet. Unyk is boppedat de nijsgjirrige ynskripsje dy’t boppe de doar fan’e tsjerke ynmetsele is. Faaks is dit de âldst bewarre yn stien úthoude Fryske tekst: in epigram fan’e frijwol fergetten Fryske dûmny en dichter Jan Althuysen (1715-1763).

Althuysen brocht yn 1755 (yn’e mande mei syn heit) in bondel Friesche Rymlery út, mei eigen gelegenheidsfersen en in beriming fan alle psalmen. Op’e titelpagina neamde er himsels “Jinwurdig Pastoor op dy Lytze Jouwer“. De stien yn Boarnwert komt eins ek fan’e Lytse Jouwer (Nl. Hiaure). De ynskripsje siet dêr yn’e muorre fan Althuysen syn pastory, en is pas yn 1906 boppe de Boarnwerter doar te lâne kaam.

In herdruk fan de Althuysens har Rymlery is my net bekind. Yn’e Grinzer byb koe ik alteast neat fine as in pear blomlêsde ferskes yn in lyts boekje fan Waling Dykstra.

Wa’t mei wol op ús histoaryske, literêre, arsjitektoanyske en muzikale tsjerken-en-oargeltocht, kin him by my opjaan.

Sneon, fjouwerentweintich april 2010.

Posted in Skriftekennisse, Tsjerken | Tagged: , , , , , | 2 Comments »