Frysk Deiblôch

It blôch fan André Looijenga

Posts Tagged ‘lytse doarpen’

Tersoal, fearten en in tsjerke

Posted by André Looijenga on 21/04/2014

It wie bêst peaskewaar. Hjir even in fotootsje fan Tersoal, juster begjin fan ‘e jûn. Dit fyn ik miskien dochs wol de moaiste kant om it doarp yn te kommen: fan it westen ôf.

Der steane yntusken wat minder hege beammen as earder. De âlde kastanjes by it tsjerkhôf binne fuort, en ôfrûne novimber is der ek wat omgien. De toer is dêrtroch nammerste better te sjen. In plaatsje, net?

Tersoal 20 april 2014

De foto haw ik makke fanop it brechje foar de pleats fan Nauta. Lofts fan de feart leit de iisbaan (dy’t se dit jier yn febrewaris al wer droech lein hawwe). Dizze feart rint east-west, lâns de dyk it Westerein en dêrnei mei in pear lytse meänders nei de (Snitser) Aldfeart. Ik miende dat dit wetter Mûntsefeart, of Mûntsjefeart, hjit. (De feart dy’t fan de tsjerketoer ôf sjoen noard nei de Aldfeart giet, hjit de Tsjerkefeart.)

Oant yn de tweintichste ieu rûn de feart dwers troch it doarp nei it suden ta (no de Durk Dykstrastrjitte en Wiersterwei), en ek nei it easten ta. Fan dat eastlike stik feart binne noch wat stikjes fiver en sleat oerbleaun. Juster betocht ik my pas: hee, dat wie fansels it ferlingde fan de Mûntsefeart, en dat ferlingde kaam by de Tolhúspleats út yn de Bangafeart (de ferbining tusken Poppenwier en de Snitsermar). Der wie sa dus in binnentrochfeart, west-east troch it doarp hinne, meast parallel oan in dyk(je). Dat jins hûs of pleats oan’e feart lei, wie eartiids ommers ek wichtiger as dat je oan in trochgeande dyk wennen.

Op ûndersteande (net al te skerpe) foto fan de begjin 18e-ieuske gritenijkaart fan Bernardus Schotanus à Sterringa sjogge jo de situaasje fan (fier) foar de ferbrâningsmotor. De swarte linen binne fearten en feartsjes. De súdlike feart nei de Lytse Wierren ta hjit Zoolster Vaart. It hûs rjocht efter de plaknambuorden stiet op it plak fan de Herberg op de Schotanuskaart. De feart west-east troch it doarp, dy’t ik dus as Mûntsefeart kin, rint op de kaart lâns Albada en lâns Broersma en komt út by Meers huysen; der rint in Voetpad lâns (no de trochgeande dyk) en hy liket tsjokker oanjûn te wêzen as de sydfearten.

Tersoal (troch B. Schotanus à Sterringa)

Mar: hat wat ik as Mûntsefeart kin, altiten sa hjitten? Op de Schotanuskaart stiet ek in Monike Vaart. Dy feart rint lykwols noard-súd. Tsjintwurdich is der op dat plak heechút in sleat. It noardlikste part fan de âlde Monike Vaart wie om 1725 hinne ek net al te folle mear: der stiet by printe “Droog“.

De omjouwing fan de Tersoalster tsjerke is lêste pear jier bot feroare. De beammen binne dus ferfongen. Mar ek binne twa âlde wenninkjes, dy’t ik sels ek inkeld as boufallen kind haw, sloopt. Twa nije huzen steane der no efter de tsjerke, en ûnder de toer binne se krekt begûn mei nijbou. It strjitsje foar de toer lâns, it Koumelkerspaed (âlde stavering…), ha se dêrfoar flink ferbrede. It hie miskien wol in bytsje minder breed kind, as it oan my lein hie. It sjocht der no allegear krekt wat te iepen en nijboustrjitte-eftich út foar it âldste stik fan it doarp. Fan it smelle, âlde lykfeartsje tusken de hiemen troch (net op de Schotanuskaart) is net safolle mear oer.

Ik koe no lykwols wol ús tsjerke ris (hast) rjocht út it súd wei op de plaat krije. De toer is grutstepart midsieusk, it skip út begjin 19e ieu. De tsjerke stiet net op in terp, ek al leit it hôf fansels wat heger as de rest fan it doarp. Lofts fan de âld toer it nijste hûs yn oanbou.

Tersoal, St. Vitus, súd-oansicht

Moandei, iennentweintich april 2014.

Posted in Dien, Tsjerken | Tagged: , , , , | Leave a Comment »

It djippe suden

Posted by André Looijenga on 22/03/2010

Fan’e fiifhûndert of sa nedersettingen yn Fryslân binne der in bulte dêr’t ik noch nea west ha. Juster kaam ik nei Tersoal om de middeis mei de famylje op jierdeisbesite nei myn sus har freon te gean. Ûnderweis nei it freonlike wettersportdoarp H. gûngen wy earst in stikje út riden.

Earst in koarte ‘ynspeksje’ oarekant de Snitsermar. Yn Terherne en Goaiïngearyp blykte der flink byboud sûnt ik it dêr foar it lêst sjoen hie. Fral yn Terherne lykje se op’en doer it hiele eilân fol bouwe te wollen mei itselde soart jachthaventsjes en fakânsjehúskes. Ik wit net oft dat de bêste takomst foar sa’n plakje is.

Fanôf de Jouwer keazen wy foar ûnbekende sydwegen. By Roazebosk (in buertsje fan’e Jouwer dat eins part is fan Skarsterbrêge) sloegen wy ôf nei Ousterhaule. Dat doarp liket wol wat op Tersoal. It leit yn’e Ouster-Trijegea, in streek dy’t der útsjocht as liedt er nearne hinne. Feanpolders binne it, lâns de Tsjûkemar. De plakjes Ouster-Nijegea en Âldeouwer bestean út pleatsen oan in dykje, en twa kear in âld tsjerkhôf mei in klokkestoel. De hôven en de pôlen mei bebouwing lizze gauris oardel of twa meter heger as de greiden: de sloppe feangrûn moat flink ynklonken wêzen.

Wy rieden fierder om’e Tsjûkemar hinne: Reahel, Fjouwerhûs, Dolsterhuzen, Ychtenbrêge, Ychten, Giterskebrêge, Eastersee, Follegea. In leech lân, mei in dramatyske skiednis fan ieuwen boaiemdaling, ferfeaning, fersomping en ynpoldering. De mar friet hjir fan’e wâlskanten. Reahel wie eins ieuwen lyn al ferdwûn yn’e mar. Yn (it âlde) Dolsterhuzen leit it hôf deun oan’e mar. De tsjerke waard oan’e kant fan’e dyk weropboud, de minsken wenje yn in doarp in kilometer súdliker.   

Ek al wie it it bêste waar fan’e wrâld, dochs bliuwt sok feanpolderlân wat tragysk en mankeliks hawwen. Ea wie it de frontier fan Fryslân. Winters kjel, en simmerdeis sil it der broeie yn’e sinne. Yn’e feanpolders lykje de hoekjes wyldernis tusken de droechmealle greiden dan krekt in súdsteatske bayou, samar bedarre yn’e Deelen, efter Staphorst of by Woudbloem.

Moandei, twaëntweintich maart 2010.

Posted in Dien | Tagged: , , , | Leave a Comment »