Frysk Deiblôch

It blôch fan André Looijenga

Posts Tagged ‘taalkunde’

Earne tusken Jellum en Riga

Posted by André Looijenga on 22/09/2011

Bêste minsken,

moai dat jo hjir wer ris delkomme. Of dat jo foar it earst op dizze hiemside bedarre binne. Faaks hawwe jo trochklikt fan’e side fan Sirkwy ôf. Ik sil yndied op tiisdei 17 jannewaris 2012 de earste fan fjouwer Sirkwy-lêzings fersoargje. Wis wier. Dizze lêzing sil gean oer literatuer yn lytse talen. Ik sil dêryn de literatuer yn it Frysk yn in breder Europeesk perspektyf pleatse, troch de sitewaasje fan it Frysk mei in pear oare ‘lytse talen’ (ik skriuw mei opsetsin net: ‘minderheidstalen’) te ferlykjen.

Hjoed haw ik wat boeken opdjippe oer it Letsk. De Letten sille harsels perfoarst net as sprekkers fan in minderheidstaal beskôgje, mar yn syn skiednis en syn sosjolinguïstyske ferhâldings fertoant it Letsk wol party nijsgjirrige parallellen mei it Frysk. Boppedat fyn ik it Letsk ek út in mear tradisjoniel-taalkundige hoeke hiel nijsgjirrich. It is in minder bekinde Yndo-europeeske taal, dy’t sa op it earste oansjen moai tusken de Slavyske en de Germaanske talen, it Latyn en it Sanskryt yn liket te stean. (Even in wif witterke: hiene jo tocht dat it Letske wurd foar ‘bern’ bērns is? De ‘ē’ sprekke je sels krektsa út as de Fryske ‘ê’!)

Op it heden haw ik fierders ridlik wat by de ein. Ik bin krekt begûn mei nij wurk, as meiwurker foar ferheljende skreaune boarnen by in ûndersyksprojekt op it mêd fan midsieuske (keunst)skiednis. Sûnt dizze wike haw ik in wurkplak hjir op’e universiteit yn Grins, op in keammerke mei, ornaris ôfwêzige, aio’s. Ik bin noch net hielendal yn tsjinst as promovendus, mar it giet sa de goeie kant út.

En boppedat is der fansels ensafh, miskyn wol it iennichste, en yn alle gefal it ‘oprjochte’ (of wie ensaf yn it Arabysk no ‘healwize’?), Fryske literêre tydskrift. Ôfrûn freed, boekefeestdei, is ús earste digy fan it nije seizoen útkaam. En oer in wike as wat is ensafh der ek wer op papier, mei it jierlikse spesjaalnûmer by de Rely Jorritsma-priis. Lês foaral de priiswinnende fersen en ferhaal, mar sjoch ek efkes nei it redaksjoneel: ynstee fan it wenstige stikje ditkear in skets fan it libben en wurk fan’e literêre woldogger Rely Jorritsma… troch in sekere A.R. Looijenga. Te besetten yn’e bettere Fryske boekhannel, en fansels op 1 oktober yn’e tsjerke fan Bears.

Tongersdei, twaëntweintich septimber 2011.

Advertisements

Posted in Skriftekennisse, Skylk, Taal | Tagged: , , , , , | Leave a Comment »

Frysk en Ingelsk

Posted by André Looijenga on 05/09/2010

Dat it Frysk eins mear ferwant is oan it Ingelsk as oan it Nederlânsk, is eat dat elk dy’t dit lêze kin al earder heard hawwe en faaks al meardere kearen sels fierder de wrâld yn holpen hawwe sil.

It gemienplak fan’e djipte-besibbens fan beide talen as dan ek al ieuwen âld. Sa fûn ik lêsten yn in boek út 1785, de Tegenwoordige Staat van Friesland (diel 1, s. 156-159), in stik oer de fergeliking tusken Frysk en Ingelsk. Eins giet it measte dat de auteur fan dit ferljochte neislachwurk (nei it liket in sekere Jan Wagenaar) oer it Frysk te sizzen hat oer dizze taalhistoaryske kwestje. De skriuwer komt fanwegen de histoaryske besibbens ta de konklúzje dat de Engelsche taal tot eene doodelyke armoede zou vervallen, indien zy alles aan het Oud Friesch moest te rugge geven, wat zy daaraan verschuldigd is.

Mei ‘Oud Friesch’ bedoelt dizze ein-achttjinde-ieuwer gewoan it ‘echte’ Frysk fan syn tiid (yn tsjinstelling ta de stedsdialekten). In eufemisme faaks foar de wenstige namme ‘Boersch’.

As bewiis fan it ferwant wêzen fan Frysk en Ingelsk jout er in tige nijsgjirrich voorbeeld van overeenkomst (…) dat zelfs den minkundigen geene twyffeling zal overlaaten:

Wy habbe sjoen ien schyp oppe See, wear yn wier tzien man, de iene fen wa hie ien greatte reade noas.

We have seen a Ship upon the Sea, where in were ten Men, one of them had a great red nose.

It wier onder folle zylen. Wy lokeene it op in del.

It was under full sail; we look’d up and down.

De wyn wier goed. De Sinn’ schyne klear op it wetter, dogs ‘er kâm nou in dan ien schoer heyl in reyn.

The wind was good; the Sun shined clear upon the water, though there came now and then a showr of rain and hail.

Read the rest of this entry »

Posted in Taal | Tagged: , , , , | 3 Comments »

Fúftich

Posted by André Looijenga on 25/05/2010

Jawis, myn fyftichste blochke op myn Frysk Deiblôch. Ik hie earst yn’e plenning om dat ôfrûn wykein te skriuwen, mar wylst ik by myn âlden yn Tersoal yn’e tún siet, wie it waar dêr te moai foar. It hie oars hiel passend west en skriuw myn fúftichste stikje mei de Pinkster (ommers: hê pentekostê hêmera, 50ste dei, nei Peaske).

Eins is it ek de drokte dy’t my de lêste tiid wjerhâldt fan rigelmjittiger te blôchjen. (Eangje net, freonen fan’e Fryske blogosfear, ik bin net fan doel om ynkoarten samar út te naaien fan it net!) Miskyn moat ik noch even melde dat ik oare moarn hjir yn Grins myn MA-bul yn’e Klassike, Midsieuske en Renêssânse-Stúdzjes ‘hoopje te ûntfangen’. Ik bin der net ûnwis fan dat ik dy bul krij, mar sa seit men soks, no.

Noch efkes ien taalkundich aardichheidsje mar, oars giet it hjirre ek mar de hiele tiid oer mysels. Boppe dit blôchke sjochst mei grouwe letters Fúftich skreaun. Sa staverest dat dochs net, sille guon tinke, it moat fyftich wêze dochs…

It is fansels net sa dat ik ynienen net wit hoe te staverjen. Ik wit ek dat in protte minsken gewoan in /i/ sizze, en bin my derfan bewust dat de /ü/ dy’t ik útsprek in resintere ûntwikkeling is. Mar as twadde(memme)taalsprekker fan it Frysk hâld júst ik derfan wat ekstra distânsje te hâlden foar it Nederlânsk oer. Hjir op myn blôch skriuw ik fan begjin ôf dêrom substandert foarmen fan’e telwurden fúftjin en njontjin yn myn ôfslutende datumrigeltsjes.

Ik ferwachtsje boppedat dat it ôfwykjende eleminstje /füf/ de takomst hat. Fan it wykein hearde ik it noch út’e mûle fan in Omrop Fryslân-tillevysje-omropster. Net dat dy altiten sokke geefpraters binne, mar se jouwe dêrom krekt de trends yn’e taal oan. It Frysk libbet dochs, en at it efkes wol giet ek de sprektaal syn eigen wei los fan it Nederlânsk. It elemint fúf- passet ommers ek yn it systeem fan’e Nijfryske telwurden, dat him fan it Nederlânsk ûnderskiedt troch in gruttere fariaasje. Fergelykje de ûndersteande rychjes mar ris:

trije – tredde – trettjin – tritich — drie – derde – dertien – dertig

fjouwer – fjirde – fjirtjin – fjirtich — vier – vierde – veertien – veertig

fiif – *fúfde – *fúftjin – *fúftich — vijf – vijfde – vijftien – vijftig

seis – sechde – sechtjin – sechtich — zes – zesde – zestien – zestig

sân – sande – santjin – santich — zeven – zevende – zeventien – zeventig

njoggen – *njonde – *njontjin – *njontich — negen – negende – negentien – negentig

De foarmen mei in stjerke (*) stean net yn it wurdboek. Mar sjoch ris hoe moai’t se harren foegje yn it systeem fan’e taal!

Tiisdei, fiifentweintich maaie 2010.

Posted in Taal | Tagged: , , , , , , | 5 Comments »

No…

Posted by André Looijenga on 25/04/2010

Mei in freon fan my, in Drint fan Grinslânsk laach, hie ik it justerjûn op in feestke oer hoe’t minsken út ferskate Nederlânske regio’s ferskillend klinke. Hy woe hawwe, hy kin, wêr’t er ek komt, Friezen der altyd úthelje fanwegen it wurdsje no.

Fansels moast ik fuortendaliks tinke oan myn eigen observaasje oer it wurdsje sa.

Hy hie gelyk, fansels. It is frij typearjend foar it Frysk om oan’e ein fan meidielings no ta te foegjen. Hokfoar wearde dit …no yn’e sprektaal krekt hat, kin ik no net beneame. Ik brûk no út en troch sels yn myn blôchkes:

Wat in dramatyske kop net boppe dit oars sa nuete blôch, no.

No sa. In bernehân is gau fuld, no.

De fergrizing hâldt jin inkeld relatyf jong, no.

Sa skreaun komt it my oer as hat …no in dizze gefallen wat in ironisearjend effekt. Sintsjes dy’t einigje op …no, lykje in tahearder te ymplisearjen, dy’st as sprekker foar dy winne moatst. Pragmatysk wurket …no yn it Frysk faaks ûngefear as guon partikels yn it Gryksk (al moat ik tajaan dat Grykske partikels net myn spesjaliteit binne).

Besibbe oan it brûktme fan …no is dat fan it subtile tink, datst yn it Frysk ek gauris brûkst. Wat oars, mar ek aparter dan ast op it earste gesicht tinkst, is de manier wêrop’t de ymperatyf sjoch brûkt wurdt. Guon Fryskpraters brûke sjoch graach as in soarte fan fersterking fan harren meidielings. Hiel gewoan, mar des te fernuverender, is dat Friezen (en oare net-Rânestêdelingen) in hiel protte …hear sizze (of …hoor of …heur). 

No, sokke pragmatysk-taalkundige subtiliteiten… it bin eins tekens fan geastlike beskaving, tink.

Snein, fiifentweintich april 2010.

Posted in Fryskens, Taal | Tagged: , , , , , | 5 Comments »

Sa!

Posted by André Looijenga on 27/02/2010

At ik troch de stêd rin, harkje ik gauris even mei om te hearren hokker taal foarbygongers sprekke. Hjir yn Grins falt it my fansels op as foar my of by my lâns minsken Frysk prate. Ik ha it idee dat it wurdsje wêr’t ik oan merk dat it om Frysk giet, it oars sa ûnopfallende beskieden sa is.

Sa bestiet út ien inkelde syllabe, mar is, betocht ik my, in perfekt ‘gidsfossyl’ om út te meitsjen oft men al as net mei Frysk te krijen hat. Sa hat in koarte sletten a sûnder dat der in bylûd op folget, wat yn it Nederlânsk net foarkomt. Sa hat in a, wylst de omringende Germaanske talen, it Ingelsk en it Grinslânsk ynklûs, yn itselde wurd in o of o-eftige klank ha. Fierders is sa yn’e ferskate gruttere Fryske dialekten altiten sa. It wurdsje sa sit boppedat sa djip yn’e struktuer fan’e taal, dat it nimmen lukt sa min Frysk út te koarjen dat er sels sa troch in lienwurd ferfangt.

Sa is ek noch ris in fet fol djippe betsjutting. Sjoch mar nei de folgjende dialooch:

Sa.

– Sa?

Nee… sa.

– Oo… sa!

Ja, sa.

– Sa.

Eins soe sa, dat tsjinstbere lytse wurdsje dat ús alhiel belangeleas yn elke oare sin temjitte komt, eins soe dat âlde stânfêste sa eare wurde moatte as it Fryskste wurd fan allegearre. Sa is de grutste eare dy’t wy sa bringe kinne, dat wy sa safolle mooglik brûke bliuwe. Sa, petsje ôf foar sa!

Ta fierdere erkenning foar sa syn ûnmjitlike tsjinsten, soene de dêrta foege ynstellings foar taalbelied sa gau mooglik de stickers fan Doutzen har lippen mei ‘Praat mar Frysk!’ fuortsmite moatte foar nij promoasjemateriaal mei de tekst: ‘Ik praat Frysk. Sa!’ 

Sneon, sânentweintich febrewaris 2010.

Posted in Fryskens, Taal | Tagged: , , | 6 Comments »

Dat moete hun niet zegge

Posted by André Looijenga on 14/02/2010

Der hat ôfrûne wike wat opskuor west oer de kwestje of men yn it Nederlânsk hun brûke mei yn stee fan zij. It hichte- (of djipte)punt fan’e mediadiskusje wie in petear tusken dôven dat de ûnderwiisminister en in nearlandika holden by De Wereld Draait Door. De eksellinsje (dy’t wy noch kenne fan in pear healwize gjalpen oer it Frysk) begriep it ferskil net tusken staveringsferoarings en histoaryske taalkunde, wylst de linguïste net by steat bliek om har fakgebiet dúdlik en weardich te fertsjintwurdigjen.

Dat der yn it (sprutsen Nederlânske) Nederlânsk in ûntwikkeling geande is om hun as ûnderwerpsfoarm te brûken, is in feit. Mar dat hoecht noch net te betsjutten dat men yn’e standertskriuwtaal zij troch hun ferfange moat. Hjirmei komt men ta it ferskil tusken de wittenskiplike taalkunde dy’t deskriptyf de taal foaroer stiet (dat is: beskriuwt hoe’t taal wurket en him ûntjout) en de ‘echte minskewrâld’ dy’t hâldfêst fynt yn in normative hâlding tsjinoer ‘taalflaters’. Mei rjocht hechtsje minsken oan harren wenstige noarmen fan wat geve en minne taal is. Dat in grutte taal mei in rike skiednis as it Nederlânsk út ferskate nivo’s bestiet wêrfan’t it iene faaks heger oanskreaun stiet as it oare (‘sociolinguïstyk’ neamt men de bestudearring dêrfan), sprekt likegoed foar himsels as dat it praktysk nut hat. Lang net alle taalsitewaasjes liene har foar sleauwe praattaal. In miskyn wat âldfrinzige noarm jout taallearders in idéale foarm om nei te stribjen, en it makket dat de sprekkers fan no net gâns ôfsletten wurde fan’e taal fan eardere generaasjes.

Boppedat is der in oar argumint yn te bringen tsjin it ynfieren fan hun foar zij. Dizze ûntwikkeling is begûn yn it westen fan Nederlân, mar liket, hoewol’t se binnen Nederlân benammen ûnder jongere froulju oeral frij frekwint is, net yn it hiele Nederlânske taalgebiet plak te gripen. Yn België (wêr’t it taalûnderwiis op’e skoallen ek in oar karakter hat as by ús) skynt hun hast hielendal net as ûnderwerpsfoarm brûkt te wurden. Hun as ûnderwerp tastean soe it ferskil tusken Belgysk en Nederlânsk Nederlânsk noch grutter meitsje. It soe in neutrale algemien akseptearre standerttaal tebeksette foar in yn wêzen regionaal Hollânsk sociolektferskynsel. It Nederlânsk is ommers grutter as allinnich Hollân, en dat moat sa bliuwe.

(It boppesteande oer it ferlet oan in normative taalfoarm jildt fansels ek foar it Frysk, mar dêr sil ik it in oare kear wol oer haw. It grout jin oan dat ek yn it Frysk mear en mear hun sein wurdt. In dûbeld hollânisme, om’t it ek noch om ‘fout’ Nederlânsk giet: ‘hun sizze dat hy hun net hun gong liet gean’.)

Snein, fjirtjin febrewaris 2010.

Posted in Taal | Tagged: , | 2 Comments »