Frysk Deiblôch

It blôch fan André Looijenga

Posts Tagged ‘radio’

(Ald-)Tersoalster wint Frysk diktee (wer)

Posted by André Looijenga on 11/05/2012

Tankewol foar de felisitaasjes!

Foar de twadde kear haw ik woansdei it Grut Frysk Diktee wûn. Sij it ex aequo dit kear, mei Ate Grypstra, mar dy siet yn it pommerantebankje en krige net in folpin mei ynskripsje. (Ate, by dizze ek hjirwei noch lokwinske.)

En dêrnei komt de parse.

Krekt as twa jier lyn wurd ik wer fijn ‘freemd’ as in Grinzer. (Grr…) Sjoch hjir mar wer by RTV Noord. Ik hearde niis ek al dat ik hjoed op in lanlike stjoerder (538) neamd bin yn in fleurich nijsberjochtsje: Grinzer ferslacht dy Friezen yn it skriuwen fan har eigen taal. Ik haw it even begoogle. By RTL hawwe se ien op de redaksje dy’t de regionale sinders by del blêdet. Foar ûnder it kopke ‘opmerkelijk’: Groninger wint Groot Fries dictee.

Grappich is soks, mar dochs steur ik my der ek wat oan. Om it yn Rients Gratama syn dikteefokabulêr te sizzen: it ûntfytmannet my fan eat fan myn identiteit. Ik bin gjin Grönneger. Ik tink ek net dat ik dat gau wurde soe. Of woe.

Mei alle respekt fierders foar de Grinzers, myn wenplak Grins, en de eardere Fryske regioanen dy’t no as ‘Grinslân’ troch it libben moatte. Ik kom út Tersoal. Dêr bin ik goed 29 jier lyn berne, yn wat doe noch de gemeente Raarderhim wie. Oan heite kant komt myn famylje út ferskate hoeken fan Fryslân dy’t inoar yn Ljouwert tsjinkaam binne. (Fan memme kant komme wy út SW-Drinte/NW-Oerisel, ek dêr gjin Grinslanners…) Yn Grins wenje en wurkje ik, as emigrant út it universiteitleaze Fryslân. Ik bin dus in Grinzer Fries, en dêrmei lid fan de grutste minderheid yn dizze nuvere stêd.

Hawar, ús âlde Fryske hobbys, de stambeam en de etnisiteit, hawwe wy no ek wer hân. Noch tige tank foar it omtinken, hear, al sit it allegear wat yngewikkelder as by jimme yn de krante past.

Freed, alve maaie 2012.

Posted in Dien | Tagged: , , , | 3 Comments »

Grut-Frysk wykein

Posted by André Looijenga on 18/05/2011

In moai, drok wykein hand, kin ‘k wol sizze. Sneons Ensafhergadering by J.Q. Smink yn Brabân, dêrnei oer Grins nei Nijeskâns foar in reiske nei Sealterlân op snein. Dêr net allinne in pear minsken Sealterfrysk praten heard, mar ek noch sels yn’e Sealterske útstjoering op’e radio te hearren west!

Oer ús gearkomste yn Eindhoven sil ik it fierders hjir net hawwe. Hienen jim de nijste digi-ferzy fan Ensafh al sjoend? Dit kear mei it earste echte Ensafhilmke dat Marc Kooij (alias DJ Keu) makke oer de dichter Elmar Kuiper. Oer syn nijste bondel skylk mear.

Yn’e trein werom lies ik in stik út Willem Schoorstra syn Rêdbâd, kronyk fan in kening. It mei wêze dat ik wat yn’e sûs wie fan it bjear (bier) en de mea (mede, eins: whiskey), mar ik wie wakker ûnder de yndruk fan’e earste bledsiden. Benammen wie dat om Schoorstra syn wurdkar, wêryn’t er net tebekskrillet foar archaïsmen, wylst er de sinnen dochs linich en lêsber wit te hâlden. It ferhaal sels liket alles te hawwen fan in klassyk jongesboek. In jongesboek dat sil it wêze. En nijsgjirrich boppedat foar jonges dy’t ornaris gjin Frysk lêze; dy’t bygelyks har flaaksen faksen (hier) lang groeie litte, fan hurde muzyk en fan swarte klean hâlde. By in twadde druk soe ik al in ferklearjende wurdlist tafoegje.

Opmerklikernôch liket kening Redbad hast dwaande mei in renêssânse op it stuit. Der wâlet dochs gjin dreamerich nasjonalisme op yn dizze tiden wêryn’t dústen ús útdield wurde? Yn alle gefal sil der yn septimber yn it 950-jierrige Starum in iepenloft-bewurking opfierd wurde fan’e Fryske keningsdrama’s fan Douwe Kalma. Dyselde stikken om kening Redbad hinne dy’t ik lêsten ien noch foar ynteressant mar ûnspylber ferklearre, binne troch Eric Hoekstra ta ien tekst foar téatergroep SULT behoffene.

Dêrnei de oare deis dus by ús fiere sibben yn it Sealterlân op besite.

Fansels hawwe jo wolris fan Sealterlân (Seelterlound, yn it Dútsk Saterland) heard: it lytse herntsje ûnder Eastfryslân dêr’t se noch in foarm fan Frysk prate. Op Noardfryslân nei is it Sealterlân it iennichste gebiet beëasten de Lauwers wêr’t it âlde Frysk net yn’e 15e en 16e ieu troch in Saksysk dialekt (lykas yn Grinslân) ferkrongen waard. Trije, fjouwer doarpen yn it noardwest fan’e Landkreis Cloppenburg, eartiids besletten tusken it fean. Tjoo, fjauer täärpe… jo sjogge de oerienkomsten mei ús ‘grutte’ Frysk al.

Seelterlound du laist ousleeten,

fon de Waareld gans ferjeeten.

Man din Foan häd us uk heelden

fräi fon Fäinde, Kriech un Nod.

Allyksa it Seelter Läid, it folksliet fan’e streek, dat in vikaris Schulte dichte. Gâns fergetten fan’e wrâld kin men hjoeddendei fan it Sealterlân net mear sizze. De gemeente timmeret oan’e dyk as “it lytste taaleilân fan Europa”. Út Dútslân, út Europa is der jild om einlings wat mei it Sealtersk te dwaan, en docht men ek. Yn Skäddel (Scharrel) stiet der grutsk “Litje Skoule” op’e basisskoalle. Oeral binne houten bankjes delset, dy’t yn it Sealtersk oproppe jin op har del te jaan. It âld stasjon fan Skäddel is fertimmere ta it Seelterfräiske Kultuurhuus.

Dêr yn it Kultuurhuus krigen wy it Sealtersk ek te hearren. Heinrich Pörschke, foarsitter fan’e Seelter Buund presintearre dêr tusken alve en ienen de útstjoering fan it Sealterske radio-programma. Ien kear yn’e fjirtjin wike de sneins stjoere se dit programma Middeeges út op’e regionale stjoerder Ems-Vechte-Welle (Emsland, Cloppenburg, Bentheim).

Wy trijen joegen ús del yn in hoekje fan’e studio, Marcel, Youssef en ik. Oer oardel oere tiid wie in petear útsmard oer de doarpsfernijing yn Skäddel, ûnderbrutsen troch âldere popmuzyk en schlagers. Men moat even wenne, mar dan is it Sealtersk ridlik benei te kommen. Yn klank sit der eins gjin ferskil tusken Sealtersk en Eastfrysk Platt. It binne de Fryske krinten yn’e brij dy’t men der gau útheint: fjauer, Jier, mädnunner (mei-inoar), Bäiden (bern), hoopjeiek lieuw et nit. Lykwols mjuksje se der gauris wat, regionaal útsprutsen, Heechdútsk trochhinne.

Yn it twadde oere waarden wy efter de mikrofoan noege om wat te sizzen oer ús besite oan’e streek, en wat fan it oare Frysk hearre te litten. Yn it Dútsk fertelden wy wat oer is taaltoerisme oan it Sealterlân. Dêrnei spruts ik yn andert op Pörschke wat Westerlauwersk-Fryske wurden út. In ‘waar-berjocht’ eins, wêryn’t hearre liet dat wolken, rein en sinne yn beide talen op inoar lykje. Marcel sei noch inkelde wurden yn it Tesselsk, dat fansels yn’e fierte ek in soart Frysk is.

De âld kleasterkapel yn Boukeläsk, Sealterlân

Nei Skäddel rieden wy de oare doarpen noch by del: Seedelsbierich (Sedelsberg), Roomelse (Ramsloh), Strukelje (Strücklingen) en it âlde kleaster fan Boukeläsk (Bokelesch). Kreaze, grutte huzen yn kreaze doarpen. Sa kreas en oprêden dat, at je net wisten dat it Sealtersk hjir bestie, je der sûnder erch oan foarby gongen.

It iennichste echt âlde gebou, de âld kleasterkapel, leit al pittoresk yn it kûlisselânskip. Yn’e 13e ieu festigen johanniters hjir in kommanderij. Foar ús streken is it unyk dat de tsjerke fan dit Klaaster bewarre bleau. It Sealterlân wie Frysk, mar foel ûnder it foarst-bisdom Múnster, en is dêrmei it iennichste part fan’e Fryske lannen dat yn’e sechtjinde ieu gjin reformaasje hie. Hjir stiet dêrtroch noch, sûnder in doarp derby, in kleastertsjerkje oerein lykas der ienris tsientallen ek yn ús Fryslân stienen. (Ditselde ôfwykjend Roomsk bliuwen fan it Sealterlân hat dêr fêst ek meispile yn it net ferlern gean fan’e Fryske taal.)

Skylk mear ympressys oer it Sealterlân. Eala, foar no!     

Woansdei, achttjin maaie 2011.

Posted in Fryskens, Skriftekennisse, Taal, Tsjerken | Tagged: , , , , , , , , , , , | 1 Comment »

De dei dernei

Posted by André Looijenga on 22/04/2010

Nei it Diktee gie ik justerjûn mei myn âlden nei Tersoal. Hjoed besocht ik thús te wurkjen oan myn artikel oer de ferbylding fan Hellenistyske keningen as Homearyske spearfjochters, mar de gefolgen fan dy trije kertier skriuwen de jûn derfoar bepaalden eins de dei.

Net dat ik yn in iepen wein huldige waard op it tsjerkeplein, mar by de kofje waard ik ál skille troch Karen Bies fan Omrop Fryslân. Ik hie in koart petearke mei har oan’e tillefoan, dat opnommen waard en efkes foar tolven útsjoerd yn it programma Omnium. Hjir is it nei te beharkjen (fanôf ûngefear minút 44).

De middeis rûn ik mei myn bruorke, syn kranten besoargjend, in slach troch it doarp. In buorfrou stode har hûs út, doe’t se my rinnen seach, my wiidweidich lokwinskjend en freegjend oft ik no professor Frysk wurde woe en wer gesellich yn Fryslân wenje soe.

Myn winnen fan it Diktee fûn gau syn wei nei de offisjele kranten, en nei de nijswebsidetsjes dy’t bestean fan it krantesiden kopiearjen. Deselde jûns hie ik jitte in stik op’e side fan’e Ljouwerter lêzen mei de titel ‘Groninger’ wint Frysk Diktee. Dit beheinde Nederlânsktalige stikje waard troch oare ‘nijssiden’ oernaam, en bedarre mei lytse oanpassings ek by de lytsere lokale krantsjes.

De Mid-Frieslander, wykblêd foar Boarnsterhim en omkriten, makke derfan: Oud-Tersoalster wint Frysk diktee. Ik waard hjir dúdlik opeaske as Legeanster. Op’e side fan it Sneeker Nieuwsblad wie in Frysktalich berjocht oernaam, en foarsjoen fan’e titel Tersoalster Looijenga wint 10e Grut Frysk Diktee. By de Sneeker witte se mear as iksels. Ik bin wer hielendal werom yn it doarp, blykber.

De tekst by de Sneeker kaam fan Omrop Fryslân. Dêr beklamme men júst it generaasjeferskil: ‘Jongeren’ winne Frysk diktee. Dy strûpkes meitsje it wol wat sunichjes. Lykas dat de Ljouwerter my gjin echte Grinzer neamde, liket de Omrop te twiveljen oft ik noch wol ta de jongerein hear. De fergrizing hâldt jin inkeld relatyf jong, no.

It moaist om te lêzen wie dat myn rom ek oer de provinsjegrinzen hinne rikket. Op’e side fan RTV Noord waard ik fakkundich troch Grinslân taeigene: Groninger wint Fries dictee. Ik wie neat gjin Legeanster mear, mar ‘de 27-jarige Stadjer’ wurden. Yn ien dei wurdt ik de ûnferwachte dikteewinner, de studint dy’t de âlde garde fersloech, de opmerklike doarps- en streekgenoat, en eintsjebeslút ynsetten as fait divers foar Grinslanners dy’t graach Friezen ôftroefje.

De middeis kamen de papieren kranten. De Ljouwerter hie in foto op side 15. Yn it ûnderskrift kin ik my wol fine. Myn hiele tarieding… ach, efkes de middeis tefoarren yn it Frysk wurdboek blêderje… En ik fyn “dat minsken dy’t Frysk prate ek Frysk skriuwe moatte”. Moatte, jim lêze it goed, minsken, skriuwe moatte jimme…

It útgebreidste ferslach yn’e media is it stik fan Ruurd Walinga op side 14 fan it Friesch Dagblad. Winner Frysk diktee: ‘Ik haw it mysels oanleard’. No, ik stean der mar moai by sa: twaddetaalsprekker, outsider, natuertalint.

Kunde dy’t dy krante lêze, kin ik by dizzen gerêststelle. Der stiet, wat dramatysk, oer my: “syn mem kaam út Drinte”. Dat kloppet net, hear! Hja is sa sûn as wat, en komt gelokkich noch altiten. (Fierders hat Walinga ek de nammen fan twa Grinzer studinten ferhaspele. Mar goed, hy neamt ek letterlik myn deiblôch. Stiet myn nijfoarming sa mar yn’e krante.)

Woansdei, ienentweintich april 2010.

Posted in Dien | Tagged: , , , | 4 Comments »