Frysk Deiblôch

It blôch fan André Looijenga

Posts Tagged ‘Ljouwert’

In liuw yn Tersoal

Posted by André Looijenga on 24/04/2014

Op it koar fan de St. Vitustsjerke fan Tersoal stiet in krús mei in wynfaantsje. De blêdgouden wynwizer hat de foarm fan in wapenskyld mei in liuw. Lêsten haw ik him ris in kear goed op de foto set:

Wynfaan op de tsjerke yn Tersoal

It is in moai ding, en it liket derop dat it âld is en al hiel lang op de tsjerke stiet. Mar wêrom hawwe wy yn Tersoal no krekt in faantsje mei in liuw?

Wannear’t der in wapen op de wynfaan fan in toer of tsjerke stiet, is dit gauris it skaaimerk dat in “sponsor” fan de tsjerke efterlitten hat: in promininte famylje, machtige tsjerkfâden, de stêd of gritenij, it provinsjebestjoer. Dat liket mei dizze liuw net fuortdaalks it gefal, of alteast is it dreech dit wapen dan te identifisearjen.

De foarm fan de liuw yn Tersoal docht my suver eins 17e-ieusk oan. Yn dat gefal soe de wynfaan âlder wêze as de tsjerke dêr’t er op stiet. De tsjerke is ommers yn 1838 troch nijbou ferfongen. Men kin jin lykwols yntinke dat in wynfaan fan in âlde tsjerke yn sa’n gefal maklik op ‘e nij brûkt waard.

Mar, dochs, in liuw… Faaks komt de assosjaasje troch de djipblauwe loft efter it gouden daksieraad, mar… is dit net it wapen fan Ljouwert…?

Wat soe in Ljouwerter liuw omspane op in tsjerkedak yn Tersoal, in doarp yn de gritenij Raerderhim, hiel wat oeren geandefoet súd fan de haadstêd? It kin eink net in teken west ha fan macht en ynfloed fan dy stêd yn har omlân, omdat soks binnen de ferhâldings yn it ier-moderne Fryslân net past (oars as yn Grinslân, dêr’t de machtige stêd wol har wapen efterlitten op party doarpstsjerken).  Ferlykbere gouden wapenfaantsjes binne, oan’e oare kant, wol noch yn de stêd Ljouwert te finen: op de Aldehou bygelyks, en op de Waach. (Sjoch foar foto’s dizze side oer wynfanen.) De Tersoalster liuw liket suver in soad op de Aldehouster.

Myn hypotese is dat de liuw fan Tersoal ienris in Ljouwerter liuw west hawwe kin. Faaks wie it in twaddehâns liuw, dy’t earder op in iepenbier gebou yn Ljouwert pronke hat. Wa wit stied er earst wol op de toer fan ien fan de, yn’e 19e ieu ôfbrutsen, stedspoarten fan Ljouwert.

Tongersdei, 24 april 2014.

Advertisements

Posted in Skiednis, Tsjerken | Tagged: , , , , | Leave a Comment »

Noard-Nederlânske Boekhannel

Posted by André Looijenga on 30/03/2012

Drôvich is it en mankelyk makket it jin. Ein maart betsjut ek de ein fan de Noord Nederlandsche Boekhandel, in boekewinkel dy’t hast 150 jier oan de Ljouwerter Foarstreek stie.

Fan’e wike haw ik der noch del west. Út sa’n opromming ôfpriisde boeken keapje jout in skuldich gefoel. Yn de krystfakânsje wie ik ek al yn Drylts doe’t dêr de boekhannel ophold te bestean. Yn jannewaris slute oan de Lytse Tsjerkstrjitte antikwariaat De Boekenmolen de doarren. In moanne letter yn Grins it yntusken anachronistyske antikwariaat Timbuctoo. En no dus wer in âld, ûnôfhinklik famyljebedriuw yn it boekefek. Boeken hawwe is noch hieltiten like moai, mar it keapjen hieltyd minder.

De Noord Nederlandsche Boekhandel wie as winkel al langer in libben anachronisme. Meastentiids rûn ek ik deroan foarby, mei in heal each nei de âldfrinzige djippe etalaazjes. Op ynternet sieten se wol al jierren lang (watst oan de side sjen kinst), en se binne fan doel om as ynternetwinkel fierder.

Tiisdei naam ik twa útwrydske tomen mei santjinde-ieuske ‘Friese Synodeverslagen’ mei. Foar myn promoasje-ûndersyk nei folkstalich/Latynske meartaligens fansels. Soks kin net út, mar se ha wol kreas twaëntweintich jier wachte op in keaper. De âlde J.J. Kalma hat se útjûn. Der kaam in hiel lytse glimk op it gesicht fan de baas en har soan. “Âlde dûmny Kalma,” sei de soan, “dy kaam hjir earder altyd.” — “Hy wie in hiel goeie klant,” foege mem ta. — “Mei syn jubelteannen: hy hie altyd sandalen oan.” — “Hy wurke hjir fansels flakby, op it argyf yn de Kanselarij.” — “Ja, dy man hat syn hiele libben net oars dien as studearjen…”

Tiden hawwe tiden, en it petear somberet wer rjochting de minne tiden fan no. De minsken ha wol jild, se sparje by it soad, mar se keapje net. No ja, fan dy ûnsin fan Apple, mar yn gewoane winkels… En de banken wolle net liene. Alles sit fêst. “Dy krisis, dat sil noch jierren duorje,” foarseit de soan.

Sille der skylk noch boekewinkels oer wêze? Ik betwivelje oft oer in jier oan it Ruterskertier (sûnt de nijbou is dat in tsjuster strjitsje neist de ‘Sting’) De Tille noch bestean sil. By de Noord Nederlandsche Boekhandel ûnderskieden se har noch mei in soad boeken yn de Fryske sektor, mar dy Selexyz-winkel is winliken in grutte Bruna yn in te rom en te donker pand.

Fansels kinst boeken ek op ynternet bestelle, mar ja, ik kom leaver sels nei in winkel as dat ik portokosten betelje. Porto foar foarút betelle pakketsjes, — dêr’t ik mar fan hoopje mei dat ik se weromfyn by de buorlju wêr’t de privatisearre besoarger se efterlit.

Freed, tritich maart 2012.

Posted in No-tiid | Tagged: , , , , , | 4 Comments »

Kulturele Haadstêd Ja

Posted by André Looijenga on 12/12/2011

Ja, ik bin der foarstanner fan dat Ljouwert besiket om yn 2018 Europeeske Kulturele Haadstêd te wurden. En ja, dat klinkt as in ambysje dy’t te heech leit foar Fryslân, sa’t de saken der no hinne lizze. Mar ambysje hawwe wy ferlet fan, oe sa’n ferlet fan, yn dit Fryslân fan ús, dêr’t guon leaver stil, skeptysk en synysk it tekken oer de holle lûke.

Sûnt in moanne sit ik yn’e Koöperaasje-groep, dy’t meitinkt oer de fizy efter Ljouwert 2018. Nee, dêr wurd ik net foar betelle. Wy komme alle pear wiken by-inoar, folgje de beslútfoarming en beprate op hokfoar wizen de Kulturele Haadstêd fan ús ynstek út fertuten dwaan kin foar de takomst fan Ljouwert en Fryslân. En nee, hoatemetoaten, pommeranten of bobo’s soe ik dit fariearde selskip net neame. It is in groep meast jonge Friezen, warber mei ferskate kulturele, kreative en ûndernimmende aktiviteiten: muzyk, arsjitektuer, grafysk ûntwerp, nije media… der sit sels in Fryskskriuwende klassikus tusken.

En oars as guon miene, dy gearkomsten fan Koöperaasje 2018 binne meastepart yn it Frysk. Yn’e fizy dy’t wy fan Ljouwert Kulturele Haadstêd hawwe oer de takomst fan Fryslân, spilet it Frysk dan ek in haadrol. As haadstêd fan in minderheidstalige regio sjogge wy foar Ljouwert in foarbyldfunksje yn Europeesk ferbân. Faaks klinkt soks jo wat te faach. Konkreter dan: as Ljouwert Kulturele Haadstêd wurde soe, betsjut dat nij ynternasjonaal omtinken foar de Fryske taal en de Fryske literatuer. Stimulânsen foar fernijende skriuwerij, oersettings fan Frysk proaza, twatalige útjeften fan Fryske poëzij: ik sjoch it al foar my.

Der is in soad ûndúdlik oer Ljouwert/Fryslân 2018. Ôfwarjende mieningen en boppemjittige oandacht foar politike toulûkerij oerhearskje de publike opiny. Koöperaasje 2018 is fan doel om in positiver lûd te jaan, om dúdlik te meitsjen wat de Kulturele Haadstêd no écht ynhâldt. En foaral wêrom’t wy, as ambisjeuze jonge Friezen, fóár Ljouwert 2018 binne.

De Europeeske Kulturele Haadstêd is ommers perfoarst nét gewoan wer in kultureel festivalleke foar de happy few, in soarte fan ‘Frysk Festival’ foar blaseeë babyboomers. Nee, wêr’t it om giet, is it fernijen en op’e nij úttinken fan wat Fryslân en Ljouwert binne en hoe’t wy ús takomst hjirre sjogge. As der ien stêd yn Nederlân, ien regio yn Nederlân is dy’t ferlet hat fan in ympuls om sels de takomst wer yn hannen te nimmen, dan binne dat, neffens ús, Ljouwert en Fryslân wol!

Dit is fûl ferhaal fansels, rûch en hast revolúsjonêr sels. Mar optimisme hat njonkenlytsen in skel lûd nedich hjir yn Fryslân. As it trochgiet, sil Ljouwert 2018 foaral om positive ynspiraasje gean, om fernijing, om wille en om skientme. Festivals komme der, muzyk, keunst, literatuer, wittenskip.

Ja, dit alles sil jild kostje. En ja, dat klinkt wrang yn tiden fan ûnnoazele besunigings op bibleteken en muzykskoallen. Ik bin ék fûl tsjin dit fernielen fan ynfrastruktuer. Ynvestearje moatte wy júst yn Fryslân. Ymmaterieel en finansjeel. En betrouwen hawwe yn ússels en yn ús takomst.

En wis, wy binne net seker fan de winst. Mar de race is ek noch net rûn. Wy hawwe kânsen, wy moatte se gripe. En geandewei op dizze reis ynvestearje wy likegoed yn de takomst fan Fryslân, oft Ljouwert it no wurdt as net.

Moandei, tolve desimber 2011.

Posted in Skylk | Tagged: , , | Leave a Comment »

De stille taal

Posted by André Looijenga on 25/10/2011

Wannear’t ik troch bgl. Ljouwert rin, ûntkom ik der net oan dat ik ôfharkje yn hokker talen de minsken op strjitte prate. Yn it begjin falt it altyd ôf: in soad ‘gewoan’ Nederlânsk. En dan net iens mei in noardlike tongfal, mar fan dat rânestêdlike middenklasse-Hollânsk. Of fan dat ‘allochtoan’ klinkende Nederlânsk, mei ferkearde lidwurden, ek wol by jongerein dy’t der hielendal net Net-Westersk útsjogge. Mar in pear stappen fierder hear ik dan dochs in heale sin yn it Frysk. En hee, dochs ek Luwadders, en dan noch wol út’e mûle fan in kreaze ûndernimmer-eftich útsjende dame fan yn’e fjirtich. Wer wat Frysk dan… ja, dúdlik Klaai ditkear. En in boufakker ropt in pear kreten, yn it Poalsk tink. Dêr fierderop wat dronkemanspetear, yn it Papiamentsk faaks. En dan fytse op’e Foarstreek wat frommiskes dy’t fleurich kwebbelje yn it Dútsk, HBO-studintes grif.

Tusken al it Nederlânsk yn, tusken de oare talen yn, is it Frysk wol te beharkjen yn Ljouwert. Mar it is meastens in flard, koart en sêft. Tsjin goekunde dêr’t ien mei oprint, nea sa mar tsjin frjemd. It Frysk is in taal dy’t net roppen wurdt. In taal dêr’t net yn bidle wurdt. Gjin reklame yn gjalpe wurdt.

Ast yn Ljouwert rinst, hearst de measte minsken dy’t prate, yn it Nederlânsk praten. Faaks is it dat al dy minsken dy’t swije, Frysk prate…

It Frysk is der wol, mar it hâldt him meast stil. Dat is eink it lot fan it Frysk: in stille taal te wêzen. It Frysk is net in taal fan in soad wurden, fan omhaal en fan gebearten, fan komsa en fan pûha. Wannear’t it grutter moat, dan skreaut it Nederlânsk der wol oerhinne.

Tiisdei, fiifentweintich oktober 2011.

Posted in Fryskens, Taal | Tagged: , , , | 1 Comment »

Monumenta Groningana

Posted by André Looijenga on 26/04/2010

It Frysk blôchjen is goed foar myn boekekast, blykt mar.

Fan’e jûn út wurk gûng ik efkes by Asing Walthaus del, yn syn stins op’e terp fan Nijehou. Dy woe fan syn eksimplaar fan it grutte Grinslanner opskrifteboek fan Pathuis ôf, wylst ik dizzer dagen mei dwaande bin mei de Latynske grêfynskripsjes út’e kelder fan it Grinzer Akademygebou. Mar, hawar, ús petearke yn’e koken hat Walthaus op syn blôch jitte wiidweidich beskreaun.

It boek yn kwestje wie ienris fan Asing syn pake, B.A. Dijkstra fan Ballum op it Amelân (at ik de list mei yntekenders goed lêzen haw). De ien jout it troch oan’e oar. It liket de skepter fan Agamemnon (Il. 2.101-108) wol, no.

Moandei, seisentweintich april 2010.

Posted in Dien | Tagged: , , , , | Leave a Comment »