Frysk Deiblôch

It blôch fan André Looijenga

Posts Tagged ‘sechtjinde ieu’

Marten Clant, in Fryske histoaryske roman út 1870

Posted by André Looijenga on 15/05/2014

My foel okkerwyks it foarrjocht ta diel dat ik boeken útsykje mocht út de neilittenskip fan Dick Eisma (1941-2011), frisist en ûnderwiisman. Eisma hie troch de jierren in grutte samling frisistyk en Fryske romans by-inoar garre. Ien boekje út de bibleteek fan myn âld-learaar — as brêgeklasser hie ik yn 1994/1995 ien oerke wyks Frysk fan Eisma — wol ik jo yn dit blôchke foarstelle. It is in boekje, dêr’t ik sels net fan wist dat it bestie: Marten Clant, ef de Swerveling fen Boxum. Historisk-Romantisk Forhael fan P. Bleeksma.

Dit is de foarkante fan it boekje:

SAMSUNG CAMERA PICTURES

Dat sjocht der net út as printwurk fan om 1870 hinne; earder as in Frysk boekje út ûngefear de jierren ’20 fan de tweintichste ieu. Ommers de folgjende side liket hiel oars. Dêr wurdt in jiertal fermeld, en in plak en útjouwer: to Liowerd, by A. Jongbloed. 1870.

Op it nije omkaft stiet in oare útjouwer: D. Nieuwenhuis. Boppedat is de plaknamme stavere neffens de (noch jildende) konvinsjes fan Colmjon: Ljouwert. Stavering fan dy namme en it lettertype wize derop dat dit boekje desennia neidat it printe waard in oar omkaft krige. Ik ferûnderstel dat it hjir gong om in restpartij eksimplaren fan Marten Clant by printer/útjouwer/boekhanler A. Jongbloed wei, dy’t jierren letter troch D. Nieuwenhuis op ‘e nij op ‘e merk brocht waarden. Mooglik dat Nieuwenhuis dêr brea yn seach, omdat yn de earste desennia it Fryske kritewêzen opbloeide, en Friezen om utens en thús hieltyd mear Fryske boeken liezen.

SAMSUNG CAMERA PICTURES

P. Bleeksma hat dizze ‘werútjefte’ net mear meimakke. Pieter Geerts Bleeksma (1821-1897) wie berne yn Reduzum, hat skoalmaster west yn Skingen en Jiskenhuzen, hat yn Hurdegaryp wenne, en is yn Sint-Nyk ferstoarn. Bleeksma wie belutsen by de Winterjounenocht, en yn 1852 wie er arbeidzjend lid fan it Selskip-1844 wurden (itselde jier as Tsjibbe Gearts van der Meulen).

Yn de katalogus fan Tresoar fûn ik noch in pear oare titels fan P.G. Bleeksma: in toanielstik Snip snapt, ef, de helper tsjin wille en tank (1877), in bondeltsje Rym en onrym: moaie foardrachten for jonge en âlde ljue (1886), noch ien út de kwartsjesboekerij Rymkes út de rarekiek for jonge en âlde ljue (1886), en dêrneist ferskate stikjes yn tydskriften. In toanielstik Gled mis Omke is yn manuskript út 1895 (ms. FLMD 247) bewarre bleaun, mar net publisearre. Ut deselde katalogus docht bliken dat der sûnt 1980 net mear wat skreaun is oer Pieter Geerts Bleeksma.

Dan slane wy it boekje iepen. As motto in sitaat út Rinse Posthumus syn ferfrysking fan Shakespeares Julius Caesar. (Hee, tink ik no, soe Douwe Kalma of in oare Jongfries faaks by dizze restpartij fan Marten Clant belutsen west ha?) Dan begjint de roman, by de neisleep fan de Slach by Boksum, 17 jannewaris 1586 — de lêste fjildslach yn it kearnlân fan Fryslân (oant maaie 1940). It spannende ferhaal set útein mei de sfeartekening fan in ferlitten en ferrinnewearre kleaster by Baard, fan wêrôf’t jo yn ‘e fierte it doarp Boksum baarnen sjogge.

SAMSUNG CAMERA PICTURES

As priuwke fan hoe’t Bleeksma skriuwt, de lêste alinea fan de earste side (justjes wertaald, mar Bleeksma syn Frysk is — ôfsjoen fan de semi-Iduna-stavering — net oeribele âldfrinzich):

Stil, deastil wie it by en om it kleaster hinne. De keale beammen, troch de winter fan har blêden berôve, slierden mei har tûken tsjin it tek en de muorren oan, de wyn sûsde yn ‘e flearbeammen, en út it binnenste fan it kleaster, hearde men, nei’t de tsjusterens tanaam, nuver frjemde lûden, as wienen it foarboaden fan geasten en spoeken. Koartom, alles like spoekeftich. De lange skaden, dy’t de beammen, by de ûndergeande sinne, tsjin ‘e muorren tekene, waarden wei mei de skimering; en doch wie it as woe it dizze jûn net goed tsjuster wurde.

Op sa’n grizelich plak kin it net goed komme, fansels…

Wy sjogge fan fierren it stal fan in folwoeksen man, mei twa bern. It is Melchior Clant, de dûmny fan Boksum, dy’t — syn frou en âldste soan hawwe it net oerlibbe — op ‘e flecht is út syn doarp. Mei it lytse famke en it jonkje Marten ferskûlet de heit by it spoekeftige âld kleaster, want plunderjende Spanjerds te pearde komme deroan. De flechtlingen wurde ûntdutsen. It rûge kriichsfolk sjit it warleaze famke del. Melchior rekket ferwûne, mar mei in priem dy’t er yn ‘e bûse hie, skeakelet er noch trije fijannen út. Sadistyske útlânske soldaten, in ynienen fjochttûke geastlike: it is suver in aksjefilm dêr neist de kleasterkapel! — Dan ferskynt dêr de oanfierder fan de Spanjerds: dy bestraft it geweld fan syn manskippen, priizget Melchior om syn moed en lit de heit efter by it deade dochterke, en de jonge Marten Clant nimt er mei. As oarlochsbút.

Dit alles dus op de earste pear siden. De skoalmaster Bleeksma fertelt yn Marten Clant it ferhaal fan de tachtichjierrige oarloch yn it noardeasten fan Nederlân, diels troch de belibbenissen fan de swerveling Marten, diels troch it neifertellen fan de ‘grutte’ skiednis fan Steatske oanfierders en fjildslaggen. In boekje, dêr’t faaks mear yn sit as út de ferjittelboeken fan de 19e-ieuske Fryske literatuerskiednis tinken docht.

Tongersdei, fúftjin maaie 2014.

.

Tajefte: net fuort hiel relevant, mar ik seach krekt dat P.G. Bleeksma, ûnder de skûlnamme Eman al yn 1852 in behindich Frysk boekje (44 s.) útbrocht hie: Ien winterjouns gearkomste by Jolle boer.

Advertisements

Posted in Skriftekennisse | Tagged: , , , , | 2 Comments »

De Rembrandts lizze oer de flier

Posted by André Looijenga on 19/03/2012

Hjoed wie ik yn Utert foar myn wurk. Ik wurkje op’t heden as ûndersyksmeiwurker oan’e universiteiten fan Grins en Utert, foar it projekt Medieval Memoria Online. Ik stal dêrby in database gear fan ferheljende boarnen dêr’t de (let-)midsieuske werinneringskultuer yn ta utering komt. Fan’e jûn nei gearkomste en iterij rekke ik oan’e praat mei ien fan myn kollega’s, in keunsthistoarika dy’t allyksa’n database — fan grêfstiennen (oant 1580) meigearstalt.

Benammen Fryslân is ûntychlike ryk oan âlde grêfstiennen. Efkes sifers: myn kollega hie út Fryslân yntusken goed 500 serken fan foar de reformaasje ynfierd, tsjinoer in skrale 20 út Drinte. Sjoch, dêr hawwe jo de ferhâldings yn it ier-moderne Nederlân yn keunsthistoaryske statistyk… Mar it bysûnderste fûn se de kwaliteit fan de Fryske hurdstiennen serken fan ein sechtjinde ieu: de ferstoarnen ôfbylde ta fuotten út, de detaillearre rannen, arsjitektoanyske fersierings, de groteske fabelfiguerkes en de wielde oan wapenskylden.

Masterwurken fan’e renêssânse-byldhoukeunst binne it. En se lizze dêr mar yn ús âlde doarpstsjerken. Keunst fan Europeesk nivo leit by ús sa mar oer de flier.

Hjirûnder in fotootsje fan my fan ôfrûn simmer. In grêfstien yn Dronryp. De jûnmielstafel stiet der sa boppe-op.

Moandei, njontjin maart 2012.

Posted in Skiednis, Tsjerken | Tagged: , , , | Leave a Comment »

In trou tsjinner fan Filips II

Posted by André Looijenga on 20/10/2011

Op it stuit binne wy yn Frankryk, yn’e Franche-Comté, in streek mei in nijsgjirrige konneksje mei de Nederlannen. Dit eardere ‘frije greefskip’ hearde nammers by de Bourgondyske erflannen fan Karel V en Filips II. Krekt as Fryslân dus. Yn’e sechtjinde ieu wiene de machtichste famylje yn’e Franche Comté de Granvelles, dy’t hege steatsamten foar de niisneamde foarsten ferfollen. Yn’e eardere haadstêd fan it greefskip, Dole, dat wy juster besocht hawwe, stie eartiids in universiteit. Dêr hat Viglius fan Aytta noch studearre, en is er yn’e kunde kommen mei heit en soan Granvelle dy’t syn karriêre yn keizerlike en keninklike tsjinst bot befoardere hawwe.

In pear jier lyn wie ik ek yn it (noard)easten fan Frankryk. Yn it lytse stedsje Marville, no yn Lorraine, krekt oer de grins mei België, mei eartiids part fan it hartochdom Lúksemboarch (ek ien fan’e Nederlannen), seach ik yn’e tsjerke dizze nijsgjirrige renêssânse-epitaaf.

De foto is moai skerp wurden, en goed is te lêzen dat hjir Honoré seigneur Salentin de Gavroy (of Gauroy) leit. It Frânsk op de stien is goed nei te kommen, dat ik set it mar net hielendal oer. Jo sjogge hoe’t hear Salentin him in trou tsjinner neamt fan keizer Karel en fan kening Filips syn soan, en dat er meldt dat er meifocht yn’e guerres des Pays Bas. Sa sjogge je ynienen dy oarloch fanút de oare kant.

Tongersdei, tweintich oktober 2011.

Posted in Skiednis | Tagged: , , , , , | Leave a Comment »

Fryske tekst op in 16e-ieuske grêfstien?

Posted by André Looijenga on 18/10/2011

Yn’e tsjerke fan Easterein, bekend fanwegen it grutte renêssânse-doksaal, ûntduts ik lêsten in hiel aparte grêfstien. De stien leit midden yn’e tsjerke, yn it skip. It âldste jiertal dat op’e stien stiet, is (foarsafier’t ik it sjoen haw) 1555. De stien is letter, yn alle gefal yn 1720, op’e nij brûkt. Hy is op meardere plakken skeind en wer reparearre. De stien sjocht der hast út as in soartemei plakboek fan ferskate tekstfakken.

Ûngefear yn’e midden fan’e stien stiet in nis ôfbylde mei dêryn in deadsholle. Dêromhinne stiet, oer twa tekstfakken útspraat, is Latynske wurd Moriendu[m]: “der moat stoarn wurde”. In memento mori-ôfbylding mei tapaslike tekst dus. Dêrûnder in fak mei it grutste riedsel fan dizze stien, trije wurden:

Haad dae tzien

Latyn is dit net, en ek gjin Nederlânsk. Sa’t it der útsjocht, moat it eins wol Frysk wêze. De ôfbylding en it lettertype fan dizze tekstkes soe ik, mei in lytse slach om’e earm, datearje kinne op de twadde helte fan’e sechtjinde ieu.

Mar in Fryske tekst op in sechtjinde-ieuske grêfstien… dat is hiel útsûnderlik! Op grêfstiennen waard doe Nederlânsk skreaun, mei útentroch in stik yn it Latyn. Frysk wie grif de deistige sprektaal yn it 16e-ieuske Easterein, mar as skriuwtaal wie it om 1555 hinne folslein op syn retoer. (Pas begjin tweintichste ieu kaam it Frysk werom op grêfstiennen. Ék in yntrigearjend ûnderwerp, dêr’t nochris mear oer skriuwe moat.)

Wat soene de wurden “Haad dae tzien” betsjutte kinne?

Opmerklik is dat yn it earste wurd aa en yn it twadde ae stavere is. Wierskynlik jout dat wol in ferskil yn útspraak oan. Yn 16e- en 17e-ieuske werjeftes fan it Frysk, tsjut aa gauris â oan, dat Haad soe stean kinne foar hâld.

De ae yn dae soe faaks stean kinne foar in gewoane lange a. Yn it Midfrysk kin dae it foechwurd wêze dat yn it Nijfrysk troch doe ferfongen. Eventueel soe it miskien wol in, yntusken argayske, foarm fan it lidwurd of oanwizend foarnamwurd west ha (yn it meartal), mar dat liket my minder wierskynlik. In oare mooglikheid mei ae is dat it stiet foar de Âldfryske ā dêr’t ús ea út fuortkaam; oft men yn’e 16e ieu noch ā útspruts of al ea of eat dêrtuskenyn (bgl. ai) wit ik net. It soe dan kinne dat dae ús wurd dea (haadwurd en eigenskipswurd) is; dat de -d op’e ein dandestiids al fuort is, is wat apart (ik hie earder daed ferwachte), mar faaks net ûnmooglik.

It lêste wurd tzien is eins it dúdlikst Frysk. Tagelyk haw ik daalks al trije kandidaten foar wat it is: it telwurd tsien, it tiidwurd tsjen (=lûke), en it wurdsje tsjin. (En faaks is der noch wol in ferdwûn Frysk wurd dat ik no oer de holle sjoch.) It is dreech hjirtusken te kiezen, mei myn net-folsleine kennis fan it Midfrysk, mar ik hâld it foarearst op tsjin. Hoewol’t doedestiids jin faaks noch it gewoanere wurd foar ‘tsjin’ wie.

Dêrmei kom ik, hiel foarriedich, út op: “Hâld Dea tsjin.” (Of soe it dochs wêze moatte: “Hâld de tsien.“?)

It seit in soad oer it Frysk dat trije op himsels gewoane wurdsjes fjouwer ieuwen letter foar ús sa dreech te ûntsiferjen binne…

Hjir noch even in blik op’e grêfstien fan boppe ôf, fan it ferneamde doksaal ôf. It giet om de boppeste fan’e twa grutte stiennen foar de hearebanken.

Hjir in oersjoch fan de stien, dêr’t de ferskate tekstfakken en skeinings goed op te sjen binne. Apart is dat de stien al yn it oersjochswurk fan Hessel de Walle stiet (nû. 4998), mar allinich mei in ûnfolsleine werjefte fan it râneskrift. Dat wylst de stien mei al syn opskriften de nijsgjirrichste fan Easterein is! — Oarspronklik wie it de stien fan Lisck Doecke dochter van Eminga (stoarn 13-7-1555) en Tiaerd Haucke zoon van Tiara (stoarn 8-8-1558).

Letter waard de stien lykwols werbrûkt, en wol foar Andreas Franciscus Teklenburg, dy’t stoar op 30 novimber 1720. Der wie noch krekt in hoekje frij foar dizze meidieling (yn it Latyn):

Reverend(issim)us Dominus Andraeas Franciscus Teklenburg

Obijt aetat[e] sua XXX Die XXX IXbris (= Novembris) Anno

MDCCXX Requiescat In Pace

Teklenburg waard dus mar tritich jier âld. De ôfkoartings “R Dnus” en “RIP” helpe faaks om syn plak yn it doarp te bepalen. R Dnus liket de titel foar in geastlike, in jonge dûmny faaks. De letters RIP soe men yn letter tiid lykwols net mei in protestant, mar mei in katolyk assosjearje, hoewol’t dat foar 1720 net hoecht te jilden. Faaks wie Teklenburg in jongferstoarne pastoar: yn Easterein sil in wichtige roomske minderheid west hawwe (dêr’t it doarpke Reahûs troch ûntstien is…), en katoliken waarden meastentiids likegoed by en yn’e protestante doarpstsjerke begroeven. Faaks wie er dochs gewoan in tragysk ier stoarne dûmny.

Fierders steane der noch twa Latynske fersen op dizze stien, mar dy moat ik mar foar letter bewarje.

Tiisdei, achttjin oktober 2011.

Posted in Skiednis, Taal, Tsjerken | Tagged: , , , , , | 9 Comments »

Renêssânse yn twa bakstiennen

Posted by André Looijenga on 09/07/2011

Soks krij ik no in ‘histoaryske sensaasje’ fan. Twa stiennen, mei plaatsjes derop, sa mar yn in fitrine. Der lei, leau’k, net iens in kaartsje mei útlis by, dêr op’e souder fan it Yeb Hettinga Museum yn Furdgum.

Twa bakstiennen, dêr’t mei in mal in ôfbylding yn printe is. Rosetten, medaillons, groteskjes, twa hollen: in man en in frou, kening en keninginne mei strieljende kroantsjes op. Der lykje lettertsjes neist de hollen te stean (in I? in OC of G?).

Sechtjinde ieu, soe’k sizze. Renêssânse. Dekorative tichels, grif ûnderdiel fan kachel of hurd yn in stins of rike pleats op’e Barradielster klaai. Deunby lizze Harns, Frjentsjer, Ljouwert, mei harren haven, akademy en hôf de A7-sône fan it ier-moderne Fryslân. Gjin úthoeke wie dit, mar in plak yn ferbining mei de rest fan’e wrâld. 

Sneon, njoggen july 2011.

Posted in Skiednis | Tagged: , | Leave a Comment »

Jitris oer Watse fan Hania

Posted by André Looijenga on 23/05/2011

Befrijingsdei wie ik op’e fyts yn Jorwert en ûntduts dêr yn’e tsjerke it grêf fan Wattie (Watthie, Watse) van Hania. Yn in earder blôchke bespruts ik syn stien en syn skokkende dea: Wattie wie vermoordt in syn slaepkamer!

Wa hie dizze moard op syn gewisse? Wat wie it motyf ta de moard op dizze Hania? Hokfoar man wie Wattie, en hie er syn ein faaks oer himsels ôfroppen?

Ferskate minsken hawwe my de lêste wiken frege om in ferfolch. Goffe Jensma wiisde my op in artikel fan D.J. van der Meer, út it Genealogysk Jierboek (1969, 17sqq.), oer ‘Aersum, Fûns en Hesens ûnder Jorwert’.

D.J. van der Meer hat it folgjende oer Hania syn dea te fertellen:

Neffens E.M. van Burmania wie Watthie van Hania yn 1569 (noch) dwaende mei de bou fan it Hûs to Hesens; hoe of hwat is fierder net bikend, mar yn de nacht fan 2 op 3 desimber krongen wurklju yn de sliepkeamer fan Watthie en formoarden him.

Oft wy hjir to dwaen hawwe mei in roafmoard of in wraekmoard is net bikend. Wy hawwe socht yn de kriminele rol fan it Hof fan Fryslân, mar hawwe neat foun fan in birjochting fan de moardners. Dy binne blykber net foun. Hoe’t Burmania dan skriuwe kin fan “de werklieden in het huis hetwelk hij aldaar deed bouwen” is frjemd. (p. 21)

Ús Wattie van Hania kaam fan oarsprong fan Penjum en wie de soan fan in Douwe Abbes soan en Doedt van Donia. Troch syn twadde frou, Ydt Sickes dochter Graetnya (Yda van Gratinga), kaam Wattie van Hania yn it besit fan it guod Hesens by Jorwert. Ydt moat dit Hesens urven hawwe fan de kant fan har memme heit, Epo Aylva. Earne nei 1543 hawwe Wattie en Ydt har te wenjen set op Hesens (yn elts gefal wennen se dêr yn 1560). 

Hesens is noch altyd de namme fan in lyts buorskip sa’n 2 km noardlik fan Jorwert. Fan in stins, state of eale wente is op it plak ‘Grut Hesens’ neat mear te sjen. Der is in beskriuwing fan it Hûs te Hesens yn in ferkeapakte út 1640 (Van der Meer 1969, 23-24). Faaks jout dit in ympressy fan hoe’t it der yn de tiid fan Wattie van Hania útseach:

de heerlijcke groote leijdeckte huijsinge met de twee toorns daer aen, de koets bedsteeden ende twe grote tassen daerin staende, met de nae aengeboude rood pande ceucken, de heerlijcke groote poorte, mett twe camers daer boven, de schuijre, voorts hovinge, gracht ende singel

In mânsk hûs dus mei twa tuorren, in grutte poarte derfoar, in skuorre derneist en grêft en beamsingel deromhinne. Yn de jierren 1713-1715 waard de state ôfbrutsen. 

Werom nei Wattie van Hania, dy’t yn 1569 troch wurklju ombrocht wêze soe yn syn sliepkeamer. De genealooch E.M. van Burmania ferbûn it gegeven fan de moarddiedige ‘werklieden’ oan de bou of ferbouwing fan it Hûs Hesens. Soe kinne, mar fan de bouskiednis fan it hûs is fansels al hast 300 jier neat mear te sjen. En boppedat: wêr hie Burmania it ferhaal oer de boulju fuort?

At yndied, lykas Van der Meer meldt, prosesstikken ûntbrekke soene, bliuwt der neat oer as spekulaasje. In moai spul oars: in sechtjinde-ieuske detective.

Miskien hawwe de timmerlju it dien. Maklike skuldigen oars, bûtensteanders faaks, leger yn oansjen, ûnbetrouber folk grif heart men de Jorwerters al gruten. Mar hearskip Hania hie grif ek syn fijannen, yn Jorwert of fierderop. Rjochtsaken oer lân en ûnreplik guod binne fan him bekind, konflikten mei syn skoanfamylje, de Gratinga’s. In nijkommer like er faaks dy’t binnenkrong tusken de pommeranten fan Baarderadiel. Of dan syn âldste soan Wattie Hania junior, dy’t sa tragysk hommels nei syn heit de holle dellei. Soan Wattie soe dochs net de moardner west ha? De wierheid oerdutsen ha mei in grouwe stien en in from Latynsk fers?

Yn elts gefal: in trageedzje dêr op Hesens, middenmank Jorwert, Hilaard, Húns en Leons, yn’e winter fan 1569/1570.

Moandei, trijentweintich maaie 2011.

Posted in Skiednis, Tsjerken | Tagged: , , , , | 1 Comment »

Wa fermoarde Watse fan Hania?

Posted by André Looijenga on 06/05/2011

Yn Jorwert leit der in grouwe âlde grêfstien neist de noarddoar fan’e tsjerke. Mannichien rint der gau by del, fierder dizze midsieuske tsjerke yn. De grize stien leit wat ûnder it stof, en yn’e hoeke binne der in ruostige brânblusser en skurf houten bankje op delset. Wapens binne op’e stien úthakt, in hiel renêssânse-bouwurk, allegoaryske frommiskes en in gedicht yn it Latyn. My troffen de wurden op’e râne:

Anno XV hondert LXIX tusken den 2 en 3 decembris i[n]der nacht / vermoordt in syn slaepkamer de eerentvesten heersch[ap] [W]attie va[n] Ha[n]nia…

Yn’e nacht fan 2 op 3 desimber 1569 waard Watse fan Hania fermoarde yn syn sliepkeamer. Nuver dat dit sa eksplisyt op syn famyljegrêf neamd wurdt. Nuverder noch dat dizze Wattie sa gewelddadich oan syn ein kaam. Fregest dy ôf: wa hat dat dien? en wat wie it motyf?

De stien sels swijt fierders. Watse syn echte huisfrow Yda van Gratinga wie al op 10 desimber 1565 ferstoarn, harren soan Wattie folge op 22 maart 1570. Noch gjin fjouwer moannen nei syn heit… 

De Latynske ynskripsje stammert boppedat, trochdat der in pear dústen yn slein binne, faaks doe’t yn 1951 de toer delstoarte op dit part fan’e tsjerke. Ik kin hjir noch gjin folsleine tekst en oersetting jaan — dêr is mear ûndersyk foar nedich –, mar dochs efkes de earste en ridlik lêsbere rigel fan dit achtrigelige fers:

En tria contegit hoc exsanguina corpora sa[crum

Sjoch, trije deade lichems bedekt dit hillichdom…

It mystearje bliuwt. Wa wit hjir mear fan? As spin-off fan myn promoasje-ûndersyk kin it altiten noch op in 16e-ieuske detective útdraaie…

De tsjerke fan Jorwert (foto fan http://www.reliwiki.nl)

Oerdeis is de tsjerke fan Jorwert, ien fan’e moaiste doarpstsjerken fan Fryslân, yn dizze tiid fan it jier hast altyd iepen. In âlde dame dy’t efter de tsjerke wennet, docht alle dagen de doarren fan it slot. Wiene se by alle midsieuske tsjerken yn ús provinsje mar sa freonlik en goed fan betrouwen foar besikers oer… Mar ja, Jorwert leit ôfsidich fan’e grutte dyk, lûkt benammen lêzers fan Geert Mak, en de fleurige âld frou mei har ‘kroade’ (rollator) hâldt de buorren wol yn it each.

Freed, seis maaie 2011.

Posted in Skiednis, Tsjerken | Tagged: , , , , , | 3 Comments »

Op’e syk nei Viglius

Posted by André Looijenga on 12/04/2011

Ôfrûne simmer reizge ik yn Fryslân en yn België tafallich lâns oantinkens oan de grutste Fries (fan’e sechtjinde ieu): Viglius ab Aytta Zuichemus. Viglius (1507-1577), dy’t opgroeide yn Swichum, humanist, jurist, riedshear fan Karel V en Filips II. Hy siet yn’e Geheime Rie te Brussel, yn’e Grutte Rie fan Mechelen, wie foarsitter fan’e Rie fan Steate, en boppedat ek proast fan’e Sint-Baafskatedraal yn Gint. Viglius wie in betûft netwurker en holp ek it Fryske netwurk om him hinne oan moaie putsjes yn keninklike tsjinst. Sa fier koene je it doe skoppe mei it Latyn en in humanistyske oplieding…

Yn Swichum stiet noch de tsjerke dêr’t Viglius syn omke Bernardus Bucho pastoar wie. Op’e ein fan syn libben stifte Viglius dêr it Aytta-Godshûs, in gasthûs foar de âlderein. It gebou stie om 1900 hinne noch oerein, mar waard fertutearze ôfbrutsen ynstee fan restaurearre. Inkeld de tinkstiennen binne bleaun. Der stiet op:

Opus Hoc Viglius zuichemus ab / Aijtta fundauit et procurante Gerbrando / eius fratre exædificatum existit

Dit wurk hat Viglius Swichumer fan Aytta stifte en, wylst syn broer Gerbrand foar it bouwen soarge, oprjochte.    

De tsjerke fan Swichum is oan’e bûtenkant oars sûnt de tiid fan Viglius fan Aytta net in soad oan feroare:

Doe’t ik in wike as wat letter yn Gint wie, seach ik yn ien fan’e súdlike strielkapellen fan it koar fan’e Sint-Baafs Viglius syn grêf. Ús Viglius nimt dêr in hiele kapel yn beslach. It muoit my dat ik doe net, tsjin’e regels yn, dochs foto’s makke haw. Viglius hat dêr in trijelûk delsette litten, mei op’e bûtenkant fan it rjochterlûk fan dit triptyk himsels biddend as domproast. Dêrtsjinoer in mânske swarte stien mei in lange Latynske ynskripsje oer Viglius syn libben en wurk.

By it útgean út’e katedraal foel my noch op dat op al it houtwurk by de doar nôtskeaven stiene: it wapen fan de Aytta’s.

In pear dagen earder wiene wy yn Leuven. Oan’e Naamsestraat stiet dêr noch it College van de Korenschoof, it Viglius-College, dat Viglius fan Aytta stifte hat foar studinten út Fryslân. Koart nei syn dea makke de reformaasje dat de measte Friezen net mear yn it katolike Leuven studearje woene. Noch gjin tsien jier letter hie Fryslân yn Frjentsjer syn eigen universiteit. It kolleezje bleau bestean, mar waard júst bedoeld foar studinten út it re-katolisearre Gint dêr’t Viglius oan’e Sint-Baafs ferbûn west hie.

De Aytta-nôtskeaf is op’e foto net hiel dúdlik boppe de yngong te sjen. Tsjintwurdich wurdt it kolleezje troch de universiteit Leuven net mear brûkt.

Tiisdei, tolve april 2011.  

Posted in Skiednis, Tsjerken | Tagged: , , , , , , , | 2 Comments »

In epos yn kaart brocht

Posted by André Looijenga on 31/03/2011

Hjirûnder in prachtige kaart fan Abraham Ortelius (1527-1598) fan Antwerpen, kartograaf, geograaf, útfiner fan’e atlas: in rekonstruksje fan’e wrâld fan de Argonautica, it helde-epos fan Apollonius Rhodius. Apollonius wie in dichter en gelearde, en haad fan’e ferneamde Bibliotheek yn Alexandrië (tredde ieu f.Kr.). Yn’e kaartemakker en gelearde Ortelius hie er in besibbe geast fûn, sjoen’t de soarch wêrmei’t op dizze kaart antike nammen út it epos te plak brocht binne. Hjir rekket de elegante geleardens fan it Hellenisme oan it ynnovative fan it Leechlânske humanisme fan’e sechtjinde ieu.

Sjoch dy fjurrige bollen fan kening Aiêtês ris snuve neist de beam mei dêrop it Gouden Flues, bewekke troch de draak!

Argonautica, Abraham Ortelius, 1598

Foar in dúdlikere, gruttere ôfbylding klikkest hjirop.

Tongersdei, iennentritich maart 2010.

Posted in Skiednis, Skriftekennisse | Tagged: , , | Leave a Comment »

De fjoertoer fan Deinum

Posted by André Looijenga on 19/07/2010

Yn Deinum stiet in sipel op’e toer. In moaie toer oars, en in tsjerke ek mei in samling útsûnderlik moaie renêssânse-serken. Ferline wike tongersdei wie ik yn Deinum mei ús ûndersyksgroepke néo-latynske ynskripsjes. Yn Frjentsjer hiene wy al hast twa oeren yn’e tsjerke nei âlde stiennen sjoen, hiene it stee fan’e âld universiteit opsocht, it Museum Martena en it stedhûs, mar de fiif Feytsma-stiennen yn it koar fan Deinum (en it freonlike echtpear Kuipers) makken de dei hielendal moai ôf.

De Latynske opskriften fan guon fan’e Feytsma’s hiene ús nei Deinum brocht. Ta beslút koe ik ek noch op de folgjende ynskripsje bûten yn’e noardmuorre fan’e toer wize:

Ut struxere Pharum fastigia lucida nautis,

     sic procul haec horas turris iterque notat.

.

Allyk’t se Pharos bouden as ljochtsjende spits foar seelju,

sa jout fan fierren dizze toer de oeren en de wei oan.

Read the rest of this entry »

Posted in Dien, Tsjerken | Tagged: , , , , , , | 1 Comment »

Albada-stien

Posted by André Looijenga on 02/07/2010

Ien fan’e dingen dêr’t ik my mei dwaande hâld, binne Latynske ynskripsjes út Fryslân en Grinslân. Lêsten wie ik in wykein yn Tersoal. Ik kaam doe op in waarme sneontemiddei ek efkes op’e fyts troch ús buordoarp Poppenwier. Oan’e Bûtenbuorren hong in flagge oan it tsjerkhôfshikke, dat der wie wat te rêden. Ik derop ôf. Yn’e iepen doar siet in frou op in klapstuolke, der wie in tentoanstelling fan Cornelis Jetses-collectabilia en âlde fotokamera’s en platespylders, en ik wie tige wolkom om binnen te sjen.

De herfoarmde tsjerke fan Poppenwier is in nijbou út midden 19e ieu, op in flak terpke tusken skyldereftige huzen en spultsjes. De tsjerke is fan binnen frij rom, mar ienfâldich. Der is in grutte kreake, mar gjin oargel. De grutste bysûnderheid leit ûnder de preekstoel, skean op’e as fan it tsjerkgebou tusken de estrikken yn it koar: de grêfstien fan de Albada’s.

In geweldige renêssânse-stien! Hy is makke troch Benedictus Gerbrandtsz (B . 1558 . G stiet der boppe-oan). Wat ôfsliten en tehavene, mar noch altiten in keunststik oan detaillearring, wapenskylden en humanisteletters. Ik stie de stien fan alle kanten te besjen en wat fotootsje te sjitten, doe’t de frou út foarportaal kaam. Hja rôp frou Douma der efkes by dy’t mear te fertellen wist oer dizze stien (en sa freonlik wie my dizze foto troch te stjoeren).

De grêfstein fan'e Albada's út 1558 (foto © Pier van der Heide)

Ûnder dizze stien lizze Lieuwe Hettes Albada (stoarn yn 1553), syn frou Frouck Roerda (krekt dêrnei yn 1554) en harren soan Hette Albada (yn 1587). De heit en de mem binne binnen in moanne weirekke. Heit en soan wiene beide grytman fan Raerderhim. Nijsgjirrich dat de namme fan dy gritenij yn 1558 as Raerderhem skreaun waard, en yn/nei 1587 as Rauwerder Hem.

My gûng it yn it foarste plak om it Latynske opskrift. It is in ferske fan trije rigels, yn hexameters:

Read the rest of this entry »

Posted in Dien, Tsjerken | Tagged: , , , , , , , | 2 Comments »