Frysk Deiblôch

It blôch fan André Looijenga

Posts Tagged ‘Legeaën’

Bus Tersoal – Ljouwert 167% djoerder

Posted by André Looijenga on 17/05/2011

Begjin fan’e middei stapte ik yn Tersoal op’e bus. Lykas wenstich foar in dalkaartsje fan € 3, mei om’t sa’n los kaartsje sa maklik is foar de reiskostefergoeding. De sjofeur (dy’t boppedat tige noartsk Hollânsk prate) warskôge dat ‘oer trije wiken’ it dalkaartsje ôfskaft wurdt. Dêrfoar yn it plak komme, neist de OV-chip, kaartsjes fan € 4, dy’t net jildich binne om mei oer te stappen

Ast midden op’e dei fan Tersoal nei Ljouwert wolst, bist lykwols ferplichte om by Blauwe Tent (ûnder Reduzum) oer te stappen fan lijn 94 op 95. Op dat trajekt soest mei dizze nije kaartsjes tenei twaris € 4, dus € 8, betelje moatte ynstee fan ‘e wenstige € 3. Soks betsjut in priisstiging fan 167%!

Ik begryp dat, fanwegen hegere branjekosten, de priis fan in buskaartsje wat omheech moat, fan € 3 bygelyks nei € 3,50 of sels ek wol € 4. Wat ik nét begryp is dat de firma Connexxion, dy’t fan’e provinsje it busferfier yn Noard- en Súdwest-Fryslân oanbestege krigen hat, ynienen mei har buskaartsjes gjin rekken mear hâldt mei oerstappen.

Sá it brûken fan’e OV-chip trochtriuwe yn Fryslân hat suver wat kafkaësks. En boppedat, sá, mei 167%, de priis foar in busreis ferheegje docht lykje as fjochtet it iepenbier-ferfierbedriuw op kosten fan’e reizger har deilis mei deputearre steaten út!

Tiisdei, santjin maaie 2011.

Posted in No-tiid | Tagged: , , | 1 Comment »

Folle lok en seine!

Posted by André Looijenga on 28/12/2010

Mei de bêste winsken foar twatûzen-alve!

(Dit plaatsje is oars wol in archyffoto fan ôfrûn jannewaris. Safolle snie leit der op it stuit net yn’e Legeaën.)

Tiisdei, achtentweintich desimber 2010.

Posted in Skylk | Tagged: | Leave a Comment »

Pierewaaier

Posted by André Looijenga on 01/09/2010

Der binne in soad saken om hast lulk fan te wurden, dêr’t ik eins op myn Frysktalige blôch oer skriuwe moat. Dat ûnsinnige ferhege kolleezjejild foar twadde-stúdzjes bygelyks. Dy ‘besuniging’ laat no al ta yntellektuële ferearming, en sil faaks net allinne de frisistyk mar ek myn eigen klassike talen ea de kop noch koste. 

Of oer de gemeentlike-weryndielings-steamwals. Ûndertusken is dúdlik hoe’t Boarnsterhim opdield sil. De Legeanster doarpen Tersoal en Sibrandabuorren komme krekt as hast de hiele gemeente by Ljouwert. By Ljouwert! — mar dat leit mear as tweintich kilometer fierderop! — De djippere oarsaken en drôchredens efter de ‘needsaak’ ta weryndielen soe ik eins oer skriuwe moatte. It is it strukturiele Fryske minderweardigenskompleks dat de Friezen oanpraat dat sy harsels net bestjoere kinne, tinkt my. Leaver slaaf…, no.

Mar earst wat oars. Tsjin alle ússels-leechlizzerij dy’t my fanút Fryslân berikket, mar ris wat skientme yn stelling brocht. In gedicht fan Sjoerd Spanninga (1906-1985), út syn bondel Kymgong (1964). It stiet net yn’e wenstige blomlêzings, ek net yn Veenbaas syn twatalige Spanninga-kar út 2007 (Het goud op de weg haw ik lykwols net tsjekt, wegens noch net yn myn besit), dat om dit moaie fers ûnder de oandacht te hâlden stiet it by dizze hjirûnder. 

It hat fan begjin ôf ien fan myn favorite Spanninga-fersen west. Wat in begjin hat it ek: it ljocht en it libben spatsje derfanôf! 

Pierewaaier

.

Poerneaken

sprong it ljocht út ‘e dizen,

en rûn de fjilden yn,

glânzjend as de jonge dei

by it lemierjen.

Doe saaide de sinne it wetter oer,

dat in hynder allyk,

in blinkend reau,

strûsden de weagen der fan op ‘e kletter, —

tsjin ruten en roeven

spatten de glinsters

it fjoer

fan de hoeven, —

der lei brûs yn ‘e wâl.

Read the rest of this entry »

Posted in Fryskens, No-tiid, Skriftekennisse | Tagged: , , , , , , , , | 1 Comment »

Marsherne < Mershorna

Posted by André Looijenga on 10/08/2010

Earjuster wie ik jierdei (wat in nuvere siswize hen, jierdei wêze — ik moast dêr ris in stikje oer skriuwe), en de jûns liet ik twa freonen kuierjend de omkriten fan Tersoal sjen. De rein luts stadichoan fuort, wylst wy op Poppenwier ôf giene. Tersoal sjocht der om earlik te wêzen in bytsje gewoantsjes út, mar Poppenwier is in smûk plakje dat derby leit as in bewenne iepenloftmuséum. De lytse steechjes, de ferburgen fermanje, de âld herberch, it glysterige haventsje ûnder driigjende wolkens.

Hinne en werom rûnen wy oer de dyk Marsherne, dy’t fan’e opfeart fan Poppenwier nei de Tolhúsbrêge (de grins mei Tersoal) rint. De namme ‘Marsherne’ wie even in riedsel foar de jonges. 

Fansels: mar-. Op’e hoeke fan Opfeart en Bangafeart lei eartiids de Poppenwierster Mar. Net in alhiel fan himsels oertsjûge mar oars: yn’e rin fan’e achttjinde ieu waard it in sompe dy’t úteinlik himsels droechlei. Mar goed, mear as genôch mar om in toponym efter te litten.

De herne om’e eardere mar hinne is noch altiten in moai streekje. Op’e gritenijkaart fan François Halma hjit it der Meershuijsen. Dêr’t de pleatsen stean, is it krekt in bytsje heger, wêrtroch de grûn droegernôch wie foar beammen. Ast de júste kante útsjochst, en wat fantasije brûkst, liket it dêr hast op’e Wâlden. Der stiet dan ek op in stek in âlde lânnamme Hegebuorren skreaun.

Ien âlde pleats stiet wat efterút, mei in djippe bleek en beamte derfoar, en in fuotbrêge mei in wyt stekje. Op’e spilen fan dat stek stie earder in swarte letters: m e r s h o r n a. Ik hie altiten wol troch dat dat itselde wêze moast as Marsherne, mar wist net wêrom’t sa frjemd skreaun wie.

Mershorna sil de Âldfryske namme wêze fan dit plak. It liket nuver, mar mer (mei in, tink, koarte e) is dan de foarrinner fan it Nijfryske haadwurd mar. De (koarte) o yn horna hat him yn it nijere Frysk ek oars ûntjûn, ta herne (mei umlaut), dat earder faaks in westlike njonkenfoarm wie. Oarekant de Snitser Mar sjogge je de earder wenstige foarm as ‘Nederlânsk’ Terhorne neist it hjoeddeisk Fryske Terherne.

It wite stekje is op’e nij opskildere. De eigner hat nije letters m a r s h o r n a sette litten. Mei mar ynstee fan mer. Spitich foar it Âldfrysk.

Tiisdei, tsien augustus 2010.

Posted in Taal | Tagged: , , , , | 2 Comments »

Albada-stien

Posted by André Looijenga on 02/07/2010

Ien fan’e dingen dêr’t ik my mei dwaande hâld, binne Latynske ynskripsjes út Fryslân en Grinslân. Lêsten wie ik in wykein yn Tersoal. Ik kaam doe op in waarme sneontemiddei ek efkes op’e fyts troch ús buordoarp Poppenwier. Oan’e Bûtenbuorren hong in flagge oan it tsjerkhôfshikke, dat der wie wat te rêden. Ik derop ôf. Yn’e iepen doar siet in frou op in klapstuolke, der wie in tentoanstelling fan Cornelis Jetses-collectabilia en âlde fotokamera’s en platespylders, en ik wie tige wolkom om binnen te sjen.

De herfoarmde tsjerke fan Poppenwier is in nijbou út midden 19e ieu, op in flak terpke tusken skyldereftige huzen en spultsjes. De tsjerke is fan binnen frij rom, mar ienfâldich. Der is in grutte kreake, mar gjin oargel. De grutste bysûnderheid leit ûnder de preekstoel, skean op’e as fan it tsjerkgebou tusken de estrikken yn it koar: de grêfstien fan de Albada’s.

In geweldige renêssânse-stien! Hy is makke troch Benedictus Gerbrandtsz (B . 1558 . G stiet der boppe-oan). Wat ôfsliten en tehavene, mar noch altiten in keunststik oan detaillearring, wapenskylden en humanisteletters. Ik stie de stien fan alle kanten te besjen en wat fotootsje te sjitten, doe’t de frou út foarportaal kaam. Hja rôp frou Douma der efkes by dy’t mear te fertellen wist oer dizze stien (en sa freonlik wie my dizze foto troch te stjoeren).

De grêfstein fan'e Albada's út 1558 (foto © Pier van der Heide)

Ûnder dizze stien lizze Lieuwe Hettes Albada (stoarn yn 1553), syn frou Frouck Roerda (krekt dêrnei yn 1554) en harren soan Hette Albada (yn 1587). De heit en de mem binne binnen in moanne weirekke. Heit en soan wiene beide grytman fan Raerderhim. Nijsgjirrich dat de namme fan dy gritenij yn 1558 as Raerderhem skreaun waard, en yn/nei 1587 as Rauwerder Hem.

My gûng it yn it foarste plak om it Latynske opskrift. It is in ferske fan trije rigels, yn hexameters:

Read the rest of this entry »

Posted in Dien, Tsjerken | Tagged: , , , , , , , | 2 Comments »

Peaskefjurren

Posted by André Looijenga on 05/04/2010

Ik bin wer werom yn Grins. It rûkt hjir bot nei peaskefjoer. Sels yn’e hûs is it te rûken. Oars net ferkeard, it is houtige, wat krûdige rook. De rook ek fan in moaie tradysje.

Fanút’e auto ûnderweis wie dúdlik te sjen dat wy Grinslân binnenkamen. De grins fan it peaskefjurrengebiet komt nammentlik frijwol oerien mei de Frysk-Nedersaksyske taalgrins. Dat de Westerkertiersters tûke peaskefjoerders binne, wie goed te sjen fanôf de sneldyk. Yn’e Stellingwerven dogge se deroan, en yn Drinte, en nei it suden en it easten ta (oant fier yn Dútslân) wêr’t se mar Leechsaksyske dialekten prate. Mar ten noarden en westen fan’e iennichste taalgrins binnen it Fêstelân-West-Germaansk silst nijsgjirrigernôch gjin peaskefjoer fine.

Sa blykt mar: dy ‘Saksen’ binne bysûndere lju, mar wy Friezen binne noch bysûnderder – sûnder dat wy it sels troch hawwe. (Mar ja, dat lêste punt is fansels mar al te typysk Frysk.)

By ús yn’e Legeaën hiene wy earder ek in brânbultetradysje. Op’e jûn fan Sint Marten (11 novimber) waard der nei it lampionrinnen yn alle doarpen yn dy krite in brânbult oanstutsen. Wiken tefoaren tôgen de minsken der al hout hinne. Hiele dagen yn’e hjerstfakânsje wiene wy as lytse jonges op en om de bult dwaande.

Sûnt in pear jier binne der gjin Sint Martensfjurren mear. De gemeente wie, leau’k, al folle langer tsjin, de boeren (de boeren en hoe’t dy tsjintwurdich Fryslân mei fergrime, ik koe der noch in bulte blôchkes oer skriuwe…) wolle it net mear op har lân hawwe, en de doarpsbelangen (dy’t bestjoerlik op’e ymport driuwe) binne te sleau om de brânbulten fatsoenlik te organisearjen. Fuort. Ja, minsken, sa giet soks. Efkes net oplette en it is fuort.

(Douwe Kalma hat begjin jierren tweintich noch in sonnettekrâns De Fjurren fen Sint Marten skreaun. It is in bytsje in mâl gefal. De dichter, sa stiet my by, wurdt deryn ta in soarte fan hegepreester fan it heitelân en epyske drakedeier tsjin’e bedrigings fan’e Fryske saak, of sa. Kalma yn hegere sfearen: it sil fan’e rook fan baarnende tûken yn’e kâlde hjerstnacht komd wêze.)

Fan’e middei gie ik oars ek noch by in ferneamd libben Frysk dichter op besite. It brechje fanôf Douwe Kalma is net tafallich: wy hiene it der ûnder oare oer dat der ris in echte biografy oer dizze Jongfryske poëet skreaun moat. Cornelis van der Wal hat myn boekekasten holpen te fullen (tige tank foar dyn bondels, Cor!). Ta eintsjebeslút skeat er noch in plaatsje wêrop’t ik, op syn blôch, mei myn troch wyn en hast oerwûne gryp read oanrûne antlit te bewûnderjen bin.

Noch ien stikje nijs ta beslút: ik krige tongersdei berjocht dat ik útkard bin en nim diel oan it Grut Frysk Diktee! Krekt wat, fansels. Op 20 april sil de grutte staveringskriich plakfine.

Moandei, fiif april 2010.

Posted in Dien, Skriftekennisse | Tagged: , , , , , , , , , , | 3 Comments »

By in ôfbaarnde pleats

Posted by André Looijenga on 21/02/2010

Gie ein fan’e moarn efkes te fytsen troch de Legeaën. It waar wie noch wol kreas, in stikmannich kuierders weagen har op’e dyk. Sneintemoarn, en fan gjin kabinet wie wat te merken. Seach ek mar in pear ferkiezingsplaten hingjen: wat FNP en in inkelde CDA, dêr beheint him it politike lânskip fan’e riedsferkiezings ta hjir op’e streek.

Foarby Gau stie ik op in daam nei in trije jier lyn ôfbaarnde pleats te sjen. Ik herinnerje my út begin jierren njontich dat der earder GOS (lykas yn Gemienebêst fan Ûnôfhinklike Steaten) op it bûthúsdak stie. No stiet der allinnich mar in ienlik foarhûs. Mei in lânsfytsende man mei in mûtse rekke ik oan’e praat oer dy pleats, dy’t jierrenlang fersutere wie. De elektryske betriedding hie sa ferâldere west, dat it spultsje op it lêst net mear fersekere wie. Mar at ik woe, fûn de Gauster mei de mûtse, it stek stie iepen, dat ik moast de pleats mar ris fan tichterby sjen.

De reed opriden, wâde ik troch it heal blabzich heal beferzen gers, en taaste nei myn fototastel. It foarhûs bliek fan 1904, yn in W.C. de Groot-eftige styl oplutsen. Oan’e foarkante stie yn muorankers ek it jiertal 1672. Troch it brutsen glês seach ik in gâns ferrinnewearre wente. Alle binnenmuorren wiene fuort, lykas it measte fan in houten flier. Lykwols wie noch te sjen dat it hûs in lange gong hie, dêr’t keamers oan leine. Details fan snien houtwurk seach ik, en – hiel tradisjoneel – jit bot tegeltsjes oan’e muorren en efter de skou.

In auto hearde ik doe de reed op kommen. Hoeden (it koe de eigner fan dit perseel wêze) rûn ik derop ta. In stel fan tsjin’e fjirtich, mei in fanke en in hûn, stapte út. Hja fregen oft ik mear fan dit hûs wist, om’t der in te-keapboerd by de dyk stie. It fanke wie wakker ûnder de yndruk fan it tebaarnde hûs. Ik pleite derfoar dat it miskyn noch restaureard wurde koe, mar de heit soe it leaver platgoaie om wat nijs op dizze pôle te setten.

Doe’t de huzesikers wer ôfset wiene, gûng ik in lêste slach om’e pleats. Ek ik teach ôf en rûne myn fytstochtke oer Goaiïngea (in moai doarpke dat ûnbedoeld it échec fan’e Fryske stavering toant) en it Spearsterdykje. 

Snein, iennentweintich febrewaris 2010.

Posted in Uncategorized | Tagged: | Leave a Comment »