Frysk Deiblôch

It blôch fan André Looijenga

Posts Tagged ‘oansprekfoarmen’

Dookje en jookje

Posted by André Looijenga on 12/06/2010

“Do… sit op it dak!”

As it goed is, krije Fryske bern noch altyd sa ynprinte dat je lang net elkenien mei do oansprekke kinne. Seist as bern gjin do tsjin dyn âlders, tsjin pake en beppe, masters en juffen, de buorfrou, de molkboer, of tsjin wa dan ek dy’t dúdlik âlder as dy is.

Sokke oansprekfoarmen (de ‘twadde persoan’, sa’t ik it by Latyn learde te neamen) binne yn it Frysk in delikate kwestje. Je kinne ommers ek wer net tsjin elkenien jo sizze. Yn guon gefallen al, mar at it giet om âldere minsken wêr’st in soart fêste bân mei hast (mem, pake, juf, ensf.), fielt jo yn it Frysk fierstente ôfstandelik. Yn sokke gefallen, en eins altiten ast tsjin ien praatst dy’st by namme en al langer kinst en respektfol oansprekke wolst, brûkst fansels de geweldige yndirekte oansprekfoarm: “Wol heit noch in kopke kofje, heit?”

De lêste tiid rin ik wolris wat Fryske skriuwers en taalpommeranten tsjin it liif. Minsken dy’t ik ornaris oprjocht wurdearje en dus mei jo oansprek. Hyltiten wer, soms noch foar der in petearke begûn is, krij ik dan te hearren: “Sis mar do, hear.”, “Meist wol sizze, hear.”

Al dat dookjen ûnder de lju dy’t deistich oan Frysk dogge, eins fyn ik it mar in bytsje nuver.

Eins fyn ik it foaral ‘net sa Frysk’ om sa mar elkenien te dookjen. Hjoeddeiske Fryskbewegers binne faaks benaud foar ferskil yn status. Se bedoele it fansels freonlik om jin mei do har lytse rûnte fan Frysk-lju binnen te lieden. Mar it wurdt der foar my net makliker op yn sa’n rûnte fan elkoarren dookjende minsken dy’t my meast noch frjemd binne. It ôftwingjen fan ynformele kontakten kin júst lju fûl út in groep bûtenslute.

Boppedat hawwe Fryske oansprekfoarmen yn it ferline jit komplekser west. Der wie in ferskaat oan oansprekstilen, benammen binnen it gesin. Nim bygelyks hoe’t om 1900 hinne in boerinne har man by de foarnamme plichte te jookjen: “Jo moatte net hurder, Haitze!” (út: U. van Houten, De sûnde fan Haitze Holwerda, 1938, s. 8 )

Op himsels is al dat gedoch mei de twadde persoan nearne ta nedich. Dat je út kinne mei mar ien oansprekfoarm bewiist it Ingelsk mei syn you wol, en ek it Drintsk fan myn memmekant dêr’t elkenien maklikernôch mei ie en oe oansprutsen wurdt.

Mar ja, sa is it Frysk net en dy kant út liket it Frysk him ek net te ûntjaan. Om my meie wy it hâlde by: “Mei ik jo wat freegje?”, “Wat fûn De Jong fan de útslach?”, “Hat buorfrou myn webloch al lêzen?”, “Wol tante ek in stikje taart?”, “Ik sit der sels erch oer te twiveljen, mar wat fynsto?”

Sneon, tolve juny 2010.

Advertisements

Posted in Taal | Tagged: , , , | 5 Comments »