Frysk Deiblôch

It blôch fan André Looijenga

Posts Tagged ‘sociolinguïstyk’

De stille taal

Posted by André Looijenga on 25/10/2011

Wannear’t ik troch bgl. Ljouwert rin, ûntkom ik der net oan dat ik ôfharkje yn hokker talen de minsken op strjitte prate. Yn it begjin falt it altyd ôf: in soad ‘gewoan’ Nederlânsk. En dan net iens mei in noardlike tongfal, mar fan dat rânestêdlike middenklasse-Hollânsk. Of fan dat ‘allochtoan’ klinkende Nederlânsk, mei ferkearde lidwurden, ek wol by jongerein dy’t der hielendal net Net-Westersk útsjogge. Mar in pear stappen fierder hear ik dan dochs in heale sin yn it Frysk. En hee, dochs ek Luwadders, en dan noch wol út’e mûle fan in kreaze ûndernimmer-eftich útsjende dame fan yn’e fjirtich. Wer wat Frysk dan… ja, dúdlik Klaai ditkear. En in boufakker ropt in pear kreten, yn it Poalsk tink. Dêr fierderop wat dronkemanspetear, yn it Papiamentsk faaks. En dan fytse op’e Foarstreek wat frommiskes dy’t fleurich kwebbelje yn it Dútsk, HBO-studintes grif.

Tusken al it Nederlânsk yn, tusken de oare talen yn, is it Frysk wol te beharkjen yn Ljouwert. Mar it is meastens in flard, koart en sêft. Tsjin goekunde dêr’t ien mei oprint, nea sa mar tsjin frjemd. It Frysk is in taal dy’t net roppen wurdt. In taal dêr’t net yn bidle wurdt. Gjin reklame yn gjalpe wurdt.

Ast yn Ljouwert rinst, hearst de measte minsken dy’t prate, yn it Nederlânsk praten. Faaks is it dat al dy minsken dy’t swije, Frysk prate…

It Frysk is der wol, mar it hâldt him meast stil. Dat is eink it lot fan it Frysk: in stille taal te wêzen. It Frysk is net in taal fan in soad wurden, fan omhaal en fan gebearten, fan komsa en fan pûha. Wannear’t it grutter moat, dan skreaut it Nederlânsk der wol oerhinne.

Tiisdei, fiifentweintich oktober 2011.

Advertisements

Posted in Fryskens, Taal | Tagged: , , , | 1 Comment »

De takomst fan it Frysk (no, en anno 1785)

Posted by André Looijenga on 06/09/2010

Fan Durk Gorter stie der ôfrûne freed yn’e Ljouwerter in terjocht somber stik oer de takomst fan it Frysk. It punt moat sa ûndertusken berikke wêze dat Fryskpraters in minderheid wurden binne yn Fryslân. De taal erodearret, yn behearsking fan’e taal sels, yn’e breedte fan’e sprekkerspopulaasje en fral yn it tal sitewaasjes wêr’t it Fryskpraten fansels sprekt. Ûnder jongeren yn Fryslân sil it Frysk hieltyd lytser wurde. Sadree’t de measte babyboomers wei binne, eangje ik dat, sa’t it him no ûntwikkelet, it Frysk as in sprektaal fan leger-oplate mânlju in stille dea stjerre sil, wylst de froulju de bern grutbringe yn in healbakken polder-Hollânsk.    

Op’e ein fan syn stik pleitet Gorter foar in wiidweidich ûndersyk nei de steat fan’e Fryske taal. Dat moat de behyplike tastân oan it ljocht bringe. Oft men dêrmei de Fryske publike opiny wekker skuoddet, of dat der mei inkeld skouderopheljen op’e driigjende taaldea réagearre wurdt, is mar de fraach. 

Oan’e oare kant, it Frysk is al faker hast dea gien. Ek de auteur fan’e Hedendaagsche Historie of Tegenwoordige Staat van Friesland (sjoch myn blôchke fan juster) seach twadde helte achttjinde ieu net folle takomst foar de Fryske taal (it ‘Oud Friesch’). Hy hie fansels bûten de romantysk-ynspirearre Frysk-beweging fan’e dêropfolgjende ieuwen rekkene. Nijsgjirrich is dat dizze skriuwer àl in útstel docht om it Frysk te rêden, of tenminsten fêst te lizzen: it werútjaan en bestudearjen fan Gysbert Japicx. Soks soe yndie in spearpunt fan’e iere weroplibbing fan’e Fryske letteren wurde. Yn dit boekwurk út 1785 fine wy faaks it earste foarstel ta taalbefoardering yn’e Fryske skiednis (s. 160-161):

In de Steden toch is het Oud Friesch gansch en al in onbruik, zynde ‘er maar weiningen, die hetzelve zo verstaan, datze het spreeken en leezen konnen. De taal der Stedelingen heeft meer overeenkomst met die van Holland; doch zo, dat dezelve in de verschillende Steden van Friesland, door eenen byzonderen tongval wederom merkelyk verschilt, en van maar weinigen recht zuiver gesproken wordt. Hindeloopen alleen dient daarvan uitgezonderd; want daar en in het nabygeleegen Molquerum, wordt de Oude Landtaal nog gebruikt; ook is ze daar minder dan wel elders by de Friezen ten platten lande verbasterd.

Voorheen plag men, zelfs onder de eerste en aanzienlykste geslagten, het Oud Friesch nog binnens huis met zyn gezin te spreeken, en de Friesche Rymleryen van den beroemden Gysbert Japicx, in leeven Schoolmeester te Bolswerd, waren ‘t gewoone handboek, met welk men zich zocht te vermaaken en te stichten. Doch zowel het eene als het andere is sedert lang by weinigen in gebruik, en ‘t staat te vreezen, dat de kennis dier Oude Landtaal eerlang geheel en al zal verlooren worden.

Eene nieuwe uitgave van ‘t zo even genoemde werk, verrykt met eene naamlyst van de betekenisse der moeielykste woorden, zou geen ongepast middel zyn, om derzelver kennis een weinigje te verleevendigen. Veelen, dit is my meer dan eens gebleeken, zouden wel lust hebben, om dat keurig werk te leezen, en zich dus in de Oude Landtaal te oeffenen, zoze niet wierden afgeschrikt, door eene menigte woorden en gezegden, van welke zy de betekenis niet weeten te raaden. Het is derhalve te wenschen, dat iemand, die deezer taale kundig is, deeze taak eens voor zyne rekening zal neemen.

Moandei, seis septimber 2010.

Posted in Taal | Tagged: , , , , , | 1 Comment »