Frysk Deiblôch

It blôch fan André Looijenga

Posts Tagged ‘Midfrysk’

Patriottysk Frysk “yn it huwz yn it Bosk”

Posted by André Looijenga on 29/04/2014

Twa “nije” stikjes Midfrysk binne oanwûn troch Tresoar, lês ik yn it nijste nûmer fan Letterhoeke (2014.1, s. 28). It album amicorum fan Petrus Brouwer Pzn. (1749-1830), dûmny yn Ferwerteradiel en patriottysk politikus, is skonken troch dy syn neikommelingen, sa meldt Jacob van Sluis. Brouwer wie ien fan de federalistyske leden fan de Nationale Vergadering, dy’t nei de steatsgreep fan de sintralisten fan jannewaris oant july 1798 finzen holden waard yn De Haach. Wylst hja finzen sieten (yn it Paleis Huis ten Bosch), samle Petrus Brouwer yn dit album 21 persoanlike bydragen fan syn freonen en meistanners. Dizze tekstkes binne yn it Nederlânsk, Latyn en Frânsk, mar ek yn it Frysk.

De twa Fryske albumynskripsjes binne skreaun troch Coert Lambertus van Beyma thoe Kingma (1753-1820) en Jacobus Cornelis Scheltema (1767-1835). By it artikeltsje yn Letterhoeke stiet in foto fan Van Beyma syn stikje. Spitigernôch is de digitale ôfbylding net skerpernôch om goed te lêzen. Ik kin der út wiis wurde dat Gysbert Japix neamd wurdt, as de auteur fan in sitaat. It stikje slút ôf mei de wurden (as ik se goed transkribearre haw):

Dit schrieuw for syn frjún P. Brouwer

yn it huwz yn it Bosk de 19 Apr. 1798

C.L. Beijma

Ek yn de ynskripsje fan Scheltema soe Gysbert Japicx fermeld wêze. Soe ien fan dizze folksfertsjintwurdigers in eksimplaar fan Gysbert syn Friesche Rymlerije by him hân hawwe, dêr yn De Haach? Dat hja inoarren yn it Frysk skreaunen, makket wol oannimlik dat se ûnderinoar ek Frysk praten. It is ferliedlik om dêryn in konneksje te lizzen mei de federalistyske, regionale politike stânpunten fan Brouwer, Van Beyma en Scheltema, mar dat soe faaks anachronistysk wêze.

Van Beyma is fan de trije noch it minst ûnbekind, as Fryske patriottyske pommerant, — al wurde de tsjinstanners fan de stedhâlders yn Nederlân mar al te graach út de skiednis skreaun (lykas jo op ‘t heden wer sjogge mei de betinking fan 1813/1814/1815). Jacobus Scheltema, dy’t him yn it Frysk Japik skreau, is oars ek tige nijsgjirrich: as letterkundige en histoarikus in foaroanman yn it Nederlân fan begjin 19e ieu. Jacobus syn broer wie boppedat Paulus Cornelis Scheltema (1752-1835), boer fan boargerlik komôf en patriot, waans niget oan Fryske skiednis him op wûndere paden late.

Paulus kaam foar it ljocht mei de Tesck-Laow, in tekst dy’t in Aldfryske tekst út Achlum sei te wêzen, dy’t yn 1823 troch syn broer Jacobus publisearre waard. In mystifikaasje wie it, mar it omfjild derfan, it let-18e- en begjin-19e-ieuske Frjentsjer is fansels hiel nijsgjirrich. It fertsjinnet, mei syn revolúsjes (polityk, ekonomysk, kultureel), feroarings fan status fan Fryslân, neidagen fan de Frjentsjerter Akademy, as tiidrak om sa’n mystifisearre wurkje hinne suver krekt syn yngeande stúdzje as Jensma dien hat mei it Oera Linda Boek.

Hjir noch in plaatsje fan “it huwz yn it Bosk“, dêr’t ik lêsten op ‘e fyts delkaam, nei’t ik in moarn trochbrocht hie yn de universiteitsbibleteek te Leien. Yn syn lizzing, tusken tichte konifearen en rododendrons, hat it no ek wol wat fan in finzenis:

SAMSUNG CAMERA PICTURES

Tiisdei, njoggenentweintich april 2014.

Posted in Skiednis, Taal | Tagged: , , , , , , | 1 Comment »

Fryske tekst op in 16e-ieuske grêfstien?

Posted by André Looijenga on 18/10/2011

Yn’e tsjerke fan Easterein, bekend fanwegen it grutte renêssânse-doksaal, ûntduts ik lêsten in hiel aparte grêfstien. De stien leit midden yn’e tsjerke, yn it skip. It âldste jiertal dat op’e stien stiet, is (foarsafier’t ik it sjoen haw) 1555. De stien is letter, yn alle gefal yn 1720, op’e nij brûkt. Hy is op meardere plakken skeind en wer reparearre. De stien sjocht der hast út as in soartemei plakboek fan ferskate tekstfakken.

Ûngefear yn’e midden fan’e stien stiet in nis ôfbylde mei dêryn in deadsholle. Dêromhinne stiet, oer twa tekstfakken útspraat, is Latynske wurd Moriendu[m]: “der moat stoarn wurde”. In memento mori-ôfbylding mei tapaslike tekst dus. Dêrûnder in fak mei it grutste riedsel fan dizze stien, trije wurden:

Haad dae tzien

Latyn is dit net, en ek gjin Nederlânsk. Sa’t it der útsjocht, moat it eins wol Frysk wêze. De ôfbylding en it lettertype fan dizze tekstkes soe ik, mei in lytse slach om’e earm, datearje kinne op de twadde helte fan’e sechtjinde ieu.

Mar in Fryske tekst op in sechtjinde-ieuske grêfstien… dat is hiel útsûnderlik! Op grêfstiennen waard doe Nederlânsk skreaun, mei útentroch in stik yn it Latyn. Frysk wie grif de deistige sprektaal yn it 16e-ieuske Easterein, mar as skriuwtaal wie it om 1555 hinne folslein op syn retoer. (Pas begjin tweintichste ieu kaam it Frysk werom op grêfstiennen. Ék in yntrigearjend ûnderwerp, dêr’t nochris mear oer skriuwe moat.)

Wat soene de wurden “Haad dae tzien” betsjutte kinne?

Opmerklik is dat yn it earste wurd aa en yn it twadde ae stavere is. Wierskynlik jout dat wol in ferskil yn útspraak oan. Yn 16e- en 17e-ieuske werjeftes fan it Frysk, tsjut aa gauris â oan, dat Haad soe stean kinne foar hâld.

De ae yn dae soe faaks stean kinne foar in gewoane lange a. Yn it Midfrysk kin dae it foechwurd wêze dat yn it Nijfrysk troch doe ferfongen. Eventueel soe it miskien wol in, yntusken argayske, foarm fan it lidwurd of oanwizend foarnamwurd west ha (yn it meartal), mar dat liket my minder wierskynlik. In oare mooglikheid mei ae is dat it stiet foar de Âldfryske ā dêr’t ús ea út fuortkaam; oft men yn’e 16e ieu noch ā útspruts of al ea of eat dêrtuskenyn (bgl. ai) wit ik net. It soe dan kinne dat dae ús wurd dea (haadwurd en eigenskipswurd) is; dat de -d op’e ein dandestiids al fuort is, is wat apart (ik hie earder daed ferwachte), mar faaks net ûnmooglik.

It lêste wurd tzien is eins it dúdlikst Frysk. Tagelyk haw ik daalks al trije kandidaten foar wat it is: it telwurd tsien, it tiidwurd tsjen (=lûke), en it wurdsje tsjin. (En faaks is der noch wol in ferdwûn Frysk wurd dat ik no oer de holle sjoch.) It is dreech hjirtusken te kiezen, mei myn net-folsleine kennis fan it Midfrysk, mar ik hâld it foarearst op tsjin. Hoewol’t doedestiids jin faaks noch it gewoanere wurd foar ‘tsjin’ wie.

Dêrmei kom ik, hiel foarriedich, út op: “Hâld Dea tsjin.” (Of soe it dochs wêze moatte: “Hâld de tsien.“?)

It seit in soad oer it Frysk dat trije op himsels gewoane wurdsjes fjouwer ieuwen letter foar ús sa dreech te ûntsiferjen binne…

Hjir noch even in blik op’e grêfstien fan boppe ôf, fan it ferneamde doksaal ôf. It giet om de boppeste fan’e twa grutte stiennen foar de hearebanken.

Hjir in oersjoch fan de stien, dêr’t de ferskate tekstfakken en skeinings goed op te sjen binne. Apart is dat de stien al yn it oersjochswurk fan Hessel de Walle stiet (nû. 4998), mar allinich mei in ûnfolsleine werjefte fan it râneskrift. Dat wylst de stien mei al syn opskriften de nijsgjirrichste fan Easterein is! — Oarspronklik wie it de stien fan Lisck Doecke dochter van Eminga (stoarn 13-7-1555) en Tiaerd Haucke zoon van Tiara (stoarn 8-8-1558).

Letter waard de stien lykwols werbrûkt, en wol foar Andreas Franciscus Teklenburg, dy’t stoar op 30 novimber 1720. Der wie noch krekt in hoekje frij foar dizze meidieling (yn it Latyn):

Reverend(issim)us Dominus Andraeas Franciscus Teklenburg

Obijt aetat[e] sua XXX Die XXX IXbris (= Novembris) Anno

MDCCXX Requiescat In Pace

Teklenburg waard dus mar tritich jier âld. De ôfkoartings “R Dnus” en “RIP” helpe faaks om syn plak yn it doarp te bepalen. R Dnus liket de titel foar in geastlike, in jonge dûmny faaks. De letters RIP soe men yn letter tiid lykwols net mei in protestant, mar mei in katolyk assosjearje, hoewol’t dat foar 1720 net hoecht te jilden. Faaks wie Teklenburg in jongferstoarne pastoar: yn Easterein sil in wichtige roomske minderheid west hawwe (dêr’t it doarpke Reahûs troch ûntstien is…), en katoliken waarden meastentiids likegoed by en yn’e protestante doarpstsjerke begroeven. Faaks wie er dochs gewoan in tragysk ier stoarne dûmny.

Fierders steane der noch twa Latynske fersen op dizze stien, mar dy moat ik mar foar letter bewarje.

Tiisdei, achttjin oktober 2011.

Posted in Skiednis, Taal, Tsjerken | Tagged: , , , , , | 9 Comments »

Friesk

Posted by André Looijenga on 05/10/2011

It is in sitewaasje dy’t grif eksemplarysk is foar in lytse taal dy’t him oppenearje moat mank gruttere en sterkere konkurrinten, mar it meast ikoanyske wurd yn’e Fryske taal, — it Fryske wurd dat faaks it gaust troch frjemd en eigen werkend wurdt –, is it wurd Frysk. Net om’e nocht haw ik it hjir sa prominint boppe yn byld stean. Apart is no wol dat no krekt it wurdsje Frysk eink net folslein Frysk is…

Benammen yn it easten fan Fryslân kinst minsken sizzen hearre: “Wy prate Fries“. Soks fielt foar mannichien mei omtinken foar de taal as net-geef oan. It moat dochs Frysk wêze, net Fries. De twadde foarm liket in hollannisme, en boppedat in fertizing fan it eigenskipswurd mei it haadwurd Fries.

Lykwols: sjochst werom nei it Âldfrysk, docht ynienen bliken dat net allinne in ‘Fries’ in Frēse wie, mar it eigenskipswurd ‘Frysk’ ek Frēsisk of Frēsk. En út’e Âldfryske lange ē is rigelmjittich yn it lettere Frysk it lange twalûd ie ûntstien. (Yn’e measte gefallen alteast.) It midsieuske grēn waard sa grien (lykas dat ek ienris mei it Ingelske green bard wêze moat), stēn waard stien, stēth waard stiet, en fēla waard fiele. Sa’n ie hat him yn it Nijfrysk gauris fierder ûntjûn ta in brutsen ji. Dat it Âldfryske hēr ûntwikkelde him oer Midfrysk hier ta ús Nijfryske hjir.

Soks barde fansels ek mei Frēsk. Yn’e santjinde ieu sjochst it eigenskipswurd, yn Fryske teksten, werom as Friesck. Lûdwettich kloppet it. Einliks moasten wy gjin Frysk prate, mar allegearre oan it Fries(k)!

Dêrneist hjit Fryslân, foarsafier’tst dat yn Âldfryske teksten neamd fynst, Frēslond (of -land). Dat dat heitelân fan ús soene wy eins Frieslân of, mei in brutsen lûd, Frjislân neame moatte, as wy écht geef prate soene…

Dat wy gjin ie mar in y útsprekke, hat der neffens my alles fan en wês in ‘Hollânsk’ ynslûpsel. It iennichste plak dêr’t ik Fryske santjinde-ieuwers oant no ta FRYSLAND skriuwen sjoen haw, wie op in inkelde Nederlânsktalige grêfstien. De krêft wêrmei’t hollannismen ynfloed hawwe op it Frysk, merke wy alle dagen oan ús sprutsen taal. Yn’e foargeande ieuwen hat dy ynfloed der ek al west, en hat dy ynfloed neist it âldere Friesk en Frieslân de Hollânskere en dus moadieuzere, sjikere, maklikere farianten Frysk en Fryslân opsmiten.

Hoe is it dan beteard dat it Frysk úteinlik dochs de foarmen mei koarte y as standert krigen hat? Wylst ein 19e en begjin 20e ieu ek it Frysk syn puristyske streamings hân hat? Wêrom hawwe de Jongfriezen Friesk net promoate?

Dát sil alles mei it wurdbyld te krijen hawwe. Frysk sjócht der folle minder Hollânsk út as Friesk. De distansjearring foar it Nederlânsk oer gie út fan it each, net fan it ear, en yn dit gefal net fan’e histoaryske taalkunde. It Frysk en syn beweging binne ûnstien yn inket, printletters en papier. Ús taal hjit tsjintwurdich Frysk en ús lantsje hjit Fryslân omdat de y sa goed tsjinst dwaan kin as byld, — as ikoan –, fan ús Fryske oarswêzen. Dat it dêrmei foar in párt (mar allinnich foar in part, hear) Hollânsk in Fryske ferklaaiïng is, is wol wer in typysk Fryske iroany.

Woansdei, fiif oktober 2011.

Posted in Skiednis, Taal | Tagged: , , , | 1 Comment »

Gysbert Japiks saeg my zwitten

Posted by André Looijenga on 11/12/2010

Fûn yn in boekje mei fersen fan Elias Annes Borger (1786-1820), berne op’e Jouwer en ferstoarn as professor yn Leiden.

(It boekje hat de sljochte titel Gedichten, “zevende druk, Amsterdam, Gebr. E. & M. Cohen”. In jiertal stiet der net by. Op grûn fan omkaft en lettertype datearje ik it om 1890 en 1900 hinne. Sjoch by in oar oer de ynhâld derfan hjirre.)

In Frysk dissertaasjefers, lykas dat fan Everwinus Wassenbergh út 1763 dat ik earder behannele. Elias Annes Borger beskriuwt in nijsgjirrige ferskining fan Gysbert Japicx. Dy’t him lykwols net helpt om in Frysk fers te skriuwen, mar júst ôfret en doch oan “boere friesk” foar heechdravende doeleinen. Lykas by de jonge Wassenbergh is Frysk hjir de taal fan’e simpele bûtensteander, dy’t ynbrekt yn it akademyske dekoarum. Bot ironysk oars dat Gysbert Japicx foar dat doel út’e deaden ta ús helle wurdt, om’t hy no krekt it Frysk sa foar heechkliuwende saken brûkte. Ik freegje my dan ek ôf hoefolle fan it wurk fan Gysbert at Borger lêzen hie, doe’t er dit skreau.

It motyf fan de âlde dichter dy’t de jonge yn in dream besiket, is klassyk. Borger, tige klassyk skoalle, koe it faaks út’e fragminten fan’e Annalen fan’e Romeinske dichter Ennius. Dy beskreau in dream wêryn’t er Homerus mette, dy’t him ta dichter wijde.

Oon myn graete makker Beernd Freêrk Tydeman, da hy zyn disseretasie fordiffendjerje zoe.

.

Wol tjienkeer hab ik it prabjerre

Of ik nin rymke meitje koe,

Dat ik uws Tydeman forjerre,

Wanneer hy dispuwtjertje zoe.

.

Mar ‘k wist net ik moast beginne,

Altied mankierre er wat oon;

Ik mogte peinsje, ‘k mogt forsinne,

Ievig warde it spul fordoon.

.

‘t Begoon my eynlik te fortritten,

(In nin wonder, zieker wier!)

Ik warde wurg fin al dat sitten

Mei beide hànnen in ‘t hier.

Read the rest of this entry »

Posted in Fryskens, Skriftekennisse, Taal | Tagged: , , , , | 3 Comments »

De takomst fan it Frysk (no, en anno 1785)

Posted by André Looijenga on 06/09/2010

Fan Durk Gorter stie der ôfrûne freed yn’e Ljouwerter in terjocht somber stik oer de takomst fan it Frysk. It punt moat sa ûndertusken berikke wêze dat Fryskpraters in minderheid wurden binne yn Fryslân. De taal erodearret, yn behearsking fan’e taal sels, yn’e breedte fan’e sprekkerspopulaasje en fral yn it tal sitewaasjes wêr’t it Fryskpraten fansels sprekt. Ûnder jongeren yn Fryslân sil it Frysk hieltyd lytser wurde. Sadree’t de measte babyboomers wei binne, eangje ik dat, sa’t it him no ûntwikkelet, it Frysk as in sprektaal fan leger-oplate mânlju in stille dea stjerre sil, wylst de froulju de bern grutbringe yn in healbakken polder-Hollânsk.    

Op’e ein fan syn stik pleitet Gorter foar in wiidweidich ûndersyk nei de steat fan’e Fryske taal. Dat moat de behyplike tastân oan it ljocht bringe. Oft men dêrmei de Fryske publike opiny wekker skuoddet, of dat der mei inkeld skouderopheljen op’e driigjende taaldea réagearre wurdt, is mar de fraach. 

Oan’e oare kant, it Frysk is al faker hast dea gien. Ek de auteur fan’e Hedendaagsche Historie of Tegenwoordige Staat van Friesland (sjoch myn blôchke fan juster) seach twadde helte achttjinde ieu net folle takomst foar de Fryske taal (it ‘Oud Friesch’). Hy hie fansels bûten de romantysk-ynspirearre Frysk-beweging fan’e dêropfolgjende ieuwen rekkene. Nijsgjirrich is dat dizze skriuwer àl in útstel docht om it Frysk te rêden, of tenminsten fêst te lizzen: it werútjaan en bestudearjen fan Gysbert Japicx. Soks soe yndie in spearpunt fan’e iere weroplibbing fan’e Fryske letteren wurde. Yn dit boekwurk út 1785 fine wy faaks it earste foarstel ta taalbefoardering yn’e Fryske skiednis (s. 160-161):

In de Steden toch is het Oud Friesch gansch en al in onbruik, zynde ‘er maar weiningen, die hetzelve zo verstaan, datze het spreeken en leezen konnen. De taal der Stedelingen heeft meer overeenkomst met die van Holland; doch zo, dat dezelve in de verschillende Steden van Friesland, door eenen byzonderen tongval wederom merkelyk verschilt, en van maar weinigen recht zuiver gesproken wordt. Hindeloopen alleen dient daarvan uitgezonderd; want daar en in het nabygeleegen Molquerum, wordt de Oude Landtaal nog gebruikt; ook is ze daar minder dan wel elders by de Friezen ten platten lande verbasterd.

Voorheen plag men, zelfs onder de eerste en aanzienlykste geslagten, het Oud Friesch nog binnens huis met zyn gezin te spreeken, en de Friesche Rymleryen van den beroemden Gysbert Japicx, in leeven Schoolmeester te Bolswerd, waren ‘t gewoone handboek, met welk men zich zocht te vermaaken en te stichten. Doch zowel het eene als het andere is sedert lang by weinigen in gebruik, en ‘t staat te vreezen, dat de kennis dier Oude Landtaal eerlang geheel en al zal verlooren worden.

Eene nieuwe uitgave van ‘t zo even genoemde werk, verrykt met eene naamlyst van de betekenisse der moeielykste woorden, zou geen ongepast middel zyn, om derzelver kennis een weinigje te verleevendigen. Veelen, dit is my meer dan eens gebleeken, zouden wel lust hebben, om dat keurig werk te leezen, en zich dus in de Oude Landtaal te oeffenen, zoze niet wierden afgeschrikt, door eene menigte woorden en gezegden, van welke zy de betekenis niet weeten te raaden. Het is derhalve te wenschen, dat iemand, die deezer taale kundig is, deeze taak eens voor zyne rekening zal neemen.

Moandei, seis septimber 2010.

Posted in Taal | Tagged: , , , , , | 1 Comment »

Frysk en Ingelsk

Posted by André Looijenga on 05/09/2010

Dat it Frysk eins mear ferwant is oan it Ingelsk as oan it Nederlânsk, is eat dat elk dy’t dit lêze kin al earder heard hawwe en faaks al meardere kearen sels fierder de wrâld yn holpen hawwe sil.

It gemienplak fan’e djipte-besibbens fan beide talen as dan ek al ieuwen âld. Sa fûn ik lêsten yn in boek út 1785, de Tegenwoordige Staat van Friesland (diel 1, s. 156-159), in stik oer de fergeliking tusken Frysk en Ingelsk. Eins giet it measte dat de auteur fan dit ferljochte neislachwurk (nei it liket in sekere Jan Wagenaar) oer it Frysk te sizzen hat oer dizze taalhistoaryske kwestje. De skriuwer komt fanwegen de histoaryske besibbens ta de konklúzje dat de Engelsche taal tot eene doodelyke armoede zou vervallen, indien zy alles aan het Oud Friesch moest te rugge geven, wat zy daaraan verschuldigd is.

Mei ‘Oud Friesch’ bedoelt dizze ein-achttjinde-ieuwer gewoan it ‘echte’ Frysk fan syn tiid (yn tsjinstelling ta de stedsdialekten). In eufemisme faaks foar de wenstige namme ‘Boersch’.

As bewiis fan it ferwant wêzen fan Frysk en Ingelsk jout er in tige nijsgjirrich voorbeeld van overeenkomst (…) dat zelfs den minkundigen geene twyffeling zal overlaaten:

Wy habbe sjoen ien schyp oppe See, wear yn wier tzien man, de iene fen wa hie ien greatte reade noas.

We have seen a Ship upon the Sea, where in were ten Men, one of them had a great red nose.

It wier onder folle zylen. Wy lokeene it op in del.

It was under full sail; we look’d up and down.

De wyn wier goed. De Sinn’ schyne klear op it wetter, dogs ‘er kâm nou in dan ien schoer heyl in reyn.

The wind was good; the Sun shined clear upon the water, though there came now and then a showr of rain and hail.

Read the rest of this entry »

Posted in Taal | Tagged: , , , , | 3 Comments »

Jield az wetter

Posted by André Looijenga on 13/06/2010

Everwinus (of Evert) Wassenbergh (1742-1826) wie de grutte man fan it Frysk om 1800 hinne. As soan fan’e dûmny fan Lekkum-Miedum studearre er yn Frjentsjer en makke er jong karriêre as heechlearaar Gryksk. Op syn 25e docearre er oan it Athenaeum fan Dimter, en al yn 1771 kaam er as professor werom yn Frjentsjer. Fanút’e stúdzje fan’e klassike talen ûntjoech er him ta ien fan’e earste wittenskippers op it mêd fan’e Nederlânske en Fryske taalkunde. As klassikus wie er warber mei Plutarchus (dy’t er yn it Nederlânsk oersette en neifolge), wylst er him dêrneist breed dwaande hold mei de bestudearring fan syn twa memmetalen.

Al hie faaks (in Fryske foarm fan) it Nederduitsch syn thústaal west, fanôf syn studintetiid is der bewiis foar Wassenbergh syn ynteresse yn it ‘Boerefrysk’. In moai foarbyld is it gelegenheidsgedicht dat er yn 1763 skreau foar syn stúdzjefreon Alexander Hindrik Metelerkamp. Dizze folbrocht in juridyske disputatio op’e achtste fan’e Wjoedemôanne (hokker moanne dat ik wêze mei) fan dat jier. Hjir folgje it earste en fjirde fan fjouwer kûpletten:

Myn lieave Frieoun, in beste Maat,

Harkje eak reis ney dit boerske praat.

     Der ommers joed so folle Minsken

     Dy pryssen, in dy lok toa winsken,

Woe ik nou eak ien bytje mey

Opsjonge in rymje’, op disse dey;

     My tocht, ik koe it neat ontlizze,

     ‘k Moast eak hett’ noglyks fen dy sizze.

.

(…)

.

Derom brek ik nou eak mar ôf,

In sis nin wurd meer toa dyn lôf.

     Win yn ‘t forfolg mar jield az wetter

     Mey ‘t pleytjen, Man! ho meer ho better.

Trouw den ien Famke; ien lieaf, myld Djier,

Fen trye ôf fjouw’r in tweintich Jier.

     Kruwp der… mar lit uws ‘t hier by litte:

     Swy Sjong-Faam! lit it rymjen sitte!

.

Myn leave freon en bêste maat, harkje ek ris nei dit boerske praat. Dêr’t ommers hjoed safolle minsken dy prizen en dy lok ta winsken, woe ik no ek in bytsje mei opsjonge en rymje op dizze dei. My tocht, ik koe it net ûntlizze [lizze litte]: ik moast ek wat nofliks fan dy sizze.

[Hy sprekt syn ferwûndering út oer’e grutte rjochtskennis fan Metelerkamp. Ta beslút:]

Dêrom brek ik no ek mar ôf en sis gjin wurd mear ta dyn lof. Win yn it ferfolch mar jild as wetter mei it pleitsjen, man! Hoe mear hoe better. Trou dan in famke, in leaf, myld dier fan trije- of fjouwerentweintich jier. Krûp dêr… mar lit ús it hjir by litte. Swij Sjongfaam, lit it rymjen sitte!

(ed. E.G.A. Galama 1977)

Oer A.H. Metelerkamp haw ik fierders net folle fûn. Hy koe Frysk, en sil der krekt as Wassenbergh niget oan hân hawwe. Der hat yn alle gefal yn’e 18e ieu in nijsgjirrige lytse tradysje oan’e Frjentsjerter universiteit west om mei Fryske gedichten ien syn ôfstudearjen te fieren.

De status fan it Frysk wie yn 1763 lykwols dy fan in aardich, mar tige ûndergeskikt, dialekt. Ek Wassenbergh neamt it dit boerske praat. Dat hoecht net negatyf bedoeld te wêzen: Boersk wie wierskynlik ek de namme dy’t de sprekkers fan it ‘Lân-Frysk’ sels brûkten.

Wassenbergh nimt yn dit lofdicht it perspektyf oan fan in bewûnderjende bûtensteander, in frijpostige boer sa’t dy ek nei foarren komt yn Gysbert Japicx syn Friesche Tjerne. Mei it Boersk boartet Wassenbergh mei konsepten fan binnen en bûten, dêrby heare en derbûten stean. Yn it Frysk kin de dichtsjende studint Wassenbergh him frijer opstelle en skabreuze taspilings meitsje (krekt as men ek in protte yn it Latyn die). It Boersk, dat faaks in bytsje ûnder harren stân wie, ferbûn de Frjentsjerter studinten mei-inoar om’t it har ûnderskiede koe fan har stânsgenoaten bûten Fryslân.

Snein, trettjin juny 2010.

Posted in Fryskens, Skriftekennisse | Tagged: , , , | 2 Comments »

Sonder kret lockt it net

Posted by André Looijenga on 12/05/2010

Rein Windsma siet yn 1829 noch mar in pear jier yn it ûnderwiis (as jonge út in ienfâldige Boalserter famylje hie er earst as skuonmakker yn’e lear west), doe’t syn earste bondeltsje mei Fryske ‘grienmank’ printe waard. De 27-jierrige skoalmaster fan Offenwier liet in lyts boekje op’e merk bringe mei as titel Friesch Blom-koerke, æf: grijmanck fen ijtlijcke rijmckes, in hette oare kâterye.

Juster fûn ik yn in Ljouwerter antikwariaatsje Windsma syn Samle dichtwurk, besoarge fan D.A. Tamminga, út 1981. Sa’n ûnsjoch smoarchgrien boekje fan’e Fryske Akademy. Eins koe ik dy hiele Rein Windsma net, mar hy bliek in moaie ferrassing. Goed te lêzen (ast in bytsje wend bist oan’e stavering), klear Frysk, bytiden lekker skerp en mei humor.

Rein Baukes Windsma (1801-1862) liket ek fanút it Nederlânsk (c.q. Stedsfrysk) ta it Frysk komd te wêzen. Troch eigen stúdzje en ambysje besocht er yn’e jierren tweintich op te klimmen, socht kontakt mei ien as Joast Halbertsma en learde foar ûnderwizer. Syn earste bondeltsje wie in blommekuorke fol fariaasje, hiel ûnderhâldend mei in laits, in trien en ris in moraal. In bytsje wrâldwiis cynisme ek.

Der folgen noch in twadde lytse bondel Friesche Blomme-krânze yn 1834 en it wat tsjokkere Bledden uwt mijn Schrieuw-boeck fan 1847. Foar hjirûnder haw ik lykwols in gedicht út Blom-koerke keazen dat ik de jongere Windsma typearjen fyn: Sonder kret lockt it net. 

In kret is in kroade. Ien dy’st nedich bist om foarút te kommen yn’e wrâld. Sûnder kontakten en konneksjes biste neat en bliuwste nearne, en Rein wist dat fan himsels mar al te goed. Hie de skoalopsjenner ds. Visser him net ‘spotte’ om skoalmaster te wurden, wie er faaks altiten skuonmakkersfeint bleaun.

Het holpt it æf in minscke

Forstân in breyn, ney winscke,

In froede sinnen het,

Az him ontbreckt in kret?

Om naet iz den syn doddjen,

Syn wramen in sijn boddjen,

By nacht, so-wol az dey,

‘t Bringt him lyts foar-deel mey.

Mar, nimt, op ‘t kret, him immen,

Den wit, to wrâd eack nimmen,

Ho heag hy klieuwt ijnn’ top;

Ho fier hy rint ijnn’ rop.

Den wit me al fen buwtten;

Uwz maet iz oppe kluwtten,

     Wirt njuencke-lijtsen great,

     Al wit hy den eack neat

Het iz den nu it beste,

It eerste æf it leste?

Kinst, sonder lean of ginst,

Æf ginste sonder kinst?

Ick ker it eerst’ foar ‘t leste,

Mar hâd foar ‘t alderbeste.

Az immen wijzheyt’ het,

     In, dear-mey, sit op ‘t kret.

.

“Wat helpt it of in minske ferstân en brein (nei winsk) en froede sinnen hat, at him ûntbrekt in kret? Om neat is dan syn dodzjen [stinnen], syn wramen en syn bodzjen by nacht sawol as dei. It bringt him lyts foardiel mei.

Mar nimt op it kret him immen, dan wit op’e wrâld ek nimmen hoe heech hy kliuwt yn top, hoe fier hy rint yn rop. Dan wit men al fan bûten: ‘Ús maat is op’e kluten, wurdt njonkenlytsen grut – al wit hy dan ek neat…’

Wat is dan no it bêste: it earste of it lêste? Keunst sûnder lean of geunst, of geunst sûnder keunst? Ik kies it earste boppe it lêste, mar hâld foar it alderbêste as immen wiisheid hat en dêrmei sit op it kret.”

Woansdei, tolve maaie 2010.

Posted in Skriftekennisse | Tagged: , , , , , , | 3 Comments »

Boarnwert – II

Posted by André Looijenga on 02/05/2010

De ynskripsje fan'e Lytse Jouwer yn Boarnwert

It wie in prachtige dei juster, doe’t wy by fiif tsjerken en har oargels yn Noardeast-Fryslân lâns gongen. Allinnich ús besite oan Boarnwert waard in bytsje ynkoarte trochdat it reinde dat it spjilde. Boarnwert sprekke je út as Bwaa(n)wt, blykte, ta fernuvering fan’e net-Fryskpraters. Fanwegen it rynsk streamend himelwetter koe ik op it hôf net lang stilstean by Althuysen syn stien. Dêrom by dizze in fotootsje, transkripsje en sljochte werstavering: 

Tot tijenst fin dij, dij weij úwz lærre 

Neij t iewig Himmelsck húwz om hæg 

Dær Goad wúrt fin zijn tijenners ærre 

Stiet hier dit ierdsche húwz om læg 

Mar zoa wij wol dwaan in úwz neij Goads wille flije 

Dan zille wij hier neij ien better wenning krije 

Ta tsjinst fan dy’t de wei ús leare nei it ivich himelsk hûs omheech, dêr’t God wurdt fan syn tsjinners eare, stiet hjir dit ierdske hûs omleech. Mar sa wy wol dwaan en ús nei Gods wille flije, dan sille wy hjirnei in better wenning krije. 

Dizze seis rigels, earder de geveltop fan’e pastory op’e Lytse Jouwer, binne dus miskyn wol de âldste yn stien beitele Fryske ynskripsje. In ûnbekinde mylpeal yn’e taalskiednis. Spitich dat nei de Althuysens de nederklits noch wol efkes oanhold. 

Snein, twa maaie 2010.

Posted in Dien, Skriftekennisse, Tsjerken | Tagged: , , , , , | 1 Comment »

Út it ferjittelboek

Posted by André Looijenga on 01/05/2010

Al hast salang’t der Frysk skreaun wurdt, meitsje Fryske skriuwers har drok om’e delgong fan’e Fryske taal.

Doe’t ik as tarieding op ús tsjerketocht yn’e Noardeasthoeke op’e syk gie nei wurk fan Jan Althuysen, fûn ik in aardich boekje mei Midfryske teksten (Galama 1977), wêrûnder in gedicht fan Symen Althuysen. De dichtsjende dûmny Jan syn grutske heit hie in moaie dedikaasje skreaun foar de Friesche Rymlery fan syn soan. Hjir folget it begjin, yn’e orizjinele stavering en myn wertaling:

Uwz âdde Friesche taal waard mey ‘er tyed forgetten,

In yn ien tyuester hôl bydobbe, in bysletten,

     As immen der næt mey yn ‘t fyld toa forschyn kaam,

     Dy dit wer as ien twâde Gysbert ondernaam,

Om uwz Forâdders spraak wer libbendig toa meytzen,

Om næt stilswyend yn ‘t forjyettelbuwk toa reytzen:

Ús âlde Fryske taal waard meiertiid fergetten, en yn in tsjuster hol bedobbe en besletten, as immen der net mei yn it fjild te foarskyn kaam, dy’t dit wer as in twadde Gysbert ûndernaam, om ús foarâlders spraak wer libbendich te meitsjen, om net stilswijend yn it ferjittelboek te reitsjen…

Symen syn Frysk is fansels frjemd stavere, mar stiet frij ticht by de moderne standert. Dochs sil it Frysk fan 1755 (doe’t dit gedicht útbrocht waard) oars klonken hawwe as no. Toa (te) moat in o-klank hân ha, krekt as for- (fer-), uwz (ús) klonk as ûs, en næt (net) wierskynlyk as nêt of neat.

Foarsichtich beslút Symen mei de ferwachting dat der minsken wêze sille dy’t Fryske poëzy lêze wolle. It Frysk is ommers ienfâldich en beskieden, mar boppe-al: it is wer ris wat oars.

     ‘t Is yn ienfâddigheyt gærmakke, in byschræun,

     In dy ‘t næt læzze wol, der is næt oon misdræun,

Der zille hyer in der jyet wol lyæfhabbers wæzze,

Der uwt nyschierigheyt dit Friesche Buwk troglæzze,

     ‘t Is æk by âds zoa wæst, allyk as ‘t jyette giet,

Forandering fin kôst dy smakket mennig swiet.

… it is yn ienfâldichheid gearmakke en beskreaun, en dy’t it net lêze wol, dêr is net oan misdreaun [= is neat mis mei?]. Der sille hjir en dêr wol leafhawwers wêze, dy’t út nijsgjirrichheid dit Fryske boek trochlêze. It is ek by âlds sa west, allyk it jitte giet: ferandering fan kost dy smakket mannich swiet.

Symen brûkt yn’e twa-nei-lêste rigel der as betreklik foarnamwurd, krekt as ther yn it Âldfrysk brûkt waard. Oan’e oare kant hat er yn’e twa lêste rigels in pear dingen dy’t wy no hollânismen fine soene: is wæst, forandering, en zoa (mei in o ynstee fan in a).

It poëtyske wurk fan’e Althuysens is mear mei dien as dat ik lêsten bewearde. De psalmen fan Jan Althuysen binne yn 1957 werútjûn troch in sekere Chr. Stapelkamp. Út en troch binne yn it ferline oare dichtwurken fan harren editearre en besprutsen. Dochs soe it moai wêze as de hiele Friesche Rymlery fan 1755, tegearre mei fersprate gelegenheidsdichten fan heit en soan, ynlaat en taljochte op’e nij ferskynde.

Sneon, ien maaie 2010.

Posted in Skriftekennisse | Tagged: , , , , , , | 1 Comment »

Boarnwert

Posted by André Looijenga on 24/04/2010

Nije wike sneon, 1 maaie, sille in freon fan my dy’t oargel spilet en ik in tsjerkentochtsje organisearje yn it noardeasten fan Fryslân. Sa’t it no liket, gean wy de âlde tsjerken fan Rinsumageast, Boarnwert, Foudgum, Hantumhuzen en Wetsens by del.

Ik bin sels bot benijd nei it hiel beskieden tsjerkje fan Boarnwert (Nl. Bornwird). It stiet op in terpke dat hast gjin ynwenners mear hat, efkes bûten Dokkum. Bysûnder is yn Boarnwert in skildering fan Sint-Kristoffel, de hillige reus dy’t reizgers tsjin ûngemakken beskermet. Unyk is boppedat de nijsgjirrige ynskripsje dy’t boppe de doar fan’e tsjerke ynmetsele is. Faaks is dit de âldst bewarre yn stien úthoude Fryske tekst: in epigram fan’e frijwol fergetten Fryske dûmny en dichter Jan Althuysen (1715-1763).

Althuysen brocht yn 1755 (yn’e mande mei syn heit) in bondel Friesche Rymlery út, mei eigen gelegenheidsfersen en in beriming fan alle psalmen. Op’e titelpagina neamde er himsels “Jinwurdig Pastoor op dy Lytze Jouwer“. De stien yn Boarnwert komt eins ek fan’e Lytse Jouwer (Nl. Hiaure). De ynskripsje siet dêr yn’e muorre fan Althuysen syn pastory, en is pas yn 1906 boppe de Boarnwerter doar te lâne kaam.

In herdruk fan de Althuysens har Rymlery is my net bekind. Yn’e Grinzer byb koe ik alteast neat fine as in pear blomlêsde ferskes yn in lyts boekje fan Waling Dykstra.

Wa’t mei wol op ús histoaryske, literêre, arsjitektoanyske en muzikale tsjerken-en-oargeltocht, kin him by my opjaan.

Sneon, fjouwerentweintich april 2010.

Posted in Skriftekennisse, Tsjerken | Tagged: , , , , , | 2 Comments »