Frysk Deiblôch

It blôch fan André Looijenga

Posts Tagged ‘literatuer’

Lêzing en skriuwing

Posted by André Looijenga on 03/02/2012

Sibearyske kjeld, iis op de fearten en no ek noch snie. Neist it oare wurk wol ik ein dizze moanne in ûndersyksfoarstel yntsjinje kinne. Dy lêzing fan my, wêryn’t ik de Fryske literatuer mei dy yn it Lëtzebuergesch en it Furlan ferlike, is goed beteard. Foar wa’t dêr doe net by wêze koe: nije wike woansdeitejûn (8 febrewaris) sil ik myn ferhaal in twadde kear hâlde, foar Skanomodu, de Stúdzjeferiening Frysk yn Grins.

Myn lêzing gie ek oer de fragen “wêrom skriuwt ien yn in lytse taal?” en “wêrom lêst ien yn sa’n taal?”. Neffens my essinsjele fragen, wêrmei’tst fûnemintele kwestjes fan de Fryske literatuer rekkest. It úteinlike andert dêrop haw ik ek noch net jûn. Yn alle gefal is it net evidint dat ik bygelyks der foar keazen haw en skriuw dit blôchke yn it Frysk. Likegoed is it net evidint dat jo dit Frysktalige blôchke fan my lêze, hoe bot Frysktalich jo faaks ek binne. Lang net elkenien brûkt ommers syn latinte lêsfeardigens yn in lytse taal om aktyf, foar mear of minder yntellektueel ynspannende ferdivedaasje boeken yn dy taal te lêzen. De kar om jins driuw ta it skriuwen om te bûgjen ta skriuwen yn in lytse taal is noch ynkringender en beslissender.

It ferhaal dat ik lêsten hold, skaaide ferskillende kanten út: fan in min-ofte-mear wittenskiplike skôging oer meartaligens en literatuerskiednis nei mear in essay om te einigjen mei fermoannings oer de hjoeddeiske steat fan de Fryske skriuw- en lêzerij. Haw ik de oplossing? No, dat ek wer net, mar mear selsbetrouwen oer de wearde fan it Frysk soe al in eintsje helpe. De wearde fan ússels sjen sûnder dat wy dêr it inisjatyf en de miening fan in oar earst foar nedich hawwe. Frysk sichtberder, fanselssprekkender meitsje. Der yn it ûnderwiis mear oan dwaan. Regionale media dy’t einlings ris serieus oandacht hawwe foar Fryske literatuer, en einlings ris djipper neitinke wolle oer spesifyk Fryske problemen. No ja, en sokssamear en sokssa’nbytsje.

Miskien dat der takom jier in Sirkwy-lêzing gean moat oer “wêrom skriuwe guon skriuwers nét mear yn it Frysk?”…

Dat is wier net synysk bedoeld! In lytstalich literêr fjild as it Fryske is machtich ynteressant, en dochs krijt soks kwealk wittenskiplik omtinken. Hoe wurket it? Wêrom dogge guon minken mei, wêrom hâlde guon der nei in hoartsje mei op, wylst oaren it desennia lang folhâlde? It wurdt noch in hiele útdaging dêr in ôfwoegen stik oer te skriuwen, sûnder ûnnedich teannewâdzjen, want personele motiven (freon- en fijânskippen) spylje hjir in grutte rol yn.

No aanst de snie wer yn. In nij digitaal nûmer fan Ensafh stiet yntusken wer ree. Dêryn ek fersen yn it Hylpersk, en sjogge wy de grins oer nei it Westerkertier. Yn in (spitigernôch) opdoekend antikwariaat hjir yn Grins fûn ik fan’e middei in blomlêzing oersette Koreaanske (!) poëzij. Mar oer dat alles, fernuverjende foarmen fan Frysk en eksoatyske literatueren, skylk wol wer mear. En oer Frysk Latyn fansels.

Freed, trije febrewaris 2012.

Advertisements

Posted in Fryskens, Skriftekennisse | Tagged: , , , , , , , , , , , | 1 Comment »

Subsydzje

Posted by André Looijenga on 01/07/2010

Hjoed mar efkes in poëzybesprek dat jo ek as in preek lêze meie, ta-eigene oan de froede faars fan’e provinsje Fryslân (en spesjaal oan harren tsjintfurdige tsjinstfeint, de kultueramtner Tj. Bottema). Ommers, de besunigingsmoade fan 2010 liket ek oan de Fryske literêre subsydzjes net foarby te gean. Der soe oer praat wurde en bring it stipejild foar dy pear Fryske tiidskriften werom fan € 430.000 nei € 130.000 (hast 70% derôf dus).

De kwestje oft it op’e lange termyn net skeadliker is (foar de wurkgelegenheid, foar it minsklik wolbefinen, foar in goed en sûn libben) om safolle mei de botte bile te besunigjen as no wrâldwiid de trend is, lit ik foarearst rêste. En lit my der ek mar oer swije dat bygelyks De Moanne har jild miskyn better yn ynhâldlik djipper dollende artikels as yn tsjok djoer papier stekke koe. Wichtiger is dat, as de provinsje minder (of neat) jout, der folle minder (of neat) fan’e grûn komt yn it op hokfoar papier ek útjûn Frysk. En dat, as der folle minder Frysk printe wurdt, dat in grouwe stap tebek is foar de Fryske taal en dêrmei foar de eigenens fan de Friezen. Ynienen mear as twatredde fuortbesunigje makket alle Friezen en har Frysk ynienen kulturiel (stikken, c.q. noch folle) earmoediger.

Hawar, ta bestrieding fan dy driigjende geastlike earmoed mar oer nei de poëzy. As freon fan it Fryske fersefrisseljen stel ik (fanwege de titel fansels) as skriftlêzing foar it gelikens neamde slotgedicht út Cornelis van der Wal syn bondel Subsydzje foar de Graal (2003):

Sa’n Graal liket my machtich moai, sa tocht it mantsje

nachts op bêd en gong der ôf, socht yn’e kast om wat klean,

iten en fansels in flesse reade wyn en die de foardoar iepen.

.

Wylst er oer de wiete strjitte rûn wie it krekt of hie er

eat fergetten. Grutte muzyk pulsearre yn syn brein en syn

earen tsjinnen as kompas, se keazen ynearsten

.

it easten, te mear om’t ús dizze rjochting al wat fleurich moarnsljocht

it oandoarde en sis boe! tsjin de tsjusterens

Mar, wat oars, siet de doar eins wol goed op’e skoattel?

.

Soe it net better wêze foar it mantsje en gean werom?

Wa wit, seit de skriuwer mei de snor fol skom,

tenei faaks mear, earst moat der wat subsydzje komme.

Dit fers is it lêste fan in skift fan 8 ‘mantsje-gedichten’ yn dizze bondel. ‘It mantsje’ mei syn groteske grutte plannen is troch guodden wol lêzen as in antiheld-eftich alter ego fan de dichter. Mar tagelyk hawwe wy yn rigels 11-12 in ‘skriuwer’ dy’t de queeste fan it mantsje ûnderbrekt, as is júst dy skriuwer de dichter Cor van der Wal dy’t om stipe freget.

Ik kin my yntinke dat dit (eins fan begjin ôf iroanyske en relativearjende) gedicht foar guon lêzers mei in rare sydsprong einiget. As klassikus sjoch ik der lykwols net fan op dat in dichter op’e ein fan syn wurk taspilings makket op’e (finansjele) beleaning foar syn keunstnerskip. It eins tige klassyk dat in dichter (al as net tusken de rigels troch) om subsydzje bidlet (in Horatius die soks ek).

Read the rest of this entry »

Posted in Fryskens, No-tiid, Skriftekennisse | Tagged: , , , , , , , , , , , | 4 Comments »

Ein fan’e mars

Posted by André Looijenga on 14/05/2010

Juster lêsde ik, efkes tuskentroch, de novelle Ein fan’e mars fan Ulbe van Houten. Ik wie eins hielendal net fan doel om wat te lêzen dat betrekking hat op’e ‘histoaryske aktualiteit’ (om sa te sizzen), mar it kaam moai út. Ein fan’e mars is in ferhaal dat ik net ferwachte hie yn Van Houten syn bondel Rook fan it lân (twadde, bot feroare edysje út 1965). De novelle beskriuwt de Dútske oanfal op it neutrale Nederlân fan 10 oant 15 maaie 1940, fanút it perspektyf fan in Fryske serzjant waans ienheid der net oan takomt om ynset te wurden.

Ein fan’e mars grypte my, fanwegen de ynblik dy’t it ferhaal liket te jaan yn wat der barde doe yn maaie 1940, en foaral yn’e chaos en ûndúdlikens dy’t de oarloch brocht. It fernuveret my altiten om te merken hoe gewoan it Nederlân fan’e jierren tritich eins wie. De Oarloch is ommers sa’n itichpunt yn ús nasjonale mythology wurden dat wy ferjitte dat it Nederlân fan foar de oarloch gewoan itselde moderne, wolfarrende en in bytsje wrâldfrjemde Nederlân wie as dat fan no. Der wiene yn 1940 gewoan autodiken en broadroasters, bygelyks.

Van Houten beskriuwt de yndrukken fan’e skoalmaster Wytse Wouda dy’t sûnt’e mobilisaasje serzjant is yn Haarlim. Hy is kommandant fan in ‘bataljonstrein’ dy’t fanôf Haarlim yn’e rjochting fan Rotterdam marsjearret. Orders om te fjochtsjen krije se noch net, en at se 14 maaie yn’e greiden benoarden Rotterdam binne, is der neat mear te rêden. Behalven it moaie Frysk, makket it dokumintêr oandwaande karakter fan Ein fan’e mars de muoite fan it lêzen in njue. Oarloch yn it oars sa keurige, fredige Nederlân is in boarne fan myld en soms wrang surréalisme. De serzjant en de wachtmeester krije bôle út’e broadroaster mei boerebûter at se ynkwartierd binne, de wachtmeester ferbynt it poatsje fan in lyts hûntsje: alles freonlik en gewoan, hjir op’e râne fan’e ôfgrûn…

Read the rest of this entry »

Posted in Skriftekennisse | Tagged: , , , , , , | 3 Comments »

Ek oan’e Kikkerts

Posted by André Looijenga on 16/04/2010

Ôfrûne wike rûn ik om mei de gedachte om oer dy boekepromoasje-aksje noch in blôchke te skriuwen mei as kop Kopulearjende Frosken. Mar op it stuit fyn ik soks in bytsje te ûntankber oerkomme.

By de post siet hjoed nammentlik in pakje fan Tresoar. Dêryn in eksimplaar fan Hylkje Goïnga har Frijende Kikkerts, twa promoasjefolderkes en in freonlike ansichtkaart fan Wieke de Haan (fan It Fryske Boek) persoanlik. Tige tank!

Ferline tiisdei hie ik yn Ljouwert noch by de Afûk-winkel oan west. Ta myn fernuvering leine dêr gjin Kikkert-boekjes om mei te krijen. (Wol haw ik dêr in Stellingwarver roman op’e kop tikt, mar dat is in oar ferhaal.) Dat de jûns werom mar yn’e pinne en freegje der mar efkes nei. No sa. In bernehân is gau fuld, no.

Ik bin fansels nea te beroerd my foar it karke fan’e Fryske boekepropaganda spanne te litten. (Lês, minsken, lês!)  Oer in skoftke kinne jimme op dit blôch dus fansels in resinsje fan’e Kikkerts (en dan net dy fan Aristofanes) ferwachtsje.

Freed, sechtjin april 2010.

Posted in Skriftekennisse | Tagged: , , , , , | Leave a Comment »

André Roelof Scholten

Posted by André Looijenga on 14/04/2010

Ik hie altiten tocht dat ik de iennichste wie mei dizze twa foarnammen. Mar okkerjiers krige ik de literatuerskiednis fan Klaes Dykstra yn hannen. Dy trochlêzend foel op in dei myn each op in bekinde namme: André Roelof Scholten (1910-1944).

It is in tsjirmerich en ûnhiemsk gefoel om ynienen dyn eigen namme swart op wyt te lêzen, mei jierren fan berte en fan ferstjerren derby.

Sûnt wist ik fan it bestean fan in oare André Roelof, dy’t dichte hie (en tragysk jong stoarn wie). Hy wie dûmny, en hie yn’e jierren tritich ien dichtbondel en ien oersetting (Coleridge syn Ancient Mariner) publisearre.

Lêsten kaam kaam ik yn’e Wadman-biografy fan Joke Corporaal myn foarnammengenoat wer tsjin. Wadman rekke yn’e tritiger jierren befreone mei Scholten, dy’t doe krekt troud wie en frijsinnich herformd dûmny wurden yn Âldeholtwâlde en Ter Idzert. Scholten hold him bot dwaande mei it Frysk. De Scholtens skine de earsten west te hawwen dy’t yn it Frysk foar de tsjerke trouden. Lykwols wie Frysk net syn earste taal; hy woeks op op ferskate plakken yn Nederlân, en pas doe’t de húshâlding yn Fryslân bedarre skeakele er as jonge om nei de taal fan syn mem har famylje.

Jiergong, Scholten syn iennichste bondel (1936), lies ik dizze wike foar it earst. In moai útjûn boekje, mei op side 13 in houtfyk fan kastanjeblossem. De measte gedichten hawwe natoerferskynsels as sfearoanlieding, en binne oardene neffens de rûngong fan it jier. Der sitte sonnetten tusken, mar meast oare rymskema’s, yn kûpletsjes as wiene it lieten.

André Roelof Scholten sil op 4 augustus 2010 hûndert jier lyn berne wêze. In protte hat er net skreaun, en wat er skreau, is hast fergetten. Yn’e hjoeddeiske blomlêzings is er net opnomd. Dochs wol ik myn nammegenoat by dizze earje mei in gedicht út syn bondel. In bytsje atypysk giet it net oer maitiid, beammen en blommen. Neat gjin dizenige Jongfryskerij, mar in heftige dûns:

Czardas – II

.

No dûnsje, dûnsje, dûnsje wy

en giselje by pearen

aloan en wer, en wer opnij:

yninoar wei, allinne frij,

ús ta elkoar te kearen.

. Read the rest of this entry »

Posted in Skriftekennisse | Tagged: , , , , , , , , , , , | 6 Comments »

Jisk-Waansdei

Posted by André Looijenga on 17/02/2010

Ik hie my foarnomd en werlês hjoed T.S. Eliot syn Ash Wednesday. Hjoed is it ommers wer Jisk-Waansdei, en op dy dei hie ik ek ferline jier yn Ingelân dit gedicht lêzen. Doe’t de skimer ynfoel, sette ik my op myn stoel en lies.

Because I do not hope to turn again

Because I do not hope

Because I do not hope to turn          (I, 1-3)

Ik moat sizze, ik begrypte it net. Mar Eliot begryp ik earlik sein nea, lit stean hielendal, en dochs sprekke syn wurden. It earste en lêste (sechde) skift fan it gedicht binne faaks noch it dúdlikst.

And pray to God to have mercy upon us

And I pray that I may forget

These matters that with myself I too much discuss

Too much explain

Because I do not hope to turn again

Let these words answer

For what is done, not to be done again

May the judgement not be too heavy upon us            (I, 26-33)

Fierderop sprekt God tsjin bonken, sjonge de bonken oer de Roas; stiet ien op in trep en sjocht; is der in stille suster sluierd yn wyt en blau, in fluit en ienhoarns; is der sprake fan in Wurd en de wrâld, blauwe rotsen en woastyn. En ik begryp it noch net. En ik werlês, en faaks neierje ik in betsjutting, mar kin it noch net sizze.

Although I do not hope to turn again

Although I do not hope

Although I do not hope to turn       (VI, 1-3)

It Wurd, de Faam, de suster mei de sluier, yn omkringjende bewegings neieret it gedicht in kearn dy’t it sels ek net útsprekt. It gedicht is fan 1930, in pear jier nei’t Eliot Britsk steatsboarger waard en (wichtiger faaks foar it fers) tatrêde ta de katholike tûk fan’e anglikaanske tsjerke. Omkeare, it paradys, genede. Penitinsje ek, – sûnde skynt de dichter préokkupearre te hawwen.

It begryp foarby, mei ik miskyn dochs hoopje dat ik der eat fan begryp.

And let my cry come upon Thee.   (VI, 40)

Eliot soe hjoed op’e knibbels foar it alter fallen wêzen (lyk er alle moarns die), en grif it jiskkrúske op’e foarholle krigen hawwen.

Waansdei, santjin febrewaris 2010.

Posted in Lêzen | Tagged: , , , | Leave a Comment »

Fan’e jeld en de dea

Posted by André Looijenga on 15/02/2010

Justerjûn seach ik de lêste ôflevering fan’e dramasearje Annie M.G., en ik moat sizze dat ik derfan ûnder de yndruk wie. Foar wa’t it mist hat, it is in wat nuveraardige biopic oer de Nederlânske skriuwster A.M.G. Schmidt, mei lietsjes skreaun troch it ûnderwerp. Sjoen’t it hjir om in echt besteande en noch net iens sa lang lyn weirekke dame giet, is it opmerklik hoe’n grutte rol der is foar in tige fiktyf elemint (Schmidt har ferstoarne man dy’t postume petearen mei har hâldt) en hoe tagelyk de âlderdom fan’e skriuwster opfallend réalistysk yn byld brocht wurdt.

De foarlêste ôflevering hie as haadtried it siikwêzen fan’e pinsjonearre echtgenoat, de dêropfolgjende depressy en syn úteinlike selsdea. Dy euthanasy hat sichtber syn ûntlústerjende kant, mar kaam dochs ek nei foarren as in die fan twa minsken dy’t inoar echt leavje. It lêste diel rûn fansels oan op’e dea fan’e âlde dichteresse sels. As in finsterfertelling healwei de ôflevering sjogge wy Annie oan it stjerbêd fan har heit. In gewoan stjerbêd, in âld man dy’t mei swiere sykhelling stil en ûngemurken de lêste amme útblaast, wannear sjochst soks no op tillevysje? En dan Schmidt har lêste dagen oant hja sels, op’e jûn nei har lêste jierdei, krekt as har man jierren earder in oerdoasis pillen mei in beevjend gleske port fuortdrinkt.

Selden haw ik sa’n echt en rûn karakter op tillevysje brocht sjoen as dit portret fan in hoekige, noartske, cynyske en fral eigensinnige âlde Annie M.G. Schmidt.

Moandei, fúftjin febrewaris 2010.

Posted in Sjoen | Tagged: , , | Leave a Comment »