Frysk Deiblôch

It blôch fan André Looijenga

Posts Tagged ‘Kulturele Haadstêd’

Wetter, wurden en wittewatmear

Posted by André Looijenga on 31/03/2012

As jo mear fan my lêze wolle, fine jo dat yn/op Ensafh, it Fryske literêre tydskrift. Yn ús nijste digitale nûmer in essee fan myn hân oer Ljouwert as kandidaat foar Europeeske Kultuerhaadstêd 2018.

Der binne krinkjespuiers, en der binne jittikmigers, en der binne dy’t gewoan nocht hawwe oan ûnnocht. Mar it idee om Ljouwert yn 2018 ‘Kulturele Haadstêd fan Europa’ wurde te litten is op himsels dochs prachtich. Ljouwert, en Fryslân, ris in kear goed ynternasjonaal ûnder de oandacht te bringen… ensafuorthinne

Yn dit stik giet it oer de mooglikheden foar Ljouwert om yn dy wedstriid Maastricht, Eindhoven, Utert en De Haach te ferslaan. It giet oer wetter, oer mienskip en oer taal as saken dy’t Ljouwert bysûnder en it projekt ‘2018’ foar Ljouwert sa bysûnder urgint meitsje.

By it skriuwen hie ik ek in âlder blôchke fan my yn it sin. Oer de meartaligens fan Ljouwert en de posysje dêryn fan it Frysk: ‘De stille taal‘. Earlik sein, haw ik wolris dat ik suver wat grutsk wurd as ik guon blôchkes weromlês, — en dit is der ien fan: “Faaks is it dat al dy minsken dy’t swije, Frysk prate…

No’t dit blôchke útkomt, rûgelet in oar wer fan de foarside ôf: myn mânske bydrage oer de wurdkar fan Durk van der Ploeg yn syn twa earste dichtbondels. No ja, dat elberige stik is ek al wer fan hast in heal jiermel lyn, dat de ervige ang is der njonkenlytsen ôf. Wês mar net wanich, der wanke skylk wer nije blôchkes oer elve Fryske wurden. — Want de taal, dêr meist… dêr moatst mei suiskje en rinkelroaie.

Oer sir Durk van der Ploeg sprutsen: syn iennentweintichste roman, De Belvedêre, lâne juster nei in beholden flecht yn myn brievekast. Ynkoarten mear ek dêroer.

Mei Fryske wurden, sawol op jierren as nijfrinzich, stiet ek noch heel wat op’e hispel. Eat mei nije en ‘nije’ Fryske wurden, mei de skiednis fan it Frysk en oangiseljen fan omtinken en ynteresse foar de taal by jongerein. En ja, dat hinget gear mei ‘2018’…

Sneon, iennentritich maart 2012.

Posted in blôch, Skreaun, Skylk | Tagged: , , , , , | Leave a Comment »

Nijmakke Frysk

Posted by André Looijenga on 23/01/2012

Fryske wurden: altyd wille. It sil tink de tiid fan it jier wêze fan de listkes mei bysûndere nije wurden. De bjusterboartlike taalbazen fan de Fryske nijsside It Nijs binne mei in ferkiezing fan harren eigen (!) bêste nije wurd kaam. De Dútsers keazen ferline wike it slimste nije Dútske wurd (it Unwort des Jahres). En myn buorman Anne Popkema hat it nijwurd ‘gévisme’ útfûn, en de tsjusterste Fryske nijfoarming útkeazen.

Nije wurden yn it Frysk bin ik fûleinich foarstanner fan. Mar dan ál nije Fryske wurden dy’t yn it Frysk sels útdoktere binne, at it heal kin. It listke fan It Nijs is oars wol grapstich – mar it binne wol neibaksels fan nije baksels út it Nederlânsk. Soks folget fansels út dat It Nijs ús nasjonale Fryske nijsgjirrige-berjochtsjes-oersettsjinst is (en soks moat der ek wêze). Wat de taal oangiet, gniis ik ek leaver om hoe’t It Nijs útentroch de bocht út fljocht (‘sylflarde’ foar zeilmeisje…), as dat ik it gûchel-trânsleed-Frysk op omropfryslan.nl lês…

Yn in taal komme út harsels nije wurden wannear’t de sprekkers nije dingen ûnder wurden bringe wolle, én dy sprekkers tagelyk har goed bewust binne fan har taal. Nijwurderij komt foar in part fan purisme, foar in part út kreätyf boartsjen mei it taalmateriaal. Salang’t der mei in taal boarte wurdt, libbet er. Echt goeie neologismen komme de taalbrûkers sels mei, sûnder oare talen sa mar oer te kopiearjen.

De gévismen fan Anne Popkema ynspirearren my om ek efkes wat ballen it fjild yn te slaan. Hy joech syn priis oan sjoddy!, in nijmakke groetnis troch Hanneke de Jong. Yn syn listke koe ek snoadfoan (hoewol in karbonpapierwurd) my wol bekoare. Mar even wat besyksels:

bûspjûter (s.): in kompjûtereftich apparaat (dat kin in snoadfoan wêze, of in iPad, in Blackberry, in tablet of sokssamear), dat maklik opburgen wurde kin, tagong biedt ta ynternet en wat sa mear

dreechskamte (s.): de oanstriid fan de media om it foar har publyk foaral net te dreech en net te ynhâldlik te meitsjen, lykas men yn Fryslân wol fernimme kin by Omrop Fryslân as it giet om de Fryske literatuer of om djipper lizzende maatskiplike problemen yn Fryslân

eigenblyn (adj.): de eigenskip dat der yn de perifery net (selsstannich) sjoen wurdt hokker kwaliteiten en kânsen der lizze yn de eigen omjouwing (of it moat wêze dat oaren, ornaris yn it sintrum, dy kwaliteiten yn de perifery oanwize)

lêbskoaie (v.): op (foar guon) irritearjende manear krityk leverje, wêrby’t hieltyd deselde útsliten arguminten brûkt wurde

protterpraat (s.): in hype dy’t foar koarte tiid de publike opynje behearsket, bgl. oproppen troch it mei sin oerémisbearjend tsjetterjen fan in raas-politikus, en dy’t in hoartsje foar kabaal en praterij soarget, – lykas in kloft protters yn in beam

sjummijris (adv.): selsbewust earne mei pronkjend, bgl.: De skoaljonge siet sjummijris mei syn djoere bûspjûter te pielen.

stikkenprate (v.): 1) troch oanhâldende krityk fernijende en nijsgjirrige plannen wjerhâlde; 2) datselde, mar dan trochdat de plannen troch te lange politike diskusje net op’e reed reitsje

teferbouwe (v.): eat ferniele troch rigûreuze nijbou, bgl.: De Grutte Merk fan Grins wurdt teferboud troch de komst fan it ‘Groninger Forum’. [Ôfliedings mei te-, dy’t oan tiidwurden de betsjutting ‘stikken meitsje’ jouwe, binne in wat fergetten skat yn it Fryske leksikon!]

trânsleed (s.): minne oersetting troch it letterlik fertalen fan taaleigen út in oare taal (yn it Nederlânsk benammen ûnder ynfloed fan it Ingelsk, yn it Frysk ûnder dy fan it Nederlânsk)

wanwurd (s.): in (meast nijfoarme) wurd, dat: a) om politike redenen in beskaat ferskynsel as ten ûnrjochte as bedriigjend of misdiedich foarstelt, of b) in grouwélich ferskynsel ûnskuldich besiket te meitsjen, of c) minsken ymplisyt fan har minsklike weardigens ûntdocht troch har metafoarysk as guod, amorfe massa of natoerferskynsel út te byldzjen

Moaie wurden binne it net allegear, jou’k ta. Mar nedich binne se ál.

Moandei, trijentweintich jannewaris 2012.

Posted in Fryskens, Taal | Tagged: , , , , , , , , , | 2 Comments »

Kulturele Haadstêd Ja

Posted by André Looijenga on 12/12/2011

Ja, ik bin der foarstanner fan dat Ljouwert besiket om yn 2018 Europeeske Kulturele Haadstêd te wurden. En ja, dat klinkt as in ambysje dy’t te heech leit foar Fryslân, sa’t de saken der no hinne lizze. Mar ambysje hawwe wy ferlet fan, oe sa’n ferlet fan, yn dit Fryslân fan ús, dêr’t guon leaver stil, skeptysk en synysk it tekken oer de holle lûke.

Sûnt in moanne sit ik yn’e Koöperaasje-groep, dy’t meitinkt oer de fizy efter Ljouwert 2018. Nee, dêr wurd ik net foar betelle. Wy komme alle pear wiken by-inoar, folgje de beslútfoarming en beprate op hokfoar wizen de Kulturele Haadstêd fan ús ynstek út fertuten dwaan kin foar de takomst fan Ljouwert en Fryslân. En nee, hoatemetoaten, pommeranten of bobo’s soe ik dit fariearde selskip net neame. It is in groep meast jonge Friezen, warber mei ferskate kulturele, kreative en ûndernimmende aktiviteiten: muzyk, arsjitektuer, grafysk ûntwerp, nije media… der sit sels in Fryskskriuwende klassikus tusken.

En oars as guon miene, dy gearkomsten fan Koöperaasje 2018 binne meastepart yn it Frysk. Yn’e fizy dy’t wy fan Ljouwert Kulturele Haadstêd hawwe oer de takomst fan Fryslân, spilet it Frysk dan ek in haadrol. As haadstêd fan in minderheidstalige regio sjogge wy foar Ljouwert in foarbyldfunksje yn Europeesk ferbân. Faaks klinkt soks jo wat te faach. Konkreter dan: as Ljouwert Kulturele Haadstêd wurde soe, betsjut dat nij ynternasjonaal omtinken foar de Fryske taal en de Fryske literatuer. Stimulânsen foar fernijende skriuwerij, oersettings fan Frysk proaza, twatalige útjeften fan Fryske poëzij: ik sjoch it al foar my.

Der is in soad ûndúdlik oer Ljouwert/Fryslân 2018. Ôfwarjende mieningen en boppemjittige oandacht foar politike toulûkerij oerhearskje de publike opiny. Koöperaasje 2018 is fan doel om in positiver lûd te jaan, om dúdlik te meitsjen wat de Kulturele Haadstêd no écht ynhâldt. En foaral wêrom’t wy, as ambisjeuze jonge Friezen, fóár Ljouwert 2018 binne.

De Europeeske Kulturele Haadstêd is ommers perfoarst nét gewoan wer in kultureel festivalleke foar de happy few, in soarte fan ‘Frysk Festival’ foar blaseeë babyboomers. Nee, wêr’t it om giet, is it fernijen en op’e nij úttinken fan wat Fryslân en Ljouwert binne en hoe’t wy ús takomst hjirre sjogge. As der ien stêd yn Nederlân, ien regio yn Nederlân is dy’t ferlet hat fan in ympuls om sels de takomst wer yn hannen te nimmen, dan binne dat, neffens ús, Ljouwert en Fryslân wol!

Dit is fûl ferhaal fansels, rûch en hast revolúsjonêr sels. Mar optimisme hat njonkenlytsen in skel lûd nedich hjir yn Fryslân. As it trochgiet, sil Ljouwert 2018 foaral om positive ynspiraasje gean, om fernijing, om wille en om skientme. Festivals komme der, muzyk, keunst, literatuer, wittenskip.

Ja, dit alles sil jild kostje. En ja, dat klinkt wrang yn tiden fan ûnnoazele besunigings op bibleteken en muzykskoallen. Ik bin ék fûl tsjin dit fernielen fan ynfrastruktuer. Ynvestearje moatte wy júst yn Fryslân. Ymmaterieel en finansjeel. En betrouwen hawwe yn ússels en yn ús takomst.

En wis, wy binne net seker fan de winst. Mar de race is ek noch net rûn. Wy hawwe kânsen, wy moatte se gripe. En geandewei op dizze reis ynvestearje wy likegoed yn de takomst fan Fryslân, oft Ljouwert it no wurdt as net.

Moandei, tolve desimber 2011.

Posted in Skylk | Tagged: , , | Leave a Comment »