Frysk Deiblôch

It blôch fan André Looijenga

Posts Tagged ‘Latyn’

Bibliotheca disputationum

Posted by André Looijenga on 10/04/2014

It hat hast in healjier stil west op dit blôch, en dêrfoar barde der ek al in hoartsje weinich. It is lykwols net sa dat ik neat mear te melden haw. Oarsom: der binne in protte saken dy’t ik fertelle kin, of dêr’t ik myn miening oer kwyt wol.

Myn wurk bygelyks. Op ‘t heden wurkje ik (wer) by de universiteit fan Grins. As ûndersyksmeiwurker bin ferbûn oan it projekt Vital Matters, dat giet om de ûntwikkelings yn de genêskunde en skeikunde yn de earste helte fan de 18e ieu. As klassikus (latinist) bin ik dus bedarre yn de wittenskipsskiednis. Jo fine in beskriuwing fan it projekt Vital Matters ûnder dizze link (N.B. in pdf-bestân), en ik attendearje jo by dizze ek mar even op it bloch (yn it Ingelsk) fan myn kollega Marieke Hendriksen.

Ik rjochtsje my yn myn ûndersyk op de proefskriften dy’t ferdigene binne yn Leien yn de jierren 1709-1738, doe’t de noch altyd ferneamde Herman Boerhaave dêr heechlearaar wie. Dy boekjes (meast dissertationes of disputationes neamd) binne in diverse en nijsgjirrige boarne foar it ûnderwiis yn genêskunde en gemy fan Boerhaave en syn konfraters. Oan de hân fan de stellingen dy’t de promoasjestudinten opnamen efteryn har proefskriften, kinst hiel wat ôfliede oer hoe’t it wittenskiplik ûnderwiis him ûntjoech yn dy tiid.

Dêroer letter grif mear. Foar no lit ik jo noch even ien fan de moaie plaatsjes sjen dy’t ik by myn ûndersyk yn de universiteitsbiblioteek yn Leien fûn haw.

Dit is de titelside fan de dissertaasje fan Cornelius vander Haghen, fan Amersfoart. Hy promovearre (by prof. Jacobus Le Mort) op 16 desimber 1715 op it ûnderwerp Melancholia hypochondriaca, de psychyske oandoening wêrby’t ien him ynbyldet fysyk siik te wêzen.

Dizze titelside haw ik útkeazen om it plaatsje: jo sjogge allegoaryske figueren dy’t de trije fakulteiten útbyldzje: Teology (ûnder), Rjochten (loftsboppe), en Medisinen as in man yn in gewaad mei algemistyske tekens derop. Tusken dy figueren yn sjogge jo de doktorshoed en de doktorsbul. Underoan yn de hoeken op finjetten de twa ‘grûnlizzers’ fan de juridyske en medyske stúdzjes: keizer Justinianus dy’t it Romeinske rjocht fêstlei en de grutte antike Grykske arts Hippokrates. Efter de godsgelearde dame sjogge jo in keammerke mei in grouwe boekekast. De ynhâld dêrfan stiet derop skreaun: Biblioth[eca] Disputat[ionum] Acad[emiae] Lugd[uni] Batav[orum], “biblioteek fan de proefskriften fan de universtiteit fan Leien”. No sa, mei dy biblioteek oan learde boekjes hâld ik my op ‘t heden dus dwaande.

Titelside fan it proefskrift fan Cornelius vander Haghen (16 des. 1715)

Titelside fan it proefskrift fan Cornelius vander Haghen (16 des. 1715)

Tongersdei, tsien april 2014

Advertisements

Posted in Dien, Skiednis | Tagged: , , | Leave a Comment »

Utinam

Posted by André Looijenga on 02/11/2011

Och, it muoit my eins dat ik mei elk blôchke dat ik tafoegje oan myn Deiblôch, in âlderen mar minstens like lêsberen ien fan myn foarside ôf triuw. No’t ik dit blôchke publisearje, wurdt drekt myn artikeltsje ‘Beppetaal’ fan lêstlyn 1 oktober demovearre nei de twadde side. Wilens it, hoewol lossepolsich, in net ûnaardich stikje wie oer myn eigen ‘taalskiednis’… Hawar, jo moatte ek fral ek mar sels omsneupe yn wat der fierderop allegear yn dizze huorde foar jo te lêzen leit.

Utinam… och (hie ik mar!)… “Plus imperfectum: irrealis van het heden; met plusquamperfectum: irrealis van het verleden…” It is krekt novimber en dêrmei wat de tiid foar de irrealis, is’t net… Lêsten yn Besançon rûnen wy tsjin ûndersteande fontein oan. Utinam stiet derop, it stedsmotto fan Besançon. Wêrom’t in stêd it och! fan’e ûnferfolbere winsk as biedwurd hat, ik soe it net sizze kinne, mar yn alle gefal rattele de Latynske grammatika my daalks ta de mûle út doe’t ik it ding seach.

Om it by och! en ach! net te litten, efkes reklame: it papieren nûmer 6 fan jiergong 3 fan ensafh is út! — Yn dizze nijste ensafh wer in goede sechtich siden Fryske literatuer: poëzij fan Hein Jaap Hilarides, Jan Kleefstra en Peter Popma, proaze fan Jelma Knol en Nyk de Vries. Besprekken en skôgings by it soad: Piter Boersma oer Edwin de Groot, Michel Dijkstra oer Cornelis van der Wal, Janneke Spoelstra oer dichtsjende froulju yn it 18e-ieuske Makkum, en iksels oer Klaas Bruinsma syn Ovidius-oersetting.

As priuwke mar efkes in sitaat út myn besprek (s. 30):

Yn syn Feroarings fan stal steane in protte krêftige rigels, mar de twang fan it metrum lit by Bruinsma gauris de subtiliteiten fan Ovidius te folle weiwurde. (…) [De oersetter] leit in ûnnedich flues fan deftichheid oer de boartlike, iroanyske tekst fan Ovidius: stive heksameters en deselde mêde wurden. Moaie âlde wurden, bûtenwenstige wurden hearre út soarte by de sjarme en skientme fan it literêre Frysk, mar troch syn oermjittige fêsthâlden oan’e foarm hat Bruinsma spitigernôch (oars as Lida Dykstra) fan Feroarings fan stal mear in pronkje as in lêsboek makke. Ovidius, dy tige lêsbere klassiker, hat er dêrmei, om sa te sizzen, ynpakt yn sellofaan, dat der gjin lucht by komt.

De rest fan dit stik lêze jo fansels yn ensafh.

Woansdei, twa novimber 2011.

Posted in Dien, Skreaun | Tagged: , , , , , | Leave a Comment »

In gedicht út Boalsert út 1374 – II

Posted by André Looijenga on 04/10/2011

Okkerdeis pleatste ik in blôchke oer in Latynsk gedicht út it Minderbruorrekleaster fan Boalsert út 1374. Dat stikje wie faaks in bytsje de droege kant neist, om’t it wol óér it gedicht yn kwestje gie, mar der fierders neat oan te sjen wie. Om yn elts gefal éát biede te kinnen, set ik ek mar efkes de Latynske tekst op it web.

Lykas sein, is dizze edysje makke troch dr. Amideus van Dijk OFM. Pater Amideus wie in fransiskaner tsjerkehistoarikus en mediëvist, en wenne yn 1952 yn Maastricht. Hjir folget syn transkripsje fan: f. 151v-152v, Ms. CA D no. 10, Amplonianische Handschriftensammlung, no yn’e Stadt- und Regionalbibliothek te Erfurt:

Anno millesimo trecentesimo septuagesimo

4. Hiis conjuncta possit perquirere cuncta

hominis clare forinsicus arte probare.

Qui nunc sunt vel erunt, intendunt quod viguerunt

Francisci dicta fratribus filiis derelicta:

in claustro sito Frisie partibus, adunito

custodie dicte Daventrie, fitque Bodelsward.

De custode.

Custos Viardus ad impia sit bene tardus,

doctus, discretus, obpropria tollere letus,

rector durus, in dicteriis [con]sta[n]s quasi murus:

de Dockem ortus, rebellibus est bene tortus.

[De] guardiano.

Est frater in statu qui fungi guardianatu

jussus dicetur, Hugonis nomine fretur:

doctrine vite pollens potest ut heremite

rigidis in factis peragendis sive peractis.

De lectore.

Wiardus, lector sacre pagine, quoque rector:

dulcia que [verba] retro dicuntur acerba,

labia distillant hominis animumque cavillant.

De cursore.

Cursor studentum nescit spiritum violentum,

quem cum voce pia dat rudibus, qui sine via

poscunt doceri: pro eo valeat promereri

doxa[m]: metaphisica, sophistica philosophia,

pollitica, logica, aritmetica, matematica rethoricave,

astrologia vere vescetur ut …… muliere,

non expers musice, scrutatione theologie.

Qui cursor, dictus Hermannus, non derelictus,

de Sancta Brigida genitus origine prima:

at sibi studentes sunt undique convenientes.

De Weff…lo.

Wef…lus exivit, caput omnibus exinanivit:

est Yngelbertus, angelica voce repertus,

clamans voce pia: Nunc dulcis ave Maria,

pocla propina, per que destendit ad quia

mens somnolenta: quare possem sic luculenta

vitia vocare datum decimum ……

et tandem Domino animam parare ……

De Jacobo.

Additur huic Jacobus, frater unus de Roremunda:

studens non reprobus, patiens, facieque jocunda.

De Johanne.

Non sunt neglecti, sed sunt ad studia recti,

Johannes dicti bene sunt sive nomine ficti:

artem querentes, Christi gratiamque petentes,

ut cum Baptista feriunt seculique balista

satellites mundi vias demonis furibundi.

Uter custodie filius sit Colonieque,

de Treveri natus alius Christoque beatus.

De Nicolao.

Hiis adjungatur Nicolaus, qui famulatur

Christo Factori propencius et Genitori:

ut methodum cernat, per quam dispendia spernat,

Treveris exivit villam, Frisiam prosilivit.

[De Andrea.]

Andreas tute studium adiit cum salute,

Stauria prole nata fratribus Bodelsverd quoque data:

crucis mucrone militat cum fero leone,

ut demones vincat, artes tamen non derelinquat:

de Drent promotus, frater omnibus est bene notus.

De Radolfo.

Radolphus studens, foliis scriptis quoque prudens,

potans non lente, vult artes capere tente,

ut valeat clare tenebrarum elucidare

voces opacas: nec audiat hic quare vacas.

De Hasse.

Johannes Sassa non curat querere cassa,

sed spiritum bonum, per quem cons[c]endere tronum

posset ac eterna frui vitaque superna.

Laurencius, Petrus predictus annumerantur:

numerus repletus, cum sanctis associantur.

Et hoc sufficiat pro presenti.

Dit gedicht is in riedling dat in soad fragen opropt. Oan in oersetting fan dit, dochs tige nuvere, Latyn weagje ik my foarearst net. Der sitte seker flaters yn de tekst sa’t er yn it hânskrift stean dat Amideus van Dijk nei bêste kinnen transkribearre hat. Faaks stiene guon flaters ek yn it orizjineel, yn it gefal de Erfurter tekst in ôfskrift is (wat my in reële mooglikheid taliket).

Net alle rigels binne folslein oerlevere, en net alle rigels binne as hexameters bedoeld. Foar it grutste part bestiet it gedicht lykwols al út hexameters, en in flink part rint, oerflakkich sjoen, ridlik. It binnenrym yn’e better-slagge fersen wurket boartlik. Ik haw it fermoeden dat sa’n luchtige toan ek de bedoeling west ha kin. Troch har rym dogge dizze leoninyske hexameters oan as in soartemei midsieuske Latynske Sinteklaasgedichtsjes, mei mooglik no en dan in lykaardige licht-spotske toan.

Et hoc sufficiat pro presenti – ‘en lit dit genôch wêze foar no’, op’e feestdei fan’e hillige Franciscus, ta neitins oan syn bruorren dy’t ienris yn Boalswert wennen.

Tiisdei, fjouwer oktober 2011.

Posted in Skiednis, Skriftekennisse | Tagged: , , , | 1 Comment »

In gedicht út Boalsert út 1374

Posted by André Looijenga on 30/09/2011

In gedicht út 1374, dat ien foar ien de bewenners fan it Minderbruorrekleaster yn Boalsert beskriuwt. Dat is wat ik juster ûntduts by myn wurk foar MeMO. It is in merkwurdige tekst yn it Latyn, 63 hexameters lang, dy’t om ien as oare reden fan Boalsert fersille rekke is yn in bibleteek te Erfurt yn Dútslân. It liket derop dat dit gedicht der alles mei te krijen hat der om 1374 in skoalle wie yn it kleaster fan Boalsert, of dat der yn alle gefal ûnderwiis jûn waard op in ridlik heech nivo.

It giet om trije bledsiden tekst yn in hânskrift út de Amplonianische Handschriftensammlung yn Erfurt. Foar wa’t it even neisjen wol: folio 151v, 152r en 152v, fan Ms. CA D no. 10. Dit binne de lêste siden fan in codex mei in ferskaat oan teologyske teksten. De boekesamling yn Erfurt wie it libbenswurk fan Amplonius Ratinck de Berka. Yn ’e katalogus dy’t Amplonius sels fan syn samling makke hat, is te lêzen dat er dit hânskrift al yn 1412 yn syn besit hie. Oft er der oan ta kaam om it gedichtsje yn kwestje sels te lêzen, is de fraach: Amplonius besiet 635 boeken (en dat foár de útfining fan ‘e boekprintkeunst!).

It gedicht is lang neat mei dien. Begjin jierren ’50 fûn men it werom yn in bibleteekkatalogus. Erfurt lei doe krekt efter it Izeren Gerdyn, dat men wie al bliid dat der út ’e DDR fotokopytsjes fan ’e tastjoerd wurde koene. Yn 1952 folge de publikaasje troch de paleograaf én fransiskaan Amideus van Dijk (‘Het Minderbroederklooster te Bolsward in 1374’, Bijdragen voor de geschiedenis van de provincie der Minderbroeders in de Nederlanden, 10 (1952), 55-60).

Dit behindige artikeltsje, basearre op grif net al te dúdlike foto’s, en fersjoen fan in lyts bytsje beskriuwing en ynterpretaasje, is de edysje dêr’t men it oant no ta mei dwaan moat. De tekst fan Van Dijk is oernaam yn it boek Bolsward, zeven eeuwen minderbroeders (Boalsert 1976) fan H.A.M. Andela, dy’t der in haadstikje yn syn skiednis fan it Boalserter Fransiskanerkleaster op basearre. As bylage hat dit boek in Nederlânske oersetting, troch nimmen minder as Frits van der Meer, de Fryske winner fan ’e P.C. Hooft-priis. Dizze oersetting is lykwols wat de frije kant neist.

Van der Meer sil grif muoite hân hawwe by it oersetten fan it Latyn, want botte dúdlik hat de skriuwer fan it fers him net útdrukt. Yn syn taljochting sprekt er fan “schertsend keukenlatijn”. Neffens my docht er dêrmei it gedichtsje net alhiel rjocht. Faaks is it yndied wat houterich skreaun, hiel miskyn mei in inkeld flaterke, mar it is ál in, al as net earnstich, besykjen om yn keunstige leoninyske fersen (hexameters mei binnenrym) it Boalserter kleaster te beskriuwen. Safolle poëzij is der fierders net bekind út it fjirtjinde-ieuske Fryslân, dat ik soe der mar wat suniger op wêze.

Nei sân ynliedende rigels, bestiet it gedicht út in list fan fyftjin mannen dy’t ferbûn wiene oan it claustrum yn Bodelsward. De list begjint mei fjouwer funksjonarissen, de custos, de guardianus, de lector en de cursor. Hoefolle’t der elts sein wurdt, rint útien. De measte fersen (10 rigels) wurde wijd oan ’e geleardens fan ’e cursor, de learaar fan it kleaster.

Dizze minsken giet it om:

– Viardus de Dockem (Dokkum), de custos, de broeder dy’t de lieding hie oer de custodia fan Dimter, it ferbân dêr’t it Boalserter kleaster ûnder foel; it liket derop dat dizze Dimterder custos yn Boalsert ferbleau

– Hugo, de guardianus, it haad fan dizze mienskip fan Minderbruorren

– Wiardus, de lector, de teologyske saakkundige fan it kleaster, dy’t de preken fersoarge

– Hermannus, de cursor, neffens it gedicht it mearsidich gelearde en learaar

Dêrnei folgje de nammen fan kleasterlingen sûnder spesjale funksje en fan studinten:

– Weff[e]lus, dy’t blykber net mear yn it kleaster wennet

– Yngelbertus, dy’t goed sjonge kin

– Jacobus de Roremunda (Roermond)

– Johannes, út de custodia fan Keulen

– Johannes de Treveri (Trier)

– Nicolaus, ek út Trier

– Andreas, ôfkomstich út Starum (Stauria), faaks oerpleatst fanút Drinte (Drent)

– Radolphus studens

– Johannes Sassa (of Hasse)

– Laurencius

– Petrus

Wat sa al opfalt, is dat guon fan de Boalserter fransiskanen net út de regio kamen.

Foar no ûntbrekt de gelegenheid om fierder yn te gean op de Latynske tekst, op Van der Meer syn oersetting, en om sels in Fryske oersetting te meitsjen. Faaks komt dat der op ’en doer noch fan. En einlings soe ik nei Erfurt moatte om it hânskrift ris goed op ’e nij te besjen foar in mear útwreide edysje en stúdzje fan dit nijsgjirrige tekstke.

[Fan Sint-Franciscusdei, 4 oktober, ôf sil de Latynske tekst oer dizze link te lêzen wêze.]

Freed, tritich septimber 2011.

Posted in Dien, Skiednis, Skriftekennisse | Tagged: , , , , , , | 1 Comment »

Jitris oer Watse fan Hania

Posted by André Looijenga on 23/05/2011

Befrijingsdei wie ik op’e fyts yn Jorwert en ûntduts dêr yn’e tsjerke it grêf fan Wattie (Watthie, Watse) van Hania. Yn in earder blôchke bespruts ik syn stien en syn skokkende dea: Wattie wie vermoordt in syn slaepkamer!

Wa hie dizze moard op syn gewisse? Wat wie it motyf ta de moard op dizze Hania? Hokfoar man wie Wattie, en hie er syn ein faaks oer himsels ôfroppen?

Ferskate minsken hawwe my de lêste wiken frege om in ferfolch. Goffe Jensma wiisde my op in artikel fan D.J. van der Meer, út it Genealogysk Jierboek (1969, 17sqq.), oer ‘Aersum, Fûns en Hesens ûnder Jorwert’.

D.J. van der Meer hat it folgjende oer Hania syn dea te fertellen:

Neffens E.M. van Burmania wie Watthie van Hania yn 1569 (noch) dwaende mei de bou fan it Hûs to Hesens; hoe of hwat is fierder net bikend, mar yn de nacht fan 2 op 3 desimber krongen wurklju yn de sliepkeamer fan Watthie en formoarden him.

Oft wy hjir to dwaen hawwe mei in roafmoard of in wraekmoard is net bikend. Wy hawwe socht yn de kriminele rol fan it Hof fan Fryslân, mar hawwe neat foun fan in birjochting fan de moardners. Dy binne blykber net foun. Hoe’t Burmania dan skriuwe kin fan “de werklieden in het huis hetwelk hij aldaar deed bouwen” is frjemd. (p. 21)

Ús Wattie van Hania kaam fan oarsprong fan Penjum en wie de soan fan in Douwe Abbes soan en Doedt van Donia. Troch syn twadde frou, Ydt Sickes dochter Graetnya (Yda van Gratinga), kaam Wattie van Hania yn it besit fan it guod Hesens by Jorwert. Ydt moat dit Hesens urven hawwe fan de kant fan har memme heit, Epo Aylva. Earne nei 1543 hawwe Wattie en Ydt har te wenjen set op Hesens (yn elts gefal wennen se dêr yn 1560). 

Hesens is noch altyd de namme fan in lyts buorskip sa’n 2 km noardlik fan Jorwert. Fan in stins, state of eale wente is op it plak ‘Grut Hesens’ neat mear te sjen. Der is in beskriuwing fan it Hûs te Hesens yn in ferkeapakte út 1640 (Van der Meer 1969, 23-24). Faaks jout dit in ympressy fan hoe’t it der yn de tiid fan Wattie van Hania útseach:

de heerlijcke groote leijdeckte huijsinge met de twee toorns daer aen, de koets bedsteeden ende twe grote tassen daerin staende, met de nae aengeboude rood pande ceucken, de heerlijcke groote poorte, mett twe camers daer boven, de schuijre, voorts hovinge, gracht ende singel

In mânsk hûs dus mei twa tuorren, in grutte poarte derfoar, in skuorre derneist en grêft en beamsingel deromhinne. Yn de jierren 1713-1715 waard de state ôfbrutsen. 

Werom nei Wattie van Hania, dy’t yn 1569 troch wurklju ombrocht wêze soe yn syn sliepkeamer. De genealooch E.M. van Burmania ferbûn it gegeven fan de moarddiedige ‘werklieden’ oan de bou of ferbouwing fan it Hûs Hesens. Soe kinne, mar fan de bouskiednis fan it hûs is fansels al hast 300 jier neat mear te sjen. En boppedat: wêr hie Burmania it ferhaal oer de boulju fuort?

At yndied, lykas Van der Meer meldt, prosesstikken ûntbrekke soene, bliuwt der neat oer as spekulaasje. In moai spul oars: in sechtjinde-ieuske detective.

Miskien hawwe de timmerlju it dien. Maklike skuldigen oars, bûtensteanders faaks, leger yn oansjen, ûnbetrouber folk grif heart men de Jorwerters al gruten. Mar hearskip Hania hie grif ek syn fijannen, yn Jorwert of fierderop. Rjochtsaken oer lân en ûnreplik guod binne fan him bekind, konflikten mei syn skoanfamylje, de Gratinga’s. In nijkommer like er faaks dy’t binnenkrong tusken de pommeranten fan Baarderadiel. Of dan syn âldste soan Wattie Hania junior, dy’t sa tragysk hommels nei syn heit de holle dellei. Soan Wattie soe dochs net de moardner west ha? De wierheid oerdutsen ha mei in grouwe stien en in from Latynsk fers?

Yn elts gefal: in trageedzje dêr op Hesens, middenmank Jorwert, Hilaard, Húns en Leons, yn’e winter fan 1569/1570.

Moandei, trijentweintich maaie 2011.

Posted in Skiednis, Tsjerken | Tagged: , , , , | 1 Comment »

Wa fermoarde Watse fan Hania?

Posted by André Looijenga on 06/05/2011

Yn Jorwert leit der in grouwe âlde grêfstien neist de noarddoar fan’e tsjerke. Mannichien rint der gau by del, fierder dizze midsieuske tsjerke yn. De grize stien leit wat ûnder it stof, en yn’e hoeke binne der in ruostige brânblusser en skurf houten bankje op delset. Wapens binne op’e stien úthakt, in hiel renêssânse-bouwurk, allegoaryske frommiskes en in gedicht yn it Latyn. My troffen de wurden op’e râne:

Anno XV hondert LXIX tusken den 2 en 3 decembris i[n]der nacht / vermoordt in syn slaepkamer de eerentvesten heersch[ap] [W]attie va[n] Ha[n]nia…

Yn’e nacht fan 2 op 3 desimber 1569 waard Watse fan Hania fermoarde yn syn sliepkeamer. Nuver dat dit sa eksplisyt op syn famyljegrêf neamd wurdt. Nuverder noch dat dizze Wattie sa gewelddadich oan syn ein kaam. Fregest dy ôf: wa hat dat dien? en wat wie it motyf?

De stien sels swijt fierders. Watse syn echte huisfrow Yda van Gratinga wie al op 10 desimber 1565 ferstoarn, harren soan Wattie folge op 22 maart 1570. Noch gjin fjouwer moannen nei syn heit… 

De Latynske ynskripsje stammert boppedat, trochdat der in pear dústen yn slein binne, faaks doe’t yn 1951 de toer delstoarte op dit part fan’e tsjerke. Ik kin hjir noch gjin folsleine tekst en oersetting jaan — dêr is mear ûndersyk foar nedich –, mar dochs efkes de earste en ridlik lêsbere rigel fan dit achtrigelige fers:

En tria contegit hoc exsanguina corpora sa[crum

Sjoch, trije deade lichems bedekt dit hillichdom…

It mystearje bliuwt. Wa wit hjir mear fan? As spin-off fan myn promoasje-ûndersyk kin it altiten noch op in 16e-ieuske detective útdraaie…

De tsjerke fan Jorwert (foto fan http://www.reliwiki.nl)

Oerdeis is de tsjerke fan Jorwert, ien fan’e moaiste doarpstsjerken fan Fryslân, yn dizze tiid fan it jier hast altyd iepen. In âlde dame dy’t efter de tsjerke wennet, docht alle dagen de doarren fan it slot. Wiene se by alle midsieuske tsjerken yn ús provinsje mar sa freonlik en goed fan betrouwen foar besikers oer… Mar ja, Jorwert leit ôfsidich fan’e grutte dyk, lûkt benammen lêzers fan Geert Mak, en de fleurige âld frou mei har ‘kroade’ (rollator) hâldt de buorren wol yn it each.

Freed, seis maaie 2011.

Posted in Skiednis, Tsjerken | Tagged: , , , , , | 3 Comments »

Op’e syk nei Viglius

Posted by André Looijenga on 12/04/2011

Ôfrûne simmer reizge ik yn Fryslân en yn België tafallich lâns oantinkens oan de grutste Fries (fan’e sechtjinde ieu): Viglius ab Aytta Zuichemus. Viglius (1507-1577), dy’t opgroeide yn Swichum, humanist, jurist, riedshear fan Karel V en Filips II. Hy siet yn’e Geheime Rie te Brussel, yn’e Grutte Rie fan Mechelen, wie foarsitter fan’e Rie fan Steate, en boppedat ek proast fan’e Sint-Baafskatedraal yn Gint. Viglius wie in betûft netwurker en holp ek it Fryske netwurk om him hinne oan moaie putsjes yn keninklike tsjinst. Sa fier koene je it doe skoppe mei it Latyn en in humanistyske oplieding…

Yn Swichum stiet noch de tsjerke dêr’t Viglius syn omke Bernardus Bucho pastoar wie. Op’e ein fan syn libben stifte Viglius dêr it Aytta-Godshûs, in gasthûs foar de âlderein. It gebou stie om 1900 hinne noch oerein, mar waard fertutearze ôfbrutsen ynstee fan restaurearre. Inkeld de tinkstiennen binne bleaun. Der stiet op:

Opus Hoc Viglius zuichemus ab / Aijtta fundauit et procurante Gerbrando / eius fratre exædificatum existit

Dit wurk hat Viglius Swichumer fan Aytta stifte en, wylst syn broer Gerbrand foar it bouwen soarge, oprjochte.    

De tsjerke fan Swichum is oan’e bûtenkant oars sûnt de tiid fan Viglius fan Aytta net in soad oan feroare:

Doe’t ik in wike as wat letter yn Gint wie, seach ik yn ien fan’e súdlike strielkapellen fan it koar fan’e Sint-Baafs Viglius syn grêf. Ús Viglius nimt dêr in hiele kapel yn beslach. It muoit my dat ik doe net, tsjin’e regels yn, dochs foto’s makke haw. Viglius hat dêr in trijelûk delsette litten, mei op’e bûtenkant fan it rjochterlûk fan dit triptyk himsels biddend as domproast. Dêrtsjinoer in mânske swarte stien mei in lange Latynske ynskripsje oer Viglius syn libben en wurk.

By it útgean út’e katedraal foel my noch op dat op al it houtwurk by de doar nôtskeaven stiene: it wapen fan de Aytta’s.

In pear dagen earder wiene wy yn Leuven. Oan’e Naamsestraat stiet dêr noch it College van de Korenschoof, it Viglius-College, dat Viglius fan Aytta stifte hat foar studinten út Fryslân. Koart nei syn dea makke de reformaasje dat de measte Friezen net mear yn it katolike Leuven studearje woene. Noch gjin tsien jier letter hie Fryslân yn Frjentsjer syn eigen universiteit. It kolleezje bleau bestean, mar waard júst bedoeld foar studinten út it re-katolisearre Gint dêr’t Viglius oan’e Sint-Baafs ferbûn west hie.

De Aytta-nôtskeaf is op’e foto net hiel dúdlik boppe de yngong te sjen. Tsjintwurdich wurdt it kolleezje troch de universiteit Leuven net mear brûkt.

Tiisdei, tolve april 2011.  

Posted in Skiednis, Tsjerken | Tagged: , , , , , , , | 2 Comments »

De fjoertoer fan Deinum

Posted by André Looijenga on 19/07/2010

Yn Deinum stiet in sipel op’e toer. In moaie toer oars, en in tsjerke ek mei in samling útsûnderlik moaie renêssânse-serken. Ferline wike tongersdei wie ik yn Deinum mei ús ûndersyksgroepke néo-latynske ynskripsjes. Yn Frjentsjer hiene wy al hast twa oeren yn’e tsjerke nei âlde stiennen sjoen, hiene it stee fan’e âld universiteit opsocht, it Museum Martena en it stedhûs, mar de fiif Feytsma-stiennen yn it koar fan Deinum (en it freonlike echtpear Kuipers) makken de dei hielendal moai ôf.

De Latynske opskriften fan guon fan’e Feytsma’s hiene ús nei Deinum brocht. Ta beslút koe ik ek noch op de folgjende ynskripsje bûten yn’e noardmuorre fan’e toer wize:

Ut struxere Pharum fastigia lucida nautis,

     sic procul haec horas turris iterque notat.

.

Allyk’t se Pharos bouden as ljochtsjende spits foar seelju,

sa jout fan fierren dizze toer de oeren en de wei oan.

Read the rest of this entry »

Posted in Dien, Tsjerken | Tagged: , , , , , , | 1 Comment »

Albada-stien

Posted by André Looijenga on 02/07/2010

Ien fan’e dingen dêr’t ik my mei dwaande hâld, binne Latynske ynskripsjes út Fryslân en Grinslân. Lêsten wie ik in wykein yn Tersoal. Ik kaam doe op in waarme sneontemiddei ek efkes op’e fyts troch ús buordoarp Poppenwier. Oan’e Bûtenbuorren hong in flagge oan it tsjerkhôfshikke, dat der wie wat te rêden. Ik derop ôf. Yn’e iepen doar siet in frou op in klapstuolke, der wie in tentoanstelling fan Cornelis Jetses-collectabilia en âlde fotokamera’s en platespylders, en ik wie tige wolkom om binnen te sjen.

De herfoarmde tsjerke fan Poppenwier is in nijbou út midden 19e ieu, op in flak terpke tusken skyldereftige huzen en spultsjes. De tsjerke is fan binnen frij rom, mar ienfâldich. Der is in grutte kreake, mar gjin oargel. De grutste bysûnderheid leit ûnder de preekstoel, skean op’e as fan it tsjerkgebou tusken de estrikken yn it koar: de grêfstien fan de Albada’s.

In geweldige renêssânse-stien! Hy is makke troch Benedictus Gerbrandtsz (B . 1558 . G stiet der boppe-oan). Wat ôfsliten en tehavene, mar noch altiten in keunststik oan detaillearring, wapenskylden en humanisteletters. Ik stie de stien fan alle kanten te besjen en wat fotootsje te sjitten, doe’t de frou út foarportaal kaam. Hja rôp frou Douma der efkes by dy’t mear te fertellen wist oer dizze stien (en sa freonlik wie my dizze foto troch te stjoeren).

De grêfstein fan'e Albada's út 1558 (foto © Pier van der Heide)

Ûnder dizze stien lizze Lieuwe Hettes Albada (stoarn yn 1553), syn frou Frouck Roerda (krekt dêrnei yn 1554) en harren soan Hette Albada (yn 1587). De heit en de mem binne binnen in moanne weirekke. Heit en soan wiene beide grytman fan Raerderhim. Nijsgjirrich dat de namme fan dy gritenij yn 1558 as Raerderhem skreaun waard, en yn/nei 1587 as Rauwerder Hem.

My gûng it yn it foarste plak om it Latynske opskrift. It is in ferske fan trije rigels, yn hexameters:

Read the rest of this entry »

Posted in Dien, Tsjerken | Tagged: , , , , , , , | 2 Comments »

Immortelle XCVI

Posted by André Looijenga on 30/04/2010

It liket my heech tiid ris omtinken te jaan oan de faaks bêstferkeapjende Fryske dichter út’e njoggentjinde ieu. Moarn sille wy yn Foudgum oan yn it tsjerkje dêr’t dizze Frâns Haverschmidt fan 1859 oant 1862 dûmny wie. Ik sjoch der al nei út om efkes op syn kânsel te stean.

By libben waard guon fersen út’e Snikken en Grimlachjes yn it Latyn oerset as tajefte oan dy bondel tafoege. It Latyn is fan Haverschmidt syn stúdzjefreon Adriaan van Wessem:

Conspecto designatore,

     Exsultat mî cor gaudio:

Nam mox, reputo, designabit

     In funere quoque meo.

Net allinnich ‘Pier Pealtsje’ seach een bidder loopen, mar Petrus Paxillus ek.

Freed, tritich april 2010.

Posted in Skriftekennisse, Tsjerken | Tagged: , , , , | 1 Comment »