Frysk Deiblôch

It blôch fan André Looijenga

Posts Tagged ‘skriuwtaal’

ItNijs hoech ik foarearst net mear te lêzen

Posted by André Looijenga on 23/07/2014

Ik haw krekt de link nei de saneamde Frysktalige “nijswebside” It Nijs fuorthelle út de “Blogroll” hjir rjochts op jo skerm. It Nijs is it online úthingboerd fan de Rie fan de Fryske Beweging. De idee derefter is moai: nijs rûnom út de wrâld beskikber meitsje yn it Frysk. De Fryske Beweging bin ik as Fryske skriuwer no ien kear mei anneks troch myn kar om yn it Frysk literatuer meitsje te wollen, en oer it ginneraal stypje ik fansels de “striid” foar mear en better Frysk. Mar de side It Nijs kin ik jo net langer oanriede om te lêzen.

De kwaliteit fan dy webside is yn ynhâld en foarm swier ûnder de mjitte. De minne taalfersoarging jout, lykas faaks bekind, al folle langer argewaasje: ien as Daam de Vries hat der al geregeldwei sines oer skreaun. It is gauris in nuvere gearmjuks fan ûnidiomatysk oerset Hollânsk, grammatikale staveringsflaters, en ûnnedich fiersochte neologismen en — om it sa mar te neamen — “leksikonismen” (folslein ûnbekinde wurden dy’t earne djip út de wurdboeken opheakkele binne). Yn alle gefallen lêze jo op It Nijs nóch in libben deistich Frysk, nóch in Frysk dat in krûm oan literêre belêzenens ferriedt; lit stean (wat it bêste wêze soe) in elegante kombinaasje fan sprektaal en literatuertaal.

Yn uterlike fersoarging (webdesign) is it in amateuristyske earmoed dat it sta seit by It Nijs. En is it ek by wat de Rie fan de Fryske Beweging fierders op it wrâldwiid wêb en yn printe foarm fan harsels sjen lit. Mar lit my my no ta de ynhâld beheine.

Neist in geregelde karút oan “lichte berjochtsjes” dy’t de puberale kant neist binne (oer kullen en fodzen en soks), miene se op It Nijs ek oan puntich stikeljende satire dwaan te kinnen. De risseltaten dêrfan wiene meastens al net fan hokfoar nivo ek kwa humoristyske taalmacht, mar okkerdeis ha se har tryst fertild oan grapmakkerij oer de ramp mei flecht MH17. Ik sil de wangrappen net werhelje: mear oer de saak lêze jo by Cornelis van der Wal. Ek Koos Tiemersma koe fuortendaalks de humor hjir net fan ynsjen, en Kitty-Madison Snel wol foarearst net mear meiwurkje oan It Nijs.

Dat sadwaande. Wat my dwers sit, is yn it foarste plak it gebrek oan redaksje wêrtroch It Nijs sa’n ynhâldlik ûndermjitske side is. En dêrneist de net te leauwen sa behyplike ambysje dy’t it gehiel dat It Nijs is, útstrielt. Anti-reklame foar de Fryske taal, foar de Fryske saak!

Woansdei, trijentweintich july 2014.

Advertisements

Posted in No-tiid | Tagged: , , , , , | Leave a Comment »

Provinsjetaal

Posted by André Looijenga on 29/03/2012

No moai hear, ik lies krekt dat se der foar soargje sille dat jo foar klachten yn Fryslân wer gewoan yn it Frysk skilje meie. No ja, dat is it minste dat jo ferwachtsje meie by in lytse taal dy’t yn alle gefal mûnling noch altiten florearret. En dy’t offisjeel de foarrjochten hat dy’t oan it Leechsaksysk lêstlyn ûntsein binne…

Mar ja, it skreaune Frysk, dat is noch in hiel oar sjapiter… Abe de Vries stroffele der ferline wike oer dat op de webside fan de provinsje Fryslân ynienen de Fryske tekst fuorthelle wie. En dat Frysk stiet der noch altiten net wer op. Faaks is it sels de bedoeling dat der gjin Fryske ferzy mear komt. Noch even en ik moast mar ris yn it Frysk tillefoanysk hjiroer kleie…

No doch ik in sekere put foar ús Provinsje op it stuit, earne yn in herntsje fan it Frysk-literêre fjild. Yn jannewaris wie ik dêrta op it renovearre Provinsjehûs. It sjocht der goed út, fan de Twibaksmerk ôf sjoen, mar troch de monumintale poarte kommend foel de ûntfangst my tsjin. Der is in grutte nije doar, hiel kreas mei it provinsjewapen derboppe. Yn de hal dêrefter rinst lykwols fuortdaalks tsjin in deteksjepoartsje oan. Ik hie hope op in Paleis foar de Fryske Frijheid dêr’t ik as belutsen boarger wolkom wêze soe, mar waard hjitten om yn in keal haltsje te wachtsjen oant de befoege (oars wol freonlike) amtner my ôfhelle. Sûnder kaaikaart kaam ik it poartsje net foarby. De kaaikaart koe ik krije by in baly mei in stoeve dame… dy’t boppedat gjin Frysk prate.

Hawar, soks seit wat. Spitigernôch.

Tongersdei, njoggenentweintich maart 2012.

Posted in No-tiid, Taal | Tagged: , , | 3 Comments »

Lêzing en skriuwing

Posted by André Looijenga on 03/02/2012

Sibearyske kjeld, iis op de fearten en no ek noch snie. Neist it oare wurk wol ik ein dizze moanne in ûndersyksfoarstel yntsjinje kinne. Dy lêzing fan my, wêryn’t ik de Fryske literatuer mei dy yn it Lëtzebuergesch en it Furlan ferlike, is goed beteard. Foar wa’t dêr doe net by wêze koe: nije wike woansdeitejûn (8 febrewaris) sil ik myn ferhaal in twadde kear hâlde, foar Skanomodu, de Stúdzjeferiening Frysk yn Grins.

Myn lêzing gie ek oer de fragen “wêrom skriuwt ien yn in lytse taal?” en “wêrom lêst ien yn sa’n taal?”. Neffens my essinsjele fragen, wêrmei’tst fûnemintele kwestjes fan de Fryske literatuer rekkest. It úteinlike andert dêrop haw ik ek noch net jûn. Yn alle gefal is it net evidint dat ik bygelyks der foar keazen haw en skriuw dit blôchke yn it Frysk. Likegoed is it net evidint dat jo dit Frysktalige blôchke fan my lêze, hoe bot Frysktalich jo faaks ek binne. Lang net elkenien brûkt ommers syn latinte lêsfeardigens yn in lytse taal om aktyf, foar mear of minder yntellektueel ynspannende ferdivedaasje boeken yn dy taal te lêzen. De kar om jins driuw ta it skriuwen om te bûgjen ta skriuwen yn in lytse taal is noch ynkringender en beslissender.

It ferhaal dat ik lêsten hold, skaaide ferskillende kanten út: fan in min-ofte-mear wittenskiplike skôging oer meartaligens en literatuerskiednis nei mear in essay om te einigjen mei fermoannings oer de hjoeddeiske steat fan de Fryske skriuw- en lêzerij. Haw ik de oplossing? No, dat ek wer net, mar mear selsbetrouwen oer de wearde fan it Frysk soe al in eintsje helpe. De wearde fan ússels sjen sûnder dat wy dêr it inisjatyf en de miening fan in oar earst foar nedich hawwe. Frysk sichtberder, fanselssprekkender meitsje. Der yn it ûnderwiis mear oan dwaan. Regionale media dy’t einlings ris serieus oandacht hawwe foar Fryske literatuer, en einlings ris djipper neitinke wolle oer spesifyk Fryske problemen. No ja, en sokssamear en sokssa’nbytsje.

Miskien dat der takom jier in Sirkwy-lêzing gean moat oer “wêrom skriuwe guon skriuwers nét mear yn it Frysk?”…

Dat is wier net synysk bedoeld! In lytstalich literêr fjild as it Fryske is machtich ynteressant, en dochs krijt soks kwealk wittenskiplik omtinken. Hoe wurket it? Wêrom dogge guon minken mei, wêrom hâlde guon der nei in hoartsje mei op, wylst oaren it desennia lang folhâlde? It wurdt noch in hiele útdaging dêr in ôfwoegen stik oer te skriuwen, sûnder ûnnedich teannewâdzjen, want personele motiven (freon- en fijânskippen) spylje hjir in grutte rol yn.

No aanst de snie wer yn. In nij digitaal nûmer fan Ensafh stiet yntusken wer ree. Dêryn ek fersen yn it Hylpersk, en sjogge wy de grins oer nei it Westerkertier. Yn in (spitigernôch) opdoekend antikwariaat hjir yn Grins fûn ik fan’e middei in blomlêzing oersette Koreaanske (!) poëzij. Mar oer dat alles, fernuverjende foarmen fan Frysk en eksoatyske literatueren, skylk wol wer mear. En oer Frysk Latyn fansels.

Freed, trije febrewaris 2012.

Posted in Fryskens, Skriftekennisse | Tagged: , , , , , , , , , , , | 1 Comment »

Faaks

Posted by André Looijenga on 07/09/2010

Ik bin der al meardere kearen op wiisd dat ik yn it Nederlânsk, sawol skreaun as sprutsen, fiersten te faak misschien brûk. Ter fariaasje smyt ik der dan ek noch hiel wat wellicht trochhinne, en nim ik gauris myn taflecht ta zou-konstruksjes. Ik soe te foarsichtich en te min útsprutsen wêze.

Yn myn Frysk, seker ek hjir op myn deiblôch, haw ik lêst fan itselde euvel. Gauris dûkt miskyn (neffens de stavering moat dat eins miskien wêze) op, en hast, en ik bin in grutgebrûker fan it moaie lytse wurdsje faaks.

Nuver eins dat ik sa faak faaks skriuw. It is in wurd dat ik nea pratend brûke soe; fansels is miskyn wat ik altiten sis. De distânsjearring, dy âld kammeraad fan eltse Fryskskriuwer, spilet seker mei yn myn (hast ûnbewuste) kar foar faaks. Dêrneist hat faaks, boppe miskie/yn, foar dat it sa lekker koart is: it kin der altyd noch even tuskentroch. Faaks is in hearlik wurdsje, jout de skriuwer wat romte, en ferlient him daalks in skymke fan akademyske betochtsumens. 

Mar hoe komt dit oe sa geve faaks oer op in trochsneedlêzer? Ek ik sels moast, doe’t ik begûn mei Frysk te lêzen, wenne oan faaks, dat ik gauris oanseach foar faak. Makliker makket faaks it der net op, meidat wy hast allegearre dizze taal lêze en skriuwe as trochwrottende autodidakten. Koart, hoeden en beskieden leveret faaks lykwols in moai bewiis dat èk de wat keunstmjittige geef-Fryske skriuwtaal erfguod is dat it behâlden wurdich is.

Dat faak brûkt liend-eigen faaks fan my falt miskyn net út myn skreaune taal fuort te wjudzjen, en faaks is dat ek wol better sa.

Tiisdei, sân septimber 2010.

Posted in Taal | Tagged: , | 2 Comments »