Frysk Deiblôch

It blôch fan André Looijenga

Posts Tagged ‘poëzy’

dat wetter dy wurden wat krêft wat krêft ha se prins

Posted by André Looijenga on 07/07/2012

Twa dagen yn it foar wist ik noch fan neat, mar ein april rûn ik sa mar mei in goeie freon fan my troch Szczecin (Stettin). Ungefear like fier fan Grins ôf as Parys, mar wat in oare wrâld! It wat suterige en skurve fansels, dêr’tst dy op ynstelst by in eastlike reis. In âlde stêd dêr’tst noch oan sjochst dat nije minsken in generaasje as wat lyn op’e nij mei begûn binne. Mar de measte yndruk kaam fan de taal.

It wie lang lyn dat ik yn in lân wie dêr’t de taal my sa frjemd wie. En yn Poalen komst ûnder de taal net út. Reklame bestiet dêr folle mear as by ús út teksten, mei lange en ûnwerkenbere wurden. Reklamebuorden boppedat ûntbrekt it net oan yn Poalen, dat by it binnenriden fan elk doarp slacht it Poalsk dy wer foar de snuffert. Der is mar ien remeedzje: besykje om it (in bytsje) te learen.

Przepraszam, nie mówię po polsku… Us earste wurdsjes hiene wy daalks nedich, doe’t wy de jûns yn Szczecin by de tramhalte stiene. Oft it wie dat ús Nederlânsk yn’e fierte deselde klang hie, of dat wy yn uterlik bêst Poalen wêze koene, of dat de stêd sa mei de rêch nei it bûtenlân leit dat se op bûtenlanners alhiel net fertocht wiene, mar wy waarden hieltyd frege at in tram 2 of 4 al lânskaam wie. De roadtrip troch Pommeren waard sa net allinne in ûntdekkingsreis troch in ûnbekend tichtby lân, mar ek in praktyske taalkursus.

Mar, wát in lân! Ik wol sa wol wer werom. De mjuks fan âld en nij, de noflike sfear, de deeglike (en goedkeape) iterij, it hearlik positive oan in lân dat derop foarútgiet… Rûnom waard der oan de diken wurke, hiele doarpen wiene opbrutsen omreden fan droga w budowie; wy rieden oer sneldiken dy’t net op’e kaart stiene. Huzen nij yn’e ferve, mânske nijbou-tsjerken tusken de boukavels. En sjochst echt dat de befolking jonger is as te uzes. Tweintigers en tritigers yn de lytse bern. Dit is gjin lân fan pinsjonado’s. Poalen is sa’n bytsje wat Nederlân fan’e jierren ’60 west ha moat.

De sinne skynde, de dagen wiene lang, en yn it binnenlân wie it ien dei sels 32°. Myn freon hie in flinke rûnrit úttocht. Nei Szczecin, reizgen wy by de Eastsee del oer Świnoujście (Swinemünde), Kołobrzeg (Kolberg), Darłowo (Rügenwalde), Słupsk (Stolp), it skiereilân Hel, Gdańsk (Danzig). Doe it freonlike marregebiet fan Kasjûbië yn, it slieperige Chełmno en it noflike Toruń oan de Wisła, en troch Bydgoszcz rjochting hûs. In Dútsk kaarteboekje út it ynterbellum by de hân (fandêr dy nammen), en myn op’e lêste dei ûnmisbere Guide illustré de la Pologne fan monsieur Orłowicz út 1927.

Werom woe ik mear witte fan de taal as reizgjendewei op te heinen. En fan de literatuer. In earsten fynst wie Czesław Miłosz [1911-2004] syn hânboek The history of Polish literature, dat tagelyk in oersjoch jout fan Poalens komplekse skiednis en hiel earlik begjint mei Latynske kroniken út de lette midsieuwen (doe’t der jit kwalik Poalsk skreaun waard). Mei Miłosz as gids reizge ik op’e nij, en fierder, Poalen yn.

Moai oan Miłosz syn boek is der ek aardich wat by beblomlêze hat, mei it orizjineel neist de Ingelske oersetting. My trof yn it bysûnder in fers fan Zbigniew Herbert [1924-1998], Tren Fortynbrasa.

Foar Ensafh haw ik my weage oan in oersetting út it Poalsk. Hjir de earste strofe:

No dat wy op ússels binne kinne wy prate prins as man ta man
ek al leisto op de trep en sjochst likefolle as in deade miammel
te witten in swarte sinne mei brutsen strielen
Nea net koe ik oan dyn hannen tinke sûnder gnyskjen
en no dat se lizze op it stien as delrûgele nêsten
binne se lyksa warleas as foarhinne Dat is de eigenste ein
Earms lizze apart Swurd leit apart Apart de holle
en fuotten fan in ridder yn sêfte toffels

.

Teraz kiedy zostaliśmy sami możemy porozmawiać książę jak mężczyzna z mężczyzną
chociaż leżysz na schodach i widzisz tyle co martwa mrówka
to znaczy czarne słońce o złamanych promieniach
Nigdy nie mogłem myśleć o twoich dłoniach bez uśmiechu
i teraz kiedy leżą na kamieniu jak strącone gniazda
są tak samo bezbronne jak przedtem To jest właśnie koniec
Ręce leżą osobno Szpada leży osobno Osobno głowa
i nogi rycerza w miękkich pantoflach

Hjir fierder te lêzen op www.ensafh.nl. Mei twa linkjes nei bysûndere foardrachten fan it fers, dat foaral even trochklikke.

Sneon, sân july 2012.

Posted in Dien, No-tiid, Skriftekennisse | Tagged: , , , , , , , | 2 Comments »

Exegese

Posted by André Looijenga on 28/10/2011

De nije ensafh-digy is út! Diskear in nûmer dat hast folslein wijd is oan it oeuvre fan Durk van der Ploeg (*1930), winner fan’e Gysbert Japicx-priis. It literêre libbenswurk fan Van der Ploeg omfiemmet yntusken mear as fúftich jier: nei in Nederlânsktalich debút yn it protestantske literêre moanneblêd Ontmoeting, ferskynden yn 1956 trije Fryske gedichten fan him (yn De Tsjerne nim ik oan), yn 1959 hie er syn earste Fryske dichtbondel útbrocht en yn 1960 waard er redaksjelid fan De Tsjerne, op dat stuit it fêstige literêr tiidskrift yn Fryslân. In moaie start fan in literêre karriêre fan no al goed in heale ieu.

Wy fan ensafh hoopje, yn in stikmannich lekkermeitsjende priuwkes, fan ferskate perspektiven út wat fan’e smeits fan dit mânske oeuvre jo mei te jaan. It wurk fan Durk van der Ploeg noeget ommers ta fierder ûntdekken. Sels haw ik in besprek levere fan syn lêst útkommen roman De kjeld fan it noarden, en my dêrneist in bytsje ferdjippe yn it iere wurk fan’e dichter Van der Ploeg. Út’e tiid dat er in leeftiidsgenoat fan my wie. Ien risseltaat dêrfan is fan fan’e jûn ôf te hearren op ensafh.nl: ik haw in gedicht út syn twadde bondel, It libertynsk gehucht (1964), ynsprutsen.

De lestige kar út it betide wurk is fallen op Exegese, it ôfslutende fers fan It libertynsk gehucht. Mei de nuvere wurden falt it yn dit gedicht ridlik ta. It is swier, tsjuster, profesijich, fol fan oarlochsdriging en -werinnering (it fers is ommers skreaun yn 1962-’63). Tagelyk sit der bibelske byldtaal by yn. Let op it wrein en it wouter: in ûnfruchtber memmeskiep en in laam sûnder mem — it skiep en it laam binne symboalen dy’t troch de jierren hieltyd weromkomme yn Van der Ploeg syn fersen.

Klikje hjir om myn foardracht te hearren, en om dêrnei fierder te lêzen yn dit rynsk folde Durk van der Ploeg-nûmer!

Exegese

.

Alle treinen ride nei in front.

Alle keningen wenje yn ballingskip.

.

De wegen wech ende wear

Iepenskuord fan it ljocht

Lizze fol drimpels en deaden.

.

En oer de heuvels iepen en leech,

Warleas it wrein en it wouter,

Dûnkere kloft fan tûzen soldaten,

Dutsen ûnder it izeren heil

Fan de hillige helm.

.

Hja wenje op pleinen fan forwoasting

Rêste yn roast en rein

En wanne de wrâld mei it wapen.

.

Alle keningen wenje yn ballingskip.

Alle treinen ride nei in front.

.

Durk van der Ploeg

Freed, achtentweintich oktober 2011.

Posted in Skriftekennisse | Tagged: , , | Leave a Comment »

Wurdwurk – III

Posted by André Looijenga on 27/10/2011

Dizze wike haw ik dwaande west mei it wurk fan Durk van der Ploeg, de grut âld man yn’e Fryske letteretún, oan wa’t oer oardel wike de Gysbert Japicx-priis útrikt wurdt. Ta eare fan’e laureaat bringt ensafh in spesjale digy út, dat sadwaande.

Nijsgjirrich nei it iere, poëtyske, wurk fan Van der Ploeg haw ik okkerdeis syn earste twa bondels oantúgd. Lok op eachlingte (Drachten 1959) en It libertynsk gehucht (Ljouwert 1964).

Benammen de fersen yn Van der Ploeg syn twadde bondel sitte grôtfol ûnwenstige wurden. Safolle dat ik de helte derfan sûnder wurdboek net lêze kin, — eat dat wierskynlik foar hast alle Frysktaligen jildt. Dizze hermetyske taal sette my derta oan om dizze wurden dan mar allegear op te sykjen, dêr’t ûndersteande list it risseltaat fan is. (In ‘wurdwurk’ dus, lykas ik earder ris mei boeken fan Elmar Kuiper en Trinus Riemersma dien haw, mar dan mei mear wurden.) De oerdied oan frjemde wurden stjit ôf, mar lûkt my eins likegoed wer oan om’t ik dochs nijsgjirrich bin wát al dizze, dochs ek Fryske, wurden betsjutte.

Yn guon fan’e gedichten is Van der Ploeg sa fier gien yn’e úthernen fan it leksikon dat se as betsjutting hawwende fersen mislearre binne. It steapeljen fan ûnbekende(re) wurden set se tebek ta inkeld ritmyske klanken, dy’t tafallich ek noch yn it wurdboek stean. Wannear’tst dy lykwols op dat obskuere leksikon stoartst, blykje dy útwrydske wurden ynienen sparken fan in fergetten wrâld bedobbe ûnder ús deiske Frysk. In obskuer, okkult Frysk, út oerbeppe’ tiid grif, dat mei lytse skokjes ús ferbynt mei in wrâld fan lytse wâldklinten, duvelbanners, spoekferhalen, byleauwe en tsjoenderij. It is in taal dy’t ien is mei it tsjustere, profetyske en beswarrende fan de poëzij fan It libertynsk gehucht.

Om de ferbinings mei in ûnbekend eartiids dy’t se ús jouwe, dizze list mei bysûndere, ûnwenstige wurden dus. By guon haw ik in passaazje út it fers sitearre, om wat kontekst te jaan (hoewol’t dy gauris neat ferdútst): LE = Lok op eachlingte, LG = It libertynsk gehucht. Wurden mei in stjerke (*) steane net yn it Frysk Hânwurdboek. Twa gefallen holp gjin ien wurdboek by.

En se no mar besykje te brûken, no.

(O, en wurdsje fansiden noch: dit artikeltsje is al wer myn hûndertfúftichste blôchke. As jubileumblôchke mar even in grouwe âldfader, tink.)

.  

aalst (de): alsem, in bitter krûd, Artemisia absinthium L.

adamje: swier bealgje om de kost te fertsjinjen

ang (de): glâns, bgl. fan sûnens

babbe* (de): ûnnoazel frommes

banne: útdriuwe, fuortjeie; (neffens byleauwe dêrtroch) genêze – no’t it flesk flesk bernet / en it bloed bloed bant (LG 13)

beke* en beule: twa bernespultsjes, it ien mei knoopkes, it oar in werpspul

bewuolje: eat yn eat wikkelje

biggel* (it): big, jonge baarch – ik rûn as in harder it biggel nei (LG 9)

biuwe*: opskeppe, swetse, ‘poche’ – ik koe har ferhaal fan biuwen en faazjen (LG 16)

bloedeigen: bloedferwant, út eigen famylje

brûs (it): skom, bgl. op it wetter

buotsiker (= bûtsiker, de): strânjutter

dalje (de): fûle, rûge reaksje; skreau; slaanderij

fan degen oan*: fannijs, op’e nij

deidagen* (de, pl.): [stiet net yn’e wurdboeken, faaks: oerdeis, by ljochtskyndei] – muorren / dy’t fan de deidagen beplastere binne (LE 6)

elberich*: derten, blier, fleurich (fgl. Dútsk albern ‘healwiis’?)

elf*: froed, ferstannich – elf hoedet hja de drimpel fan / yngong en útgong (LG 20)

Read the rest of this entry »

Posted in Skriftekennisse, Taal | Tagged: , , , , , | 1 Comment »

Steeën dy’t der binne en net mear binne

Posted by André Looijenga on 09/10/2011

In aardich idee fyn ik it wol en brûk in blôch derfoar om útentroch oarmans wurk te sjoën. Gedichten fan oaren, dy’tst goed fynst, bygelyks. No en dan, as in soarte fan publike persoanlike blomlêzing. As om minsken sjen te litten: dit bestiet ek. Lês dit.

Hjir en dêr haw ik al kandidaten om lâns komme te litten. Gaadlik (ek om’t er sels allyksoks fan’t simmer op sýn blôch die) fûn ik Henk van der Veer. Ûndersteand fers komt út syn bondel Melkboerehonnehaar út 1994. Dy bondel haw ik krigen fan in dichteresse út Tersoal, wylst it bûten har pleats eaze en tongere, en har beppesizzerkes mei klaai boarten oan’e keukenstafel.

Wat my sa oansprekt yn dit fers yn it Snekers, is hoe’t yn de wrâld fan in skoalbern de ferhalen fan master in plak krije yn’e deistige omjouwing. De Nijl út it bibelferhaal fan Moazes is itselde wetter as de feart dêr’tst wolris by boartest. Plakken dy’tst út ferhalen kinst, binne plakken dy’tst sjochst. En dêr sjochst dan, safolle jier letter, wer op werom: op steeën dy’t der noch altiten binne, mar nea wer hielendal wêze sille wat se ienris wiene.

De Nijl

.

de ontnuchtering

was groat

toen meester

oans tidens de bibelse geskiedenisles

de fekaansy-foto’s fan Egypte

siën liet

.

in ut ferfolch

sú Mirjam nyt

mear onder de spoarbrugge

fan de Bolswarderwech sitte

en Moazes syn

biezen mandsje

noait mear

in’e Franekerfaart

omdrieve

Snein, njoggen oktober 2011.

Posted in Skriftekennisse | Tagged: , , | 3 Comments »

Tranströmer en besleine ruten

Posted by André Looijenga on 07/10/2011

In âlde Sweedske dichter, troch in oerhaal sûnt jierren net mear by steat om te praten, hat de Nobelpriis wûn. Fan’e middei tusken wurk troch rûn ik yn Grins in âld strjitsje del. By in antikwariaat seach ik efter de ruten brune stikken pakpapier plakt, dat rôp fan: opheffingsuitverkoop en 50% korting. (Timbuctoo oan’e Turftorenstraat, gean der ris hinne no’t it noch kin.) De eigner is der grutsk op dat der yn’e winkel neat elektroanysk is. Sels it pin-apparaat giet oer de tillefoanline.

Ik woe hast ôfrekkenje doe’t myn each foel op’e namme fan Tomas Tranströmer. In pears pocketboek, yn goed selskip op in taffeltsje. Het wilde plein. Gedichten 1948-1990. De Nederlânske oersetting is fan J. Bernlef.

De Nobelpriiswinner fan juster; dat ik koe it net lizzen litte.

No blêdzje ik yn Tranströmer om. Net alle fersen jouwe daalks tagong. It Sweedsk stiet der net neist (net dat ik dat flotwei lês). Frije fersen, lange rigels gauris. Guon fersen mei hiel lange rigels, lykas by Obe Postma wol, guon fersen binne proazagedichten. In wrâld om fierder yn om te doarmjen.

Hjir ien fan Tranströmer syn proazagedichten yn in, foarriedige, Fryske oersetting. Neffens it Nederlânsk fan Bernlef, en sûnder it Sweedske orizjineel sjoen te hawwen, dat al. Út’e bondel Mörkerseende (‘Nachtgesicht’) út 1970:

De boekekast

.

Hy waard út’e wente fan in deade helle. In pear dagen stie er leech, leech, ear’t ik him fulde mei boeken, al de ynbûne, al de swiere boeken. Dêrmei hie ik ek de ûnderwrâld binnenhelle. Eat kaam fan ûnderop, stiigde stadich en ûnferbidlik omhegen as in reuseftige kwikkolom. Mochtest dyn holle net ôfkeare.

.

De dûnkere dielen, sletten antlitten. Se lykje op de Algerijnen dy’t by de grinsoergong Friedrichstraße stiene te wachtsjen oant de Volkspolizei harren paspoarten kontrolearje soe. Myn eigen pas lei al in hiel skoft dêrbinnen tusken de glêzen koaien. En de dize dy’t dy deis yn Berlyn hong, hinget ek yn’e boekekast. Der hearsket dêrbinnen in oerâlde wanhope, dy’t smakket nei Passchendaele en de frede fan Versailles; âlder sels. De swarte, swiere âlde folianten – kom noch op se werom –, hja foarmje yn wêzen in soarte fan pas en binne sa tsjok om’t der troch de ieuwen hinne sa’n soad stimpels op fergarre binne. Blykber kin op reis dyn bagaazje net swier genôch wêze, no’t it neier komt, ast einlings…

.

Al de âlde histoarisy binne dêr, hja meie oereinkomme en ús famylje ynsjen. Der falt neat te hearren mar efter it glês ferwege hieltyd de lippen (‘Passchendaele…’). Moatst tinke oan in âld departemint (no folget in klearebare spoekferhaal), in gebou dêr’t portretten fan sûnt lang deade mannen efter glês hingje en op in moarn wie de binnenkante fan it glês beslein. Hja wiene nachts gien sykheljen.

.

De boekekast wie jitte machtiger. De loaitsen dwers oer de sônegrins! In glânzend flues, it glânzende flues op in dûnkere rivier dêr’t de keamer him yn spegelje moat. En meist dyn holle net ôfkeare.

Freed, sân oktober 2011.

Posted in Skriftekennisse | Tagged: , , , , | Leave a Comment »

Tiid fergrieme woe my net skeard en ek

Posted by André Looijenga on 03/10/2011

En dan moast der hjoed mar wer ris in gedicht op it Deiblôch… Neat Midfrysk diskear, nee hielendal neat âlds sels. In gedicht diskear dat my lêsten trof, doe’t ik even thús yn’e boekekast stie te sneupen, wylst ik dochs eins op’e fyts springe moatten hie om gau-gau nei kantoar ta. In gedicht oer útstelgedrach, oer tiidrekke, oer omdangelje, út it rút stean te sjen, noch efkes in bakje kofje nimme, wat omsneupe bliuwe. In gedicht dat ik eins op poster-formaat boppe myn wurktafel hingje moast.

Ik hoopje dat ús haadredakteur it my net kwea ôf nimt, dat ik sa’n resint poëem fan him tusken de Althuysens en R.B. Windsma ûnderbring. Dat by dizze ris in fers fan Piter Boersma:

Ritueel XXVIII: De tiid ferstrykt

.

wurdt dat noch wat myn reis nei sina ta

gelokkich ha ik it sicht op wylgen

ik ha juster in dei útlutsen om

nei myn freon ta tiid dy’t goed bestege

is en dochs hie ik it lang útsteld ik

doch it iene dêrom kin it oare

net dizze dei is al wer heal om it

fljocht my oan en dat wylst ik om’t ik gjin

tiid fergrieme woe my net skeard en ek

de ôfwask noch net dien ha ik ha it

gefoel dat ik de hiele middei nei

bûten sjen wol ik stean al in kertier

foar it rút tink ik wol op in stoomboat

de swarte see befarre dei en jûn

binne al wer om ik hoopje lykwols

noch in protte te dwaan ik wurd gewoan

sljocht om’t ik kieze moat ha ik keazen

om myn tiid hjir oan te besteegjen om’t

ik der net ta komme kin om op bêd

no’t ik omfal fan’e sliep útteld bin

O heden!, tink ik dan: dit gedicht giet oer my… In tige produktive nije wurkwike tawinske alfêst…

Moandei, trije oktober 2011.

Posted in Lêzen, Skriftekennisse | Tagged: , | Leave a Comment »

In gedicht út Boalsert út 1374

Posted by André Looijenga on 30/09/2011

In gedicht út 1374, dat ien foar ien de bewenners fan it Minderbruorrekleaster yn Boalsert beskriuwt. Dat is wat ik juster ûntduts by myn wurk foar MeMO. It is in merkwurdige tekst yn it Latyn, 63 hexameters lang, dy’t om ien as oare reden fan Boalsert fersille rekke is yn in bibleteek te Erfurt yn Dútslân. It liket derop dat dit gedicht der alles mei te krijen hat der om 1374 in skoalle wie yn it kleaster fan Boalsert, of dat der yn alle gefal ûnderwiis jûn waard op in ridlik heech nivo.

It giet om trije bledsiden tekst yn in hânskrift út de Amplonianische Handschriftensammlung yn Erfurt. Foar wa’t it even neisjen wol: folio 151v, 152r en 152v, fan Ms. CA D no. 10. Dit binne de lêste siden fan in codex mei in ferskaat oan teologyske teksten. De boekesamling yn Erfurt wie it libbenswurk fan Amplonius Ratinck de Berka. Yn ’e katalogus dy’t Amplonius sels fan syn samling makke hat, is te lêzen dat er dit hânskrift al yn 1412 yn syn besit hie. Oft er der oan ta kaam om it gedichtsje yn kwestje sels te lêzen, is de fraach: Amplonius besiet 635 boeken (en dat foár de útfining fan ‘e boekprintkeunst!).

It gedicht is lang neat mei dien. Begjin jierren ’50 fûn men it werom yn in bibleteekkatalogus. Erfurt lei doe krekt efter it Izeren Gerdyn, dat men wie al bliid dat der út ’e DDR fotokopytsjes fan ’e tastjoerd wurde koene. Yn 1952 folge de publikaasje troch de paleograaf én fransiskaan Amideus van Dijk (‘Het Minderbroederklooster te Bolsward in 1374’, Bijdragen voor de geschiedenis van de provincie der Minderbroeders in de Nederlanden, 10 (1952), 55-60).

Dit behindige artikeltsje, basearre op grif net al te dúdlike foto’s, en fersjoen fan in lyts bytsje beskriuwing en ynterpretaasje, is de edysje dêr’t men it oant no ta mei dwaan moat. De tekst fan Van Dijk is oernaam yn it boek Bolsward, zeven eeuwen minderbroeders (Boalsert 1976) fan H.A.M. Andela, dy’t der in haadstikje yn syn skiednis fan it Boalserter Fransiskanerkleaster op basearre. As bylage hat dit boek in Nederlânske oersetting, troch nimmen minder as Frits van der Meer, de Fryske winner fan ’e P.C. Hooft-priis. Dizze oersetting is lykwols wat de frije kant neist.

Van der Meer sil grif muoite hân hawwe by it oersetten fan it Latyn, want botte dúdlik hat de skriuwer fan it fers him net útdrukt. Yn syn taljochting sprekt er fan “schertsend keukenlatijn”. Neffens my docht er dêrmei it gedichtsje net alhiel rjocht. Faaks is it yndied wat houterich skreaun, hiel miskyn mei in inkeld flaterke, mar it is ál in, al as net earnstich, besykjen om yn keunstige leoninyske fersen (hexameters mei binnenrym) it Boalserter kleaster te beskriuwen. Safolle poëzij is der fierders net bekind út it fjirtjinde-ieuske Fryslân, dat ik soe der mar wat suniger op wêze.

Nei sân ynliedende rigels, bestiet it gedicht út in list fan fyftjin mannen dy’t ferbûn wiene oan it claustrum yn Bodelsward. De list begjint mei fjouwer funksjonarissen, de custos, de guardianus, de lector en de cursor. Hoefolle’t der elts sein wurdt, rint útien. De measte fersen (10 rigels) wurde wijd oan ’e geleardens fan ’e cursor, de learaar fan it kleaster.

Dizze minsken giet it om:

– Viardus de Dockem (Dokkum), de custos, de broeder dy’t de lieding hie oer de custodia fan Dimter, it ferbân dêr’t it Boalserter kleaster ûnder foel; it liket derop dat dizze Dimterder custos yn Boalsert ferbleau

– Hugo, de guardianus, it haad fan dizze mienskip fan Minderbruorren

– Wiardus, de lector, de teologyske saakkundige fan it kleaster, dy’t de preken fersoarge

– Hermannus, de cursor, neffens it gedicht it mearsidich gelearde en learaar

Dêrnei folgje de nammen fan kleasterlingen sûnder spesjale funksje en fan studinten:

– Weff[e]lus, dy’t blykber net mear yn it kleaster wennet

– Yngelbertus, dy’t goed sjonge kin

– Jacobus de Roremunda (Roermond)

– Johannes, út de custodia fan Keulen

– Johannes de Treveri (Trier)

– Nicolaus, ek út Trier

– Andreas, ôfkomstich út Starum (Stauria), faaks oerpleatst fanút Drinte (Drent)

– Radolphus studens

– Johannes Sassa (of Hasse)

– Laurencius

– Petrus

Wat sa al opfalt, is dat guon fan de Boalserter fransiskanen net út de regio kamen.

Foar no ûntbrekt de gelegenheid om fierder yn te gean op de Latynske tekst, op Van der Meer syn oersetting, en om sels in Fryske oersetting te meitsjen. Faaks komt dat der op ’en doer noch fan. En einlings soe ik nei Erfurt moatte om it hânskrift ris goed op ’e nij te besjen foar in mear útwreide edysje en stúdzje fan dit nijsgjirrige tekstke.

[Fan Sint-Franciscusdei, 4 oktober, ôf sil de Latynske tekst oer dizze link te lêzen wêze.]

Freed, tritich septimber 2011.

Posted in Dien, Skiednis, Skriftekennisse | Tagged: , , , , , , | 1 Comment »

Wurdwurk – II

Posted by André Looijenga on 28/05/2011

Frysk leare je net (allinnich) yn’e buorren, fan jins âlden, lit stean op skoalle. Foar my alteast is it middel om myn Frysk fierder út te djipjen: lêze, en lêze. De basis fan it Frysk hat by my fan jongs ôf wol oanwêzich west, krekt as dat foar de measte fan myn Fryske generaasjegenoaten hooplik wol jildt. Mar de ‘écht Fryske’ wurden en útdrukkings foarby de brede basisbehearsking, haw ik, leau’k, pas yn’e ôfrûne tsien jier by-iengarre.

Noch altiten tink ik dat ik my yn it Frysk net better of autentiker útdrukke kin as yn (myn) Nederlânsk. Ommers hat in (leksikaal diels Fryskich) Nederlânsk altyd myn thústaal west, mar is der mei it Nederlânsk in folle riker ferskaat oan foarbylden om nei te folgjen. Meidat it Nederlânsk breder is, sa folle oanwêziger is, sil der eins gjin inkelde geletterde Fries wêze dy’t it Frysk better behearsket as dat Nederlânsk. Troch de posysje fan it Nederlânsk foar it Frysk oer, jildt soks net allinnich foar Friezen yn waans talige opfieding it Frysk twadst kaam.

Dêrom wantrou ik eins Fryske skriuwers dy’t úthâlde wolle dat hja Frysk skriuwe om’t se har yn dizze taal better, persoanliker útdrukke kinne. Persoanliker is autentiker, ymplisearje hja, en is dêrom yntrinsyk better. Harren Frysk is neffens my likegoed oanleard as mynt. De kar foar it Frysk hat de romantyske dizenichheden fan oanberne autentisiteit hielendal net nedich. Júst it oanlearde, it opheinde út in bûtenwenstige tradysje, it oeral fuort by-ienswile fan it literêre Frysk meitsje de taal foar my sok nijsgjirrich materiaal om mei te wurkjen. De kar foar in lytse taal lykas it Frysk hat alles te krijen mei de frijheid dy’t de lytsens jout.

Mar hawar, dêr sil ik skylk fêst mear oer sizze. Werom nei it by-ienswyljen fan minder bekinde Fryske wurden, it ‘wurdwurk’ dêr’t ik lêsten ek ris in blôchke oer skreau. Dit kear wurden út de lêste bondel fan in frij jonge dichter út Húns: Elmar Kuiper, mei syn Granytglimkes.

Elmar kiest yn syn glimkes mei opsetsin ek wurden dy’t net eltsenien yn syn basiswurdskat hat. Syn ynspiraasjewellen hat er dúdlik ék yn it wurk fan skriuwers út eardere generaasjes (wat yn syn gefal foar in part yn’e famylje bliuwt). Ien fan syn bêste fersen is diels in poëtikale ferklearring dat er “it krûdige mûltsje / it blomrike wurd” him ta-eigenet fan d’Âld Boer (sa’t ik him yn Tersoal neamd heard haw): D.H. Kiestra. It wie dit gedicht dat my oerhelle en keapje Granytglimkes. Ik haw dêr gjin spyt fan hân:

net grine

.

soan

net grine

.

de twadde ûngetiid krûpt

út’e fingers waakst

.

ik helje in splinter út dyn tomme

en reitsje yn’e mimer wei

.

ik ha de spiegel van de friese poëzie

van de zeventiende eeuw tot heden

en lês in fers fan douwe hermans kiestra

.

wêr priuwt it nei? nageltsiis?

wêr rûkt it nei? oploege hea?

.

ik anneksearje it krûdige mûltsje

it blomrike wurd en lit de flibe

oan de bek fan in ko

.

kom mar by heit soan

.

net grine

ik plak in pleister

op de grutste pine

By de presintaasje fan’e bondels fan Elmar Kuiper en Cornelis van der Wal okkerdeis yn Britswert wie der in oerweldigjend ‘lûdlânskip’ (soundscape) fan û.o. de bruorren Kuiper. Mei it abstrakte fan lûd like hast mear as mei foardracht fan wurden djippe tinzen en bylden oerdragen te wurden, of tenminsten sa oerstjalpen my dizze doarmjendende klanken. No ja, ûnder wurden te bringen is soks eins net, prachtich wie it ál.

My stiet by hoe’t Elmar op in stuit syn mikrofoan oer syn eigen lichem streake, en ek oer de mânske griisstiennen 16e-ieuske sark dy’t foar him yn it gongpaad lei. Út de wurden dy’t ik út syn bondel tept haw, heinst ek op hoe sensityf at Elmar Kuiper syn waarnimmings binne yn syn fersen. Hoe’t er mei syn rike Fryske wurdkar hiel presys súntsjese beweginkjes en lûdsjes, neist snelle en hurde, ûnder wurden bringe kin.

Teister, teppe en oantippe binne skoandere wurden om súntsjes mei te fielen. Skimkje is in wûnder wurd foar it flugge fleanen fan sweltsjes, at se boppe in sleat op michjes jeie. Súntsjes krieze de stientsjes ûnder de fuotten. Wylst it oan’e kant sa stil wêze kin datst de fûgelwjukken knierjen hearst, kinst yn it Frysk ek skerp it hurde en it (al as net ûngekontrolearre) rûge ferwurdzje: djoeie, flymje, moartsje, pylkje, ramaaie, rimpentyskje.

Hjirby dus wer in listke wurden dy’t ik foarhinne net (of mar heal) koe:

bedjipje: peile, oerdr.: hielendal ta de boaiem begripe

blaai (de): tonge (fan in bist, of yn rûge taal)

briedklok (de): briedende hin

djoeie: libbenich, derten en oerdwylsk omspringe; paringsdrift hawwe (fan manlike bisten)

eachein (it): horizon

eazje: hiel hurd reine, ben. yn: reine dat it eazet

fersêdzje: sêd meitsje

fersmite: mei klam ôfwize

ferwâdzje: fertraapje troch earne trochhinne te rinnen

flymje: mei in skerp mes snije; pine dwaan

de fûst krôlje: de hân ta in fûst meitsje

geld: ûnbefruchte, ben.: gelde aaien

grissel (de): in lyts bytsje, bgl: ‘in grissel moed’

jok (de): sij, wyfke fan’e ljip 

kloer (de): klau fan in rôffûgel

knierje: skarnierjend bewege, bgl. flerken

kommendeweis wêze: ûnderweis, op komst wêze

krieze: it lûd meitsje fan sân tusken de tosken, of fan stientsjes ûnder de klompen

de lapen gearsmite: trouwe gean [in frijwat ûnsjogge útdrukking, neffens my]

lijwetterich sjen: suf út’e eagen sjen

mallemok (de): in seefûgel, Noordse stormvogel (Fulmarus glacialis L.)

moartsje: hurd skrieme, skreauwe

mûdhûn (de): soart fisk, zeelt (Tinca tinca L.)

oantippe: efkes licht oanreitsje

omtoarkje: sûnder doel omswalke

opwâlje: opwelje

pylkje: flitse, foarby sjitte as in pylk

plakjeboartsje: ferstoppertsje boartsje

plan-út: iepenlik, sûnder te skamjen of te ferbergjen

pûdsje oan in spiker: (skelwurd) sukkel, sloppeling

ramaaie: wyld om hinne slaan

rimpen: hastich, rûch, mei wyld en krêftich om him hinne slaand 

rudich: skurftich, bgl. in rudige hûn

skatterje: hurd laitsje, of in dêrop lykjend lûd meitsje

skimkje: leech earne oerhinne fleane (benammen oer wetter), bgl. as in sweltsje

sljochtwei: (bywurd) simpel, gewoan

smout: lij, smûk, gesellich

snústerich: in bytsje suterich, earmoedich, fersliten

spekrûp (de): larve fan in tuorre (tor)

spytgnyskje: spottend gnize

stjurje: hurd wurde, stollen

teister (de): eat lyts en tins dat útstekt, bgl. in hier, in fielspryt fan in ynsekt, in wimper, in sliertsje of in plúske

teppe: eat earne út plukke, lûke; eat súntsjes oanreitsje

(earne op) tidigje: earne op rekkenje, earne fanút gean 

tyskje: hinne-wer bewege, hieltyd hinne-wer slaan; hieltyd earne op slaan (ben. op bisten) 

yn ûnmacht lizze: op’e rêch lizze en net mear oerein komme kinne, lykas in skiep 

welle (de): boarne

woltier (de): voorspoed, welvaart; goede sûnens

Sneon, achtentweintich maaie 2011.

Posted in Skriftekennisse, Taal | Tagged: , , , , , , | 4 Comments »

Hellênistysk

Posted by André Looijenga on 29/03/2011

Fan’e Alexandrynske dichter, gelearde en hôveling Callimachus fan Cyrene (tredde ieu f.Kr.) trije grutske rigels út it begjin fan syn Hymne oan Apollo (r. 9-11). By wize fan motto no mar, en ta in salút, by it ferruiljen fan it iene ûndersyksfjild foar in oaren, nijen en prykjende braaklizzenden ien. 

ὡπόλλων οὐ παντὶ φαείνεται, ἀλλ᾿ ὅτις ἐσθλός·

ὅς μιν ἴδῃ, μέγας οὗτος, ὃς οὐκ ἴδε, λιτὸς ἐκεῖνος.

ὀψόμεθ᾿, ὦ Ἑκάεργε, καὶ ἐσσόμεθ᾿ οὔποτε λιτοί.

.

Apollo ferskynt eltsenien net, mar inkeld wa’t eal is.

Dy’t him sjocht, grut is hy, dy’t net seach, lyts is jinge.

Sjen sille w’, o Fier-wurker, en wêze nea noch lyts.

Tiisdei, njoggenentweintich maart 2011.

Posted in Skylk | Tagged: , , , | 1 Comment »

Wiel fan roken

Posted by André Looijenga on 20/02/2011

Wa’t mient dat er mei it skriuwen fan fersen it ien-wêzen fan Europa befoarderje kin, hat fansels myn folsleine sympaty. Sa’n ien is Herman Rohaert, dichter út Sint-Truiden yn Belgysk-Limboarch. Op syn side garret er oersettings fan syn gedicht ‘Ontmoeting’, dat er skreau by de lêste útwreiding fan’e Europeeske Uny. Yn safolle mooglik Europeeske talen en streektalen wolle Herman Rohaert en syn kompanjon Herman Fabre ferzys fan dit fers op syn blôch by-ienbringe. Frjemdernôch moasten se oant juster wachtsjen ear’t se in oersetting yn it Frysk ûntfongen…

In poëzij-oersettingsprojekt lykas dit komt ús yn it Fryske bekind foar, fansels. My sjit in rige wrâldwide bewurkings binnen fan it fers ‘Kastanjes’ fan J.H. Brouwer, dy’t ein jierren njontich yn’e Ljouwerter ferskynden. En, faaks in pear jier letter, waard Tiny Mulder har gedicht ‘Bitterswiet’ yn in hiele kliber oare talen oerbrocht.

Dat, mei de hjir folgjende ferfrysking haw ik de Hermannen út Sint-Truiden út’e brân holpen. Mei in bytsje help fan’e hearen Buwalda, Meerburg en Poortinga, dat is te sizzen. Want, skriuwt men Frysk foar yn’e etalaazje, moat it wol wat bylkje, no. 

Moeting

.

Trêdest de romte

en myn eagenblik binnen

sjochst net op, litst neat merke

draachst dyn wrâld mei yn

kylwetter, wale, sleep en

wiel fan roken.

Wy moetsje en ûntbine,

alles mei no, alles raant gear.

Giest fuort, litst bûlen

efter, se glinsterje

oant se iepenspatte, ien foar

ien, neaken en leechwaaid

myn strân.

Op’e Ontmoeting-blôchside stiet myn bewurking no tusken in moai espeltsje oare oersettings, yndield yn offisjele Europeeske talen, Europeeske minderheidstalen (wêrûnder dus no Frysk mei Cymraeg, Euskara en Lëtzebuergesch), en streektalen út’e Lege Lannen. Benammen út’e beide Limboargen sit der nijsgjirrichs tusken, dat wy oan’e noarderigge fan dat taalgebiet komselden heare.

Nim no dizze oersetting (uvverzetsoeng) yn it dialekt fan Kerkrade. Nei it skynt, ferskilt dit Kirchröadsj like folle fan it standert-Nederlânsk as it Frysk docht. Twa utersten ûnder ien standerttaal, it ien efter de iennichste echte Westgermaanske taalgrins, it oare oarekant in rige isoglossen dy’t as isobaren op’e linguïstyske waarkaart lizze:  

Bejieënoeng

.

Doe kuns de ruumde

en miene momang eri

kieks nit óp, lieëts nuus merke

doe dreëts dieng welt in

diene sjtroom, sjlaier en sjleef en

jeróchswusj.

V’r bejieëne en verjunt

alles darf noe, alles versjmilst.

Doe vertruks, lieëts blöas-jer

hinger, ze jlienstere

bis ze oeseree platse, ee vuur

ee, naks en leëg

mie sjtrand.

.

(Oerset troch Paul Weële.)

Herman Rohaert en Herman Fabre sykje noch altyd mear oersettings yn mear talen. Ûnder de gruttere minderheidstalen moatte se yn alle gefal Bretonsk, Korsikaansk en Sardynsk noch hawwe. Mar ek yn’e lytsere Fryske talen en dialekten soene oerbringings har fertuten dwaan. Sealterlânsk, Söl’ring, Standert-Noardfrysk; Hylpersk, Aastersk, Skiermuontseachsk; Bildtsk, Snitsersk, Stellingwarfsk… stjoer mar yn nei Sint-Truiden, en lit se yn Limboarch sjen dat jimme streektaal ék bestiet.

Snein, tweintich febrewaris 2011.

Posted in Dien, Skreaun | Tagged: , , , , , | 4 Comments »

Barbaarske moetings

Posted by André Looijenga on 19/02/2011

Dat ik wie lêsten wer ris yn Rome. Ferline wike koe ik dêr in pear dagen yn’e iere mediterrane maitiid omstappe, as dielnimmer oan in winterskoalle foar promovendi op it âldheid-mêd. (Fandêr myn efkes net blôchkjen.) Fjouwer dagen harke ik nei presintaasjes fan it wurk fan kollega’s út Gint, Göttingen, Grins en Uppsala, en sels hold ik in lêzing oer Apollonius Rhodius.

En yn Rome wie febrewaris al foarjier, de platanen grien en de lucht soel. Wy wiene ûnderbrocht yn it Nederlânsk Ynstitút, mei de Academia Belgica en it Sweedsk Ynstitút as buorlju, dat de stêd der stêden lei krekt om’e hoeke fan’e strjitte. Ik wie op sakereis, sa te sizzen, mar haw wol de jûns en sneins yn’e stêd omrûn. De strjitsjes, de tsjerken, de wrâldferneamde keunstwurken gearbrocht op in pear fjouwerkante kilometers. En dêr gewoan wat tusken om te kuierjen, as wiest der gewoan thús.

Foar de gearkomste fan Belgyske, Dútske, Sweedske en Nederlânske âldheidlju liet ik dus wat sjen fan myn wurk oer Hellenistyske barbaren: in koart referaat oer Barbarian encounters and the Hellenistic present in Apollonius’ Argonautica. It stik gie oer hoe’t de dichter Apollonius (út Alexandrië, earste helte tredde ieu f.Kr.) yn’e earste twa boeken fan syn haadwurk Argonautica de net-Grykske folken dy’t Jason en de Argonauten tsjinkomme, delset en wat dit byld fan’e ‘barbaar’ betsjutte hawwe kin yn’e oarspronklike kontekst fan dit helde-epos. Ik hie myn praatsje yndield yn trije skiften, nei trije motiven dy’t my opfoelen yn dit part fan it gedicht: 1) ‘réalistyske’ ynternasjonale relaasjes tusken epyske barbarefolken, 2) kolonisaasje fan frjemde lannen troch Griken, 3) etnografyske beskriuwings fan frjemde brûktmen.

Neffens my wie Apollonius der in fernijer yn dat er as motivearring efter it mythyske relaas libbensechte geopolitike redenaasjes yn syn epos ynwurke. Op’e eftergrûn by syn heldeferhaal oer de kwêst nei it Gouden Flues fjochtsje ferskate keninkriken om’e macht oer strategysk wichtige regio’s. Wannear’t bygelyks Amykos, de wrede kening fan’e ûngastfrije Bebrykiërs (libjend ter hichte fan it hjoeddeiske Ystanbûl), yn in bokskriich mei de Grykske goadesoan Polydeukes deaslean is en de Argonauten fierder tein binne, wurdt it lân fan’e Bebrykiërs oanfallen troch in buorfolk. Dizze Mariandyniërs hawwe in langrinnend konflikt mei de Bebrykiërs, dat draait om de wichtige delfstof izer.

Hjirûnder mar efkes ien fan myn favorite stikjes út’e Argonautica, mei faaks de earste ferfrysking ea fan Apollonius: 

ὧς οἵγ᾽ οὐκέτι δὴν μένον ἔμπεδον, ἀλλ᾽ ἐκέδασθεν
εἴσω Βεβρυκίης, Ἀμύκου μόρον ἀγγελέοντες:
νήπιοι, οὐδ᾽ ἐνόησαν ὃ δή σφισιν ἐγγύθεν ἄλλο
πῆμ᾽ ἀίδηλον ἔην. πέρθοντο γὰρ ἠμὲν ἀλωαὶ
ἠδ᾽ οἶαι τῆμος δῄῳ ὑπὸ δουρὶ Λύκοιο
καὶ Μαριανδυνῶν ἀνδρῶν, ἀπεόντος ἄνακτος.
αἰεὶ γὰρ μάρναντο σιδηροφόρου περὶ γαίης.

.

Allyksa holden hja [de Bebrykiërs] net lang mear stân, mar hja ferspraten har binnen Bebrykië, om it lot fan Amykos te berjochtsjen. Healwizelingen, hja seagen net hokfoar oar ûnfoarsjoen kwea fan tichtby harren wachte! Want ferlern gienen de fjilden en doarpen ûnder de fijannige spear fan Lykos en de Mariandynyske manlju, doe’t harren kening wei wie. Altyd strieden hja ommers oer it izerhâldende lân.

(AR 2.135-141)

Mei hjirtroch wurdt de mythyske wrâld beskreaun neffens ‘no-tiidske’ Hellenistyske konsepten. Oarloch giet net (inkeld) om kleos (= eare), mar ek om ynfloedssfearen en ekonomyske belangen.

De Grykske ekspedysje fan’e Argonauten ûntdekt, om sa te sizzen, de frjemde kusten wêrlâns’t yn letter tiid Grykske stêden kamen te lizzen. De barbaren sille har ferminge mei de Grykske ynkommers, en yn’e koloanjestêden sille der werinnerings wêze oan it kontakt dat de Argonauten as paadsljochters dêr mei folken as Dolioniërs, Mysiërs en Mariandyniërs lein ha. Apollonius syn Argonautica tekenet dêryn it meartrieddige ûntsteansferhaal fan in Grykske wrâld mei sawol Helleenske as ûn-Grykske woartels.

Hoe fierder’t de Argonauten fan hûs reitsje, hoe frjemder folk at se by del farre. Yn it eastlike part fan’e Swarte See komme se net mear oan lân by freonlike foarsten, mar mije se júst direkte moetings mei de lokale befolking. Oan dizze kusten fynst dan ek wûnderlike minsken lykas de Amazônen, kriichleavjende frommisen, en de Mossynoikoi, in nuveraardich naasje dat yn tuorren wennet.

Dizze Mossynoikoi binne yn har dwaan en litten it folsleine tsjindiel fan wat by gewoane minsken wizânsje is:   

ἀλλοίη δὲ δίκη καὶ θέσμια τοῖσι τέτυκται.
ὅσσα μὲν ἀμφαδίην ῥέζειν θέμις, ἢ ἐνὶ δήμῳ,

ἢ ἀγορῇ, τάδε πάντα δόμοις ἔνι μηχανόωνται:
ὅσσα δ᾽ ἐνὶ μεγάροις πεπονήμεθα, κεῖνα θύραζε
ἀψεγέως μέσσῃσιν ἐνὶ ῥέζουσιν ἀγυιαῖς.

.

Hielendal oars binne by har it rjocht en de wensten. Al wat wenstich is en doch yn it iepen, yn’e folksgearkomste of op’e merk, dit alles bereare hja yn’e hûs. Mar wat wy yn ús keamers útfiere, dat dogge hja sûnder gûch bûtendoar midden op’e buorren.

(AR 2.1018-1022)

Dizze Mossynoikoi kinne, wat seks oangiet, gjin skamte. Hja dogge it iepen en bleat, ek mei oarmans wiif, “lykas (sa’t de dichter skriuwt) weidzjende bargen”. De oare kant út is har polityk der ien fan ekstreme efterkeammerkes: de kening wurdt der opsletten yn syn toer, en at er net nei beleavjen funksjonearret, wurdt er úthongere.

De merkwurdige Mossynoikoi binne nijsgjirrigernôch gjin folsleine optinksels. Yn’e Anabasis, it aventoerlike reisferslach fan in kontingint Grykske hierlingen yn dy kontreien, skreaun troch de eachtsjûge Xenophon (ûng. 430-354 f.Kr.), komme Griken har ek tsjin. It binne ûnpeilbere apartstra’s yn Xenophon syn objektyf oandwaande beskriuwing: minsken dy’t sjonge, dûnsje en laitsje at se op harsels binne, en iepenlik besykje om de froulju dy’t de Griken by har ha te ‘lienen’.

Apollonius liket in lytse ieu letter eleminten út dit reisferhaal brûkt te hawwen ta syn poëtyske skets fan it abslute tsjindiel fan syn kulturiele noarmen. Barbaren dus as tsjinfuotters fan wat wenstich en gewoan is: jin seedlik ynhâlde, en charismatysk aktearjende keningen lykas Ptolemaeus II, oan waans hôf er as gelearde en keunstner ferbûn wie.

Sneon, njontjin febrewaris 2011.

Posted in Dien | Tagged: , , , , , , | 1 Comment »

It swarte wetter

Posted by André Looijenga on 28/01/2011

De Afûk-winkel hie in taffeltsje boeken yn’e útferkeap. Hast fergees in nustke dichtbondeltsjes meinaam. Fan Riemersma (dy’t ik sparje) de nuveraardige ienakter Try-Out út 1995. En it moaist faaks de essaybondel Skiep binne der inkeld om skeard te wurden fan Freark Jan Bergstra. Komselden lies ik sokke ferstannige tinzen oer it Frysk yn it Frysk. It measte dat ik hjoeddendei fyn oer de steat fan dizze taal, fûn Bergstra al yn’e jierren sechtich.

Fansels, wy witte it, is it mei it Frysk sûnt noch fierder op’e non rûn. Goed, de Fryske taal is ynstitúsjoneel noch wat better beskerme, en der binne party nijsgjirriger Fryske boeken by skreaun as wat Bergstra yn syn jonge jierren te lêzen hie, mar fan’e taalsituaasje fan no wurdt men net fleuriger as fan dy fúftich jier lyn. Sûmberens en skodholjen wol ik hjir op myn blôch net oerhearskje litte, mar de tastân sa’t dy is, fette ús Westfryske freon Plaatsman fan’e wike, yn in blôchke oer de jûn omtrint Steven de Jong syn samle fersen, yn ien byld gear. In Fryslân lêst syn toppers-folderke, fan klearebare earmoed bryk twatalich: 

Veel grijze hoofden waren daar, maar ook een jeugdige enkeling, voor wie er foldertjes werden rondgedeeld over verliefd zijn in het Fries en waarop achter het Friese woord fereale tussen haakjes was geschreven dat het verliefd betekende. Jonge Friezen lazen hun taal niet meer, niet omdat ze niet van lezen hielden, maar simpelweg omdat ze hun taal niet meer voldoende kenden. Was dat dan onwil? Hoe mooi de avond verder ook was, met poëzij en Friese opera, het was dat foldertje, het was die vaststelling die bekleef: het geschreven Fries was stervende.

Nee, ik wol net sûmberje. Àl stinne, mar net te folle útsprekke, no, dan praat men jinsels ek mar omleech. It mar net ha oer hoe’t Omrop Fryslân Radio, sels at der fan in hegere ynstânsje in gedichtedei ferordonearre is om omtinken oan te jaan, de Fryske poëzij nóch sloere lit, troch inkeld (op himsels bêst klassike) Nederlânsktalige fersen foar te dragen en de harkers dêrop te fergjen fral har eigen skreaune gedichten yn te stjoeren. Of alteast, sa hearde ik it juster tusken’e middei. Neat gjin Frysktalige poëtyske tradysje hjir yn’e provinsje blykber. Inkeld pinsjonearre-húsfrouwe-nifelrymkes, leafst yn it ‘Hollânsk’, binne goedernôch foar de ether tink. Lit my der mar net fierder oer wjirje.

Nee, ik tink dat se by de Omrop pynlike goed troch ha hoe’t de flagge derfoar hinget. Lit ús mar ûnbenullige provinsjaaltsjes bliuwe hjir yn Fryslân. Oaren hyltyd efternei rinne en sels gjin aan ha oer wat ús as ússels de muoite wurdich makket.

Genôch! net sa grimmitich eamelje; tiid foar in gedicht!

Om myn hûndertst blôchke te besluten mei poëzij, haw ik wer ris ien útkeazen dat ik (ûnterjochte!) net yn’e wenstige blomlêzings fûn, mar dat ik àl ien fan’e bêste fersen fan Steven H.P. de Jong fyn. At ienris myn Fryske Nescio ôf (en út-) komt, wol ik dizze fjirde Românse as it motto ôfprintsje:

stobben

.

ús hûzen binne lyts

ús lân is plat

mar

wy bouwe geweldige

loftkastielen

.

wy binne noait thús

en dogge neat

as

stean

oerenlang

oan’e kant fan it wetter

.

wy stoarje grimmitich

de ûndergeande sinne nei

it antlit tefretten

fan waar en wyn

.

stobben

oan’e igge fan’e mar

.

yn’e nacht

wurde wy wei

ien

mei ‘t swarte wetter

fan ús dreamen

Neat dwaan. Stoareagje oer de mar. Ta beslút ien wurde mei de krûme wylgen oan it swarte wiid. Frysker kin hast net, soe’k sizze, en dat is net allinne sarkastysk miend.

Wat my rekket yn dit fers, is it wei wurde, en ien wurde, yn’e lêste strofe. Dêryn die it swarte wetter my hiel bot tinke oan in oar, al klassyk, Frysk gedicht. My liket de kâns grut dat Steven de Jong it yn gedachten hie, doe’t er dit fers skreau. D.H. Kiestra hat ommers yn syn oangripende ‘de fuortgong‘ (út it jier yn ‘t roun, 1955) de folgjende rigels, dy’t taspylje op in sels-keazen dea:

dat dôch de jeld ús hjirre net omklamme,

mei soargesyktmen, dat wy net biskamme,

leech oer de groun in lêste ôfreis sochten

yn kâld swart wetter fan de djippe tochten,

dy’t fryslân folle hat, tòfolle Hear!

Swart wetter, dat it ús mar net fuortlûkt. Dat wy mar stinne meie, en lêze, en stoareagje, en net tefolle swije, at it even kin.

Freed, achtentweintich jannewaris 2011.

Posted in Fryskens, Skriftekennisse, Taal | Tagged: , , , , , , , | 2 Comments »

Gysbert Japiks saeg my zwitten

Posted by André Looijenga on 11/12/2010

Fûn yn in boekje mei fersen fan Elias Annes Borger (1786-1820), berne op’e Jouwer en ferstoarn as professor yn Leiden.

(It boekje hat de sljochte titel Gedichten, “zevende druk, Amsterdam, Gebr. E. & M. Cohen”. In jiertal stiet der net by. Op grûn fan omkaft en lettertype datearje ik it om 1890 en 1900 hinne. Sjoch by in oar oer de ynhâld derfan hjirre.)

In Frysk dissertaasjefers, lykas dat fan Everwinus Wassenbergh út 1763 dat ik earder behannele. Elias Annes Borger beskriuwt in nijsgjirrige ferskining fan Gysbert Japicx. Dy’t him lykwols net helpt om in Frysk fers te skriuwen, mar júst ôfret en doch oan “boere friesk” foar heechdravende doeleinen. Lykas by de jonge Wassenbergh is Frysk hjir de taal fan’e simpele bûtensteander, dy’t ynbrekt yn it akademyske dekoarum. Bot ironysk oars dat Gysbert Japicx foar dat doel út’e deaden ta ús helle wurdt, om’t hy no krekt it Frysk sa foar heechkliuwende saken brûkte. Ik freegje my dan ek ôf hoefolle fan it wurk fan Gysbert at Borger lêzen hie, doe’t er dit skreau.

It motyf fan de âlde dichter dy’t de jonge yn in dream besiket, is klassyk. Borger, tige klassyk skoalle, koe it faaks út’e fragminten fan’e Annalen fan’e Romeinske dichter Ennius. Dy beskreau in dream wêryn’t er Homerus mette, dy’t him ta dichter wijde.

Oon myn graete makker Beernd Freêrk Tydeman, da hy zyn disseretasie fordiffendjerje zoe.

.

Wol tjienkeer hab ik it prabjerre

Of ik nin rymke meitje koe,

Dat ik uws Tydeman forjerre,

Wanneer hy dispuwtjertje zoe.

.

Mar ‘k wist net ik moast beginne,

Altied mankierre er wat oon;

Ik mogte peinsje, ‘k mogt forsinne,

Ievig warde it spul fordoon.

.

‘t Begoon my eynlik te fortritten,

(In nin wonder, zieker wier!)

Ik warde wurg fin al dat sitten

Mei beide hànnen in ‘t hier.

Read the rest of this entry »

Posted in Fryskens, Skriftekennisse, Taal | Tagged: , , , , | 3 Comments »

Tresoarster jûn

Posted by André Looijenga on 08/12/2010

Foar it ferlanglistke... Alice yn Wûnderlân

Fan’e jûn wie ik wer ris yn Tresoar te finen. In Moannejûn oer Tiny Mulder, no. Troch dize en snie fûn ik út wurk myn wei nei it Âldehouster Tsjerkhôf. Rom op’e tiid antichambrearre ik earst mar even by Obe Postma en J.J. Slauerhoff. Net it minste selskip sa as foarprogramma. Bai Juyi wie der ek by, mar inkeld yn oersetting. Wat in hânskriften hiene Fryslâns twa grutste earste-helte-20e-ieuske literaten oars ek. Út harren briefkaarten en oantekenboekjes koe ik yn it dimmen muséumljocht net wiis wurde.

Doe it haadoptreden fan’e jûn. Tiny Mulder har Lewis Carroll samling waard oerdroegen oan Tresoar. Har likegoed skriuwende efterneef, Nicolaas Matsier, dy’t tafalligernôch de beide Alice-boeken yn it Nederlânsk oerset hie, spruts. Gedichten klonken, wy learden by oer de fernijing fan it berneboekesjânre yn’e jierren ’50, foto’s en animaasjes dûnsen oer it skerm, Albertina Soepboer sei moais oer mearkes. Bert Looper fan Tresoar hie it oer in besprek dat er (herkenber foar my…) skreaun hie as krekt-ôfstudearre jongkeardel. Ta beslút song Roel Slofstra. Miende dy it echt dat er de gitaar oan’e wylgen hongen hat? Twa musical-eftige lieten oer in diktatoriale hoanne, út begjin ’80 fan Tiny Mulder. De man syn stim is in losrinnend monumint: hy sjongt it Frysk sa kreas en fersoarge as it Nederlânsk fan in Boudewijn de Groot.

Nei ôfrin kaam ik noch oer Douwe Kalma te sprekken. Faaks hat hy dochs myn yntroduksje ta literêr Frysk west. Men seach dêr nuver fan op. Ik bin bang dat myn namme skylk makke is as Douwe Kalma-kenner en Jongfriesiolooch… Kin ik my yn Frysk-kulturiele kriten net mer fertoane sûnder mei Dearsums dizige drakedeader assosjearre te wurden… Mar goed, myn plande blôchke oer syn nuvere sonnettesyklus De fjûrren fen Sint Marten moast der dochs ris fan komme. En der binne jubiléa op komst: op 18 oktober 2013 sil Douwe Kalma sechtich jier ferstoarn wêze, en, neffens my wichtiger, yn 2015 is it hûndert jier lyn dat er de Jongfryske Mienskip begûn.

En sa mette ik ek noch de wrâldferneamde Pieter de Groot, fêst-lêzen kolumnist by de Ljouwerter. Blykt dan sa mar in oerpake út Tersoal te hawwen. (Je kinne yn in Frysk selskip gjin doarp neame of de foarâlden komme efkes del.) Tsja, Tersoal, wa syn foarteam komt der net fuort? (Mynt, foarsafier’t ik wit.) Gjin wûnder dat dêr mar sa’n bytsje minsken wenje.

Tiisdei, sân desimber 2010.

Posted in Dien, Fryskens, Skriftekennisse | Tagged: , , , , , , , | Leave a Comment »

For no reason

Posted by André Looijenga on 07/11/2010

Tongersdei 4 novimber is Tiny Mulder ferstoarn. In grutte dame fan’e Fryske literatuer. Dêrom no in fers fan har (út Oranje paraplu, 1962/1963, net yn’e wenstige blomlêzings). Net in fers oer de dea, mar oer it dichtsjen sels. Hja wie miskyn wol de earste Fryske dichter dy’t har ynspirearje liet troch kontemporêne poëzy út Amearika. In bysûnder minske, in lang en warber libben. Ik hoopje dat der nei de winter gau giele krookjes bloeie sille by har stien.

For no reason

.

wurden net te skriuwen

yn letters op papier

net te sykheljen by de freon

net mear as kloptekens

oan it rotslewant binnen de sliepen

amorfe swalkers yn de bloedbaan

.

en dochs gedichten

it wêzenlik kontakt

troch seis sân sintugen

.

Godtank foar eat út neat

foar tekens mei it rjocht

fan byldhouwers yn rotsstien

.

en dan ‘t gedicht

dat de les lêst

dat samar for no reason

opstekt yn wynstilten

.

Tiny Mulder

(Tinkskrift, 1986, s. 30)

Snein, sân novimber 2010.

Posted in No-tiid, Skriftekennisse | Tagged: , , | 3 Comments »

Libbensjern

Posted by André Looijenga on 06/10/2010

Ferline wike freed, 1 oktober, ferstoar de skriuwer en dichter Harmen Wind. Wer in Frysk literator weirekke. Spitigernôch haw ik Wind nea met. Ik moat ek bekenne dat ik foar syn stjerren nea in dichtbondel fan him ûnder eagen hân hie.

Harmen Wind waard berne yn 1945. Syn jeugd brocht er troch yn Boarn. Hy wenne sûnt jierren yn it Gelderske stedsje Doesburg, wêr’t er hjoed begroeven waard. Hy wie in warber man. Skreau en dichte yn beide talen, Nederlânsk en Frysk. Sette oer, nei en út it Frysk.

Ik krige Wind syn bondel Plak: Fryske gedichten, út 1996, yn hannen. In moai útjûn boekje. Steatige letters, in dûnkerread omkaft mei dêrop in fragmint fan in houtfyk fan om 1500 hinne: de Demiurch mei ierdbol en passer. Dürer, tink. Mei nocht trochnoaske ik de bondel, en lies benammen berneherinnerings (mar dat lei faaks oan my), dreamen dy’t mei doel lânsdoarmen.

As in lyts oantinken keas ik ûndersteand fers út, út Skerte, it twadde fan fiif skiften. Earne kaam it my bekind foar, mar yn’e resinte blomlêzings stiet it net. Ek dêrom, mar foaral om it moaie byld fan’e libbenstried, dit gedicht: 

Ûntjouwing

.

Ik dreamde: ‘t libben wie

in kleaune jern, myn hjoed

safier’t ik mei opwuoljen wie.

Ik wûn en wûn; as ik de ein

hie soe ús mem my nei it

begjin werom breidzje

yn in boarstrok.

.

Harmen Wind

Woansdei, seis oktober 2010.

Posted in No-tiid, Skriftekennisse | Tagged: , , | 1 Comment »

Pierewaaier

Posted by André Looijenga on 01/09/2010

Der binne in soad saken om hast lulk fan te wurden, dêr’t ik eins op myn Frysktalige blôch oer skriuwe moat. Dat ûnsinnige ferhege kolleezjejild foar twadde-stúdzjes bygelyks. Dy ‘besuniging’ laat no al ta yntellektuële ferearming, en sil faaks net allinne de frisistyk mar ek myn eigen klassike talen ea de kop noch koste. 

Of oer de gemeentlike-weryndielings-steamwals. Ûndertusken is dúdlik hoe’t Boarnsterhim opdield sil. De Legeanster doarpen Tersoal en Sibrandabuorren komme krekt as hast de hiele gemeente by Ljouwert. By Ljouwert! — mar dat leit mear as tweintich kilometer fierderop! — De djippere oarsaken en drôchredens efter de ‘needsaak’ ta weryndielen soe ik eins oer skriuwe moatte. It is it strukturiele Fryske minderweardigenskompleks dat de Friezen oanpraat dat sy harsels net bestjoere kinne, tinkt my. Leaver slaaf…, no.

Mar earst wat oars. Tsjin alle ússels-leechlizzerij dy’t my fanút Fryslân berikket, mar ris wat skientme yn stelling brocht. In gedicht fan Sjoerd Spanninga (1906-1985), út syn bondel Kymgong (1964). It stiet net yn’e wenstige blomlêzings, ek net yn Veenbaas syn twatalige Spanninga-kar út 2007 (Het goud op de weg haw ik lykwols net tsjekt, wegens noch net yn myn besit), dat om dit moaie fers ûnder de oandacht te hâlden stiet it by dizze hjirûnder. 

It hat fan begjin ôf ien fan myn favorite Spanninga-fersen west. Wat in begjin hat it ek: it ljocht en it libben spatsje derfanôf! 

Pierewaaier

.

Poerneaken

sprong it ljocht út ‘e dizen,

en rûn de fjilden yn,

glânzjend as de jonge dei

by it lemierjen.

Doe saaide de sinne it wetter oer,

dat in hynder allyk,

in blinkend reau,

strûsden de weagen der fan op ‘e kletter, —

tsjin ruten en roeven

spatten de glinsters

it fjoer

fan de hoeven, —

der lei brûs yn ‘e wâl.

Read the rest of this entry »

Posted in Fryskens, No-tiid, Skriftekennisse | Tagged: , , , , , , , , | 1 Comment »

A.R. Scholten (1910-1944) hûndert jier

Posted by André Looijenga on 03/08/2010

Moarn sil it hûndert jier lyn wêze dat André Roelof Scholten berne waard, de jongstoarne frijsinnich-herformde dûmny, dichter en frisiast.

André Scholten waard berne yn Arnhim. Ik mien dat syn heit út Grinslân kaam, syn mem Friezinne wie en dat er sels it Frysk pas learde doe’t de húshâlding nei Fryslân ferfear. Ta myn fernuvering diele hy en ik deselde twa foarnammen.

Moarn is syn berte dus in ieu lyn. Miskyn dat de famylje deroan tinkt. Ik hie André Scholten graach op syn jierdei earje wold mei ien fan syn gedichten.

Ik bin no lykwols net yn Grins, dat ik haw Scholten syn bondel Jiergong net by de hân. Ik hie yn gedachten en publisearje op myn blôch dat iene gedicht oer in wurch hynder dat yn it stôf rôlet op in hite, droege simmerdei. André mocht wol oer maitiid en simmer, heinde ik op út syn fersen.

O, en wannear’t de literatuerbefoarderjende ynstânsjes wat sjen soene yn in werútjefte fan oarspronklik wurk en oersettings fan André Roelof Scholten, wol ik soks graach fersoargje. De hûndertste bertedei giet no ûngemurken foarby, mar foar syn santichste stjerdei (yn novimber 2014) set ik sa’n boek mei alle nocht op’e priemmen. 

(Sadree’t ik Jiergong wer yn hannen krij, hâlde jim inkelde gedichten fan André fan my te goede.)

Tiisdei, trije augustus 2010.

*** *** *** *** *** *** *** *** ***

Hjir it gedicht fan Scholten oer de simmer. Gjin hynder dat yn it stôf rôlet, mar wol in droege, hite wrâld allyk in wurch hynder. Mear it waar dat men no yn Ruslân hat, as hjirre by ús (bliid ta, oars). Wol in kreas sonnet, mei hiel wat fraaie wurden foar it beskriuwen fan in hittegolf. Hawar, lit ik de útdroegjende greiden fan André Scholten mar sprekke:

Droege simmer

.

No droeget skrok en skier de skrale finne;

it fee stiet stil te drôgjen, al den dei,

en skronf’ljend skroeie yn’e gleone sinne

de greiden, en it lêste grien wurdt wei…

.

De hjitte hynders gean’ beswit en stinne,

stramplich en tyskjend oer’e moud’ge wei…

In wurch hoars lyk leit dêr de ierde hinne,

migjend en hetsich nei it dreech krewei.

.

Gril oer de toarre, groederige grûn

libbet en lôget, wimerjend fan de kimen,

it simmersk ljocht.

                          O, fan dy gloed’ oerrûn,

sil alle tier yn ‘t neare weagjen swime!

Nea hat in wurge dei sa helpleas hime

om ‘t myld gewynder fan in koele jûn…

Tiisdei, tsien augustus 2010.

Posted in Skriftekennisse | Tagged: , , , | 3 Comments »

It fleanen op it Fean

Posted by André Looijenga on 02/08/2010

Op 31 july 1910, sneon hûndert jier lyn, wie der wat te rêden op it Hearrenfean. Clément van Maasdijk, ien fan’e earste Nederlânske aviateurs, fierde dêr de earste offisjele flecht mei in fleantúch yn Nederlân út. Der waard in grutte sjo fan makke. De iisbaan Thialf wie mei tribunes ta festivalterrein optuge. Tsientûzenen taskôgers kochten tagongskaartsjes fan f 0,50 en f 1 om it fleanwûnder fan tichteby te sjen.

Van Maasdijk syn Biplan Sommer wie licht, wif, en dreech yn’e loft te hâlden. Inkeld by wynstil waar koest der feilich mei fleane. Noch gjin moanne nei syn ‘histoaryske flecht’ op it Fean gie it dan ek grouwélich op’e kop ferkeard. By in réprise fan it Fean, op in fleandemonstraasje by Arnhim, stoarte er del. De earste vliegenier wie dea.

As betinking fan dizze earste Nederlânske flecht en de tragyske iere dea fan Clément van Maasdijk is der op it stuit in útstalling yn Museum Van Haren. Juster giene wy der efkes te sjen. De eksposysje wie lyts: filmbylden, in pear foto’s, in model fan’e Biplan Sommer, promoasjeguod fan it fleanfeest, in brief fan’e piloat, in stik fan syn propeller. Foar ien dy’t alle fakânsjes nei fleantúchmuséa meitôge waard, falt soks in bytsje ôf. Miskyn hie ik wat mear Clément ferwachte, en seker ek wat fan’e réaksjes út dy tiid op Van Maasdijk syn fleanerij en dea.

Net yn’e tentoanstelling ferwurke bygelyks wiene de poëtyske rougjalpen dy’t op sa’n ferstjerren skreaun waarden. Yn elts gefal hie it folgjende fers, fan nimmen minder as Obe Postma, lâns komme moatten:

Fleanen

By de dea fan Clément van Maasdijk, 27 augustus 1910

.

It wie op ‘t Fean. Dêr soe it fleanen wêze,

En tûz’nen streamden út heel Fryslân gear.

It wie in moaie jûn en wurch fan ‘t wachtsjen

Lein’ w’ op’e greide. Einlings it fleantúch kaam

En elts oerein. De klok waard let; meits romte!

Do naamst dyn wiffe plak; de skroef fleach rûn;

Lit los! De tsjillen rôlen, hurd en hurder;

Mar no, hy roert gjin grûn mear! wûnder! sjoch!

Hy stiicht, hy giet de loft yn as in fûgel!

Read the rest of this entry »

Posted in Dien, Skriftekennisse | Tagged: , , , , , , | 1 Comment »

Subsydzje

Posted by André Looijenga on 01/07/2010

Hjoed mar efkes in poëzybesprek dat jo ek as in preek lêze meie, ta-eigene oan de froede faars fan’e provinsje Fryslân (en spesjaal oan harren tsjintfurdige tsjinstfeint, de kultueramtner Tj. Bottema). Ommers, de besunigingsmoade fan 2010 liket ek oan de Fryske literêre subsydzjes net foarby te gean. Der soe oer praat wurde en bring it stipejild foar dy pear Fryske tiidskriften werom fan € 430.000 nei € 130.000 (hast 70% derôf dus).

De kwestje oft it op’e lange termyn net skeadliker is (foar de wurkgelegenheid, foar it minsklik wolbefinen, foar in goed en sûn libben) om safolle mei de botte bile te besunigjen as no wrâldwiid de trend is, lit ik foarearst rêste. En lit my der ek mar oer swije dat bygelyks De Moanne har jild miskyn better yn ynhâldlik djipper dollende artikels as yn tsjok djoer papier stekke koe. Wichtiger is dat, as de provinsje minder (of neat) jout, der folle minder (of neat) fan’e grûn komt yn it op hokfoar papier ek útjûn Frysk. En dat, as der folle minder Frysk printe wurdt, dat in grouwe stap tebek is foar de Fryske taal en dêrmei foar de eigenens fan de Friezen. Ynienen mear as twatredde fuortbesunigje makket alle Friezen en har Frysk ynienen kulturiel (stikken, c.q. noch folle) earmoediger.

Hawar, ta bestrieding fan dy driigjende geastlike earmoed mar oer nei de poëzy. As freon fan it Fryske fersefrisseljen stel ik (fanwege de titel fansels) as skriftlêzing foar it gelikens neamde slotgedicht út Cornelis van der Wal syn bondel Subsydzje foar de Graal (2003):

Sa’n Graal liket my machtich moai, sa tocht it mantsje

nachts op bêd en gong der ôf, socht yn’e kast om wat klean,

iten en fansels in flesse reade wyn en die de foardoar iepen.

.

Wylst er oer de wiete strjitte rûn wie it krekt of hie er

eat fergetten. Grutte muzyk pulsearre yn syn brein en syn

earen tsjinnen as kompas, se keazen ynearsten

.

it easten, te mear om’t ús dizze rjochting al wat fleurich moarnsljocht

it oandoarde en sis boe! tsjin de tsjusterens

Mar, wat oars, siet de doar eins wol goed op’e skoattel?

.

Soe it net better wêze foar it mantsje en gean werom?

Wa wit, seit de skriuwer mei de snor fol skom,

tenei faaks mear, earst moat der wat subsydzje komme.

Dit fers is it lêste fan in skift fan 8 ‘mantsje-gedichten’ yn dizze bondel. ‘It mantsje’ mei syn groteske grutte plannen is troch guodden wol lêzen as in antiheld-eftich alter ego fan de dichter. Mar tagelyk hawwe wy yn rigels 11-12 in ‘skriuwer’ dy’t de queeste fan it mantsje ûnderbrekt, as is júst dy skriuwer de dichter Cor van der Wal dy’t om stipe freget.

Ik kin my yntinke dat dit (eins fan begjin ôf iroanyske en relativearjende) gedicht foar guon lêzers mei in rare sydsprong einiget. As klassikus sjoch ik der lykwols net fan op dat in dichter op’e ein fan syn wurk taspilings makket op’e (finansjele) beleaning foar syn keunstnerskip. It eins tige klassyk dat in dichter (al as net tusken de rigels troch) om subsydzje bidlet (in Horatius die soks ek).

Read the rest of this entry »

Posted in Fryskens, No-tiid, Skriftekennisse | Tagged: , , , , , , , , , , , | 4 Comments »

Sonder kret lockt it net

Posted by André Looijenga on 12/05/2010

Rein Windsma siet yn 1829 noch mar in pear jier yn it ûnderwiis (as jonge út in ienfâldige Boalserter famylje hie er earst as skuonmakker yn’e lear west), doe’t syn earste bondeltsje mei Fryske ‘grienmank’ printe waard. De 27-jierrige skoalmaster fan Offenwier liet in lyts boekje op’e merk bringe mei as titel Friesch Blom-koerke, æf: grijmanck fen ijtlijcke rijmckes, in hette oare kâterye.

Juster fûn ik yn in Ljouwerter antikwariaatsje Windsma syn Samle dichtwurk, besoarge fan D.A. Tamminga, út 1981. Sa’n ûnsjoch smoarchgrien boekje fan’e Fryske Akademy. Eins koe ik dy hiele Rein Windsma net, mar hy bliek in moaie ferrassing. Goed te lêzen (ast in bytsje wend bist oan’e stavering), klear Frysk, bytiden lekker skerp en mei humor.

Rein Baukes Windsma (1801-1862) liket ek fanút it Nederlânsk (c.q. Stedsfrysk) ta it Frysk komd te wêzen. Troch eigen stúdzje en ambysje besocht er yn’e jierren tweintich op te klimmen, socht kontakt mei ien as Joast Halbertsma en learde foar ûnderwizer. Syn earste bondeltsje wie in blommekuorke fol fariaasje, hiel ûnderhâldend mei in laits, in trien en ris in moraal. In bytsje wrâldwiis cynisme ek.

Der folgen noch in twadde lytse bondel Friesche Blomme-krânze yn 1834 en it wat tsjokkere Bledden uwt mijn Schrieuw-boeck fan 1847. Foar hjirûnder haw ik lykwols in gedicht út Blom-koerke keazen dat ik de jongere Windsma typearjen fyn: Sonder kret lockt it net. 

In kret is in kroade. Ien dy’st nedich bist om foarút te kommen yn’e wrâld. Sûnder kontakten en konneksjes biste neat en bliuwste nearne, en Rein wist dat fan himsels mar al te goed. Hie de skoalopsjenner ds. Visser him net ‘spotte’ om skoalmaster te wurden, wie er faaks altiten skuonmakkersfeint bleaun.

Het holpt it æf in minscke

Forstân in breyn, ney winscke,

In froede sinnen het,

Az him ontbreckt in kret?

Om naet iz den syn doddjen,

Syn wramen in sijn boddjen,

By nacht, so-wol az dey,

‘t Bringt him lyts foar-deel mey.

Mar, nimt, op ‘t kret, him immen,

Den wit, to wrâd eack nimmen,

Ho heag hy klieuwt ijnn’ top;

Ho fier hy rint ijnn’ rop.

Den wit me al fen buwtten;

Uwz maet iz oppe kluwtten,

     Wirt njuencke-lijtsen great,

     Al wit hy den eack neat

Het iz den nu it beste,

It eerste æf it leste?

Kinst, sonder lean of ginst,

Æf ginste sonder kinst?

Ick ker it eerst’ foar ‘t leste,

Mar hâd foar ‘t alderbeste.

Az immen wijzheyt’ het,

     In, dear-mey, sit op ‘t kret.

.

“Wat helpt it of in minske ferstân en brein (nei winsk) en froede sinnen hat, at him ûntbrekt in kret? Om neat is dan syn dodzjen [stinnen], syn wramen en syn bodzjen by nacht sawol as dei. It bringt him lyts foardiel mei.

Mar nimt op it kret him immen, dan wit op’e wrâld ek nimmen hoe heech hy kliuwt yn top, hoe fier hy rint yn rop. Dan wit men al fan bûten: ‘Ús maat is op’e kluten, wurdt njonkenlytsen grut – al wit hy dan ek neat…’

Wat is dan no it bêste: it earste of it lêste? Keunst sûnder lean of geunst, of geunst sûnder keunst? Ik kies it earste boppe it lêste, mar hâld foar it alderbêste as immen wiisheid hat en dêrmei sit op it kret.”

Woansdei, tolve maaie 2010.

Posted in Skriftekennisse | Tagged: , , , , , , | 3 Comments »