Frysk Deiblôch

It blôch fan André Looijenga

Posts Tagged ‘taalferfal’

Taalhifker

Posted by André Looijenga on 30/11/2011

Oan alle kanten wurdt de Fryske taal, wat de ‘kwaliteit’ oangiet, bedrige. Goed, útstjerre sil hja foarearst noch net, mar it soarte Frysk dat no trochjûn wurdt, is yn wurdskat én yn syntaksis neffens my oanwiisber mear ‘Hollânsk’ as dat fan in ginneraasje earder. En dát wie dat wer mear as dat foar har. Dit is gjin gewoane ‘taalferoaring’, lykas guon úthâlde. Dit is in linkendewei fierdergeande ‘ferdialekting’ fan it Frysk.

De Provinsje hat de Fryske Akademy in pûde jild jûn foar in digitaal Frysk ‘Grien Boekje’, lies ik niis. Dat is moai, en ik hoopje dat de ynvestearring in folle yntelliginter applikaasje opsmyt as de ‘Staveringshifker’, dêr’t men jin no mei rêde moat (dy’t û.o. mient  wurdsjes as dochs en hiel gjin goed Frysk binne). Op himsels is ús, sub-ideäle, Steatestavering fan 1980 net hiel dreech, al soe men faaks oars tinke op grûn fan hoe’t der ornaris stavere wurdt, dat sa’n staverings-app moast mar wêze.

Noflik oan it Frysk fyn ik lykwols dat de noarm linich is. Salang’tst ús romme repertwaar oan lûden kreas ûnderskaatst, en dêrby rekken hâldst mei in stik as wat domme rigeltsjes oer f, s, g, ch en sa, kin watst skriuwst meastentiids ridlik besjen lije. Dêrbinnen stiet it ien ridlik frij hokker fariant er kiest, neigeraden mear of minder dúdlike regionale ûnderskieden en foaral persoanlike foarkar: hyt of hjit, witte of witehiel of heeldo of , efter of achter. Of om de foarbylden yn’e Ljouwerter te nimmen: Itaalje of Italië, tillefoan of telefoan. Foar in part hawwe it dan oer streekfariaasje, foar in part ék oer de al as net bewuste ‘distansearring’ fan jins Frysk foar it Nederlânsk oer.

Suver wat kjel wurd ik derfan as it kedizen oer sókke saken oft se goed Frysk as net binne, oerlitten wurdt oan’e taalkundigen fan’e Akademy. Soks júst om dat prinsipe fan distansearring — dêr’t elk dy’t bewust Frysk skriuwt, ymplisyt in persoanlike, eins ‘politike’ kar oer makket –, dêr’t net ienriedich oer kediisd wurde kin. Yn it Frysk Hânwurdboek kin ik persoanlik my bygelyks net lyk fine yn’e kar foar hjit ynstee fan hyt as lemma (beide ‘goed’) en foar brâne ynstee fan baarne (dat ommers algemien as ‘gever’ jildt). In ‘Griene Boekje’ heart net te gean oer it fêststellen fan hokker fariant noarm wêze soe, mar moat in help wêze yn it konsistint en lêsber staverjen fan withokfoar Fryske taalfariant.

Dêrby lykwols soe it baas wêze as sa’n Griene-Boekje-app mear die as inkeld advys jaan oer tusken-n‘en, apostrofs en ferbiningsstreekjes. Ik soe graach in ynstrumint hawwe dat my by it Frysk skriuwen synonimen oanrikke kin, binnen it hiele ferskaat oan stylnivo’s (jerne ynklusyf seldsume âldfrinzichheden) en regionalismen. In apparaat dat teksten neisjocht op wurdfolchoarder, en boppedat advys jout en fariearje ek syntaktysk fleurich yn jins Frysk. Gjin nuete staveringshifker, mar in mearfâldige taalhifker. As dy app sa wurkje soe, soene je alle kearen ûnder it Frysk typen je taal ferrykje. 

Sá’n ‘Grien Boekje’, dêr hat (of by need op’e Klaai: het) it Frysk pas écht ferlet fan.

Woansdei, tritich novimber 2011.

Posted in No-tiid, Taal | Tagged: , , , , , , | Leave a Comment »

Sa skean as Suurhusen

Posted by André Looijenga on 30/10/2010

Gouden oktober is hast wer ferrûn mei oer’ en stûne. De hjerstfakânsje ek al. Juster wie ik noch mei âlders en bruorke in dei yn Eastfryslân.

Yn in boekhannel yn Leer fûnen wy in hiel aardich twatalich boekje mei de titel Toornmanntjes Trick. Yn it Heechdútsk en it Eastfryske Plattdütsk wurdt hjiryn in ferhaaltsje ferteld oer in woutermantsje dat yn’e skeane toer fan Suurhusen wennet.

Letter de middeis kamen wy lâns Suurhusen (krekt noard fan Emden). Wy giene hjir even oan om de toer te sjen. Neffens’t offisjeel fêststeld is (in helling fan 5,07%), de skeanste toer fan’e wrâld!

De toer stiet op in terp, en is pas yn’e njontjinde ieu begûn te fersakjen, troch boaiemdelling om’t it wiete klaai-op-feangebiet te yntensyf bemealle waard. Wylst de toer fuortsakke is yn’e sloppe grûn, stean de tsjerkemuorren ek bryk alle kanten út. Nei in slach oer it hôf, dat as in hast surreële berch fan grêven tsjin’e tsjerkemuorren oanleit, seach ik in âld man mei in grouwe kaai yn’e doar stean. De koster hold ús noch sawat in healoere oan’e praat, toande ús it tinkboerd foar de Alderheljenfloed fan 1570, in âld oerwurk, de kânsel, en it djippe midsieuske font. Oeral liezen wy stiennen mei opskriften yn it Nederlânsk.

Yn Leer, en ek yn Emden, wiene de boekhannels goed sortearre mei lokale publikaasjes. Mar oft it Eastfrysk noch lang meigean sil, bin ik wat pessimistysk oer. Foarsafier’t ik jongerein praten hearde, wie it gâns Hochdeutsch. De koster koe wol dialekt, mar soks praat men fansels net tsjin Nederlânske besikers. Op’e beukerskoalle wurde de bern al earst up Platt opfongen, krige ús heit te witten.

Wy bleaune fral op’e klaai juster yn Eastfryslân. It is bysûnder te sjen hoefolle’t it plattelân dêr op Grinslân en ús Fryslân liket. Moai binne de âlde doarpen, lykas Greetsiel, Pilsum, Groothusen. Oeral readmoppen swiere âlde tsjerken, grutte pleatsen op’e bou, en hjir en dêr sels in stins. It âlde Eastfryslân betsjoent jin, mar fierders binne de nijere huzen allegear wol ôfgryslik Dútsk. Lytse rútsjes, de gevels breed, dûnker, en sletten.

Mar efter de brune muorren giet gauris wol kwaliteit skûl. Wy dronken yn Emden oars hearlik tee út in pot op in stövje, nei’t ik in pear doarren earder yn’e grize winkelstrjitte in tsjok boekwurk oer Die Friesische Freiheit des Mittelalters – Leben und Legende (ed. Hajo van Lengen, Aurich 2003; yn’e oanbieding foar €10) opdutsen hie.

Sneon, tritich oktober 2010.

Posted in Dien, Tsjerken | Tagged: , , , , , , | 3 Comments »

Fryske tsjerken op’e buis

Posted by André Looijenga on 15/09/2010

Omrop Fryslân stjoerde justerjûn in programma oer âlde Fryske tsjerken út. Fansels haw ik it drekt sjoen. It is moai dat soks makke wurdt, dat der op ús regionale tillevysje sa’n ynformatyf programma útstjoerd wurdt. De oanlieding ta dizze searje fan fjouwer ôfleverings is it jubiléum fan’e Stifting Âlde Fryske Tsjerken. De earste ôflevering seit oer tsjerketuorren te gean.

Âlde tsjerken gean my tige oan it herte. Ek ik bin sa ien dy’t doarpen oan harren tuorren kin. Toer en (‘grutte’) tsjerke binne foar my de essinsje fan in doarp. Dat dit woe ik graach sjen.

Op himsels wie de earste ôflevering net min. By ús yn Fryslân lykwols fynt men it meastens al hiel gau goed. Om’t soks it der ek net better op makket, kin ik hjir net oars as in pear krityske noaten meitsje:

*) Earst in technysk punt. De dokumintêre is traach en eins hiel earm oan ynformaasje. Yn in programma fan sa’n healoere komme mar twa tsjerken (Holwert en Westhim) oan bod. Dat is net folle. It liket wol oft men bang is om de sjogger te folle tsjerke sjen te litten. Oe nee jong, de minsken soene ris tinke dat it in dokumintêre oer tsjerken wie; dêr soene se blykber net nei sjen wolle. Fan’e fjouwerentweintich minuten is krekt wat mear as fiif minuten in tsjerke fan tichtby yn byld. De rest is opfuld mei sfearbylden fan it Fryske lânskip, en mei praatsjes oer hoe’t minsken tsjerketuorren ‘erfare’. De âlde keunstskilder Jentsje Popma komt hast langer yn byld as de tsjerken. Syn skildere lânskippen binne seker hiel nijsgjirrich, mar earlik sein jeuzelet er de helte fan’e tiid in bytsje. Sfearbylden fan Popma oan’e kofje koe de film ek wol sûnder. De makkers hiene goud yn hannen, mar hawwe it oanlingd ta sloppe tee.

Read the rest of this entry »

Posted in Sjoen, Tsjerken | Tagged: , , , , , , , , | 1 Comment »

De takomst fan it Frysk (no, en anno 1785)

Posted by André Looijenga on 06/09/2010

Fan Durk Gorter stie der ôfrûne freed yn’e Ljouwerter in terjocht somber stik oer de takomst fan it Frysk. It punt moat sa ûndertusken berikke wêze dat Fryskpraters in minderheid wurden binne yn Fryslân. De taal erodearret, yn behearsking fan’e taal sels, yn’e breedte fan’e sprekkerspopulaasje en fral yn it tal sitewaasjes wêr’t it Fryskpraten fansels sprekt. Ûnder jongeren yn Fryslân sil it Frysk hieltyd lytser wurde. Sadree’t de measte babyboomers wei binne, eangje ik dat, sa’t it him no ûntwikkelet, it Frysk as in sprektaal fan leger-oplate mânlju in stille dea stjerre sil, wylst de froulju de bern grutbringe yn in healbakken polder-Hollânsk.    

Op’e ein fan syn stik pleitet Gorter foar in wiidweidich ûndersyk nei de steat fan’e Fryske taal. Dat moat de behyplike tastân oan it ljocht bringe. Oft men dêrmei de Fryske publike opiny wekker skuoddet, of dat der mei inkeld skouderopheljen op’e driigjende taaldea réagearre wurdt, is mar de fraach. 

Oan’e oare kant, it Frysk is al faker hast dea gien. Ek de auteur fan’e Hedendaagsche Historie of Tegenwoordige Staat van Friesland (sjoch myn blôchke fan juster) seach twadde helte achttjinde ieu net folle takomst foar de Fryske taal (it ‘Oud Friesch’). Hy hie fansels bûten de romantysk-ynspirearre Frysk-beweging fan’e dêropfolgjende ieuwen rekkene. Nijsgjirrich is dat dizze skriuwer àl in útstel docht om it Frysk te rêden, of tenminsten fêst te lizzen: it werútjaan en bestudearjen fan Gysbert Japicx. Soks soe yndie in spearpunt fan’e iere weroplibbing fan’e Fryske letteren wurde. Yn dit boekwurk út 1785 fine wy faaks it earste foarstel ta taalbefoardering yn’e Fryske skiednis (s. 160-161):

In de Steden toch is het Oud Friesch gansch en al in onbruik, zynde ‘er maar weiningen, die hetzelve zo verstaan, datze het spreeken en leezen konnen. De taal der Stedelingen heeft meer overeenkomst met die van Holland; doch zo, dat dezelve in de verschillende Steden van Friesland, door eenen byzonderen tongval wederom merkelyk verschilt, en van maar weinigen recht zuiver gesproken wordt. Hindeloopen alleen dient daarvan uitgezonderd; want daar en in het nabygeleegen Molquerum, wordt de Oude Landtaal nog gebruikt; ook is ze daar minder dan wel elders by de Friezen ten platten lande verbasterd.

Voorheen plag men, zelfs onder de eerste en aanzienlykste geslagten, het Oud Friesch nog binnens huis met zyn gezin te spreeken, en de Friesche Rymleryen van den beroemden Gysbert Japicx, in leeven Schoolmeester te Bolswerd, waren ‘t gewoone handboek, met welk men zich zocht te vermaaken en te stichten. Doch zowel het eene als het andere is sedert lang by weinigen in gebruik, en ‘t staat te vreezen, dat de kennis dier Oude Landtaal eerlang geheel en al zal verlooren worden.

Eene nieuwe uitgave van ‘t zo even genoemde werk, verrykt met eene naamlyst van de betekenisse der moeielykste woorden, zou geen ongepast middel zyn, om derzelver kennis een weinigje te verleevendigen. Veelen, dit is my meer dan eens gebleeken, zouden wel lust hebben, om dat keurig werk te leezen, en zich dus in de Oude Landtaal te oeffenen, zoze niet wierden afgeschrikt, door eene menigte woorden en gezegden, van welke zy de betekenis niet weeten te raaden. Het is derhalve te wenschen, dat iemand, die deezer taale kundig is, deeze taak eens voor zyne rekening zal neemen.

Moandei, seis septimber 2010.

Posted in Taal | Tagged: , , , , , | 1 Comment »