Frysk Deiblôch

It blôch fan André Looijenga

Posts Tagged ‘taalskiednis’

Wetter, wurden en wittewatmear

Posted by André Looijenga on 31/03/2012

As jo mear fan my lêze wolle, fine jo dat yn/op Ensafh, it Fryske literêre tydskrift. Yn ús nijste digitale nûmer in essee fan myn hân oer Ljouwert as kandidaat foar Europeeske Kultuerhaadstêd 2018.

Der binne krinkjespuiers, en der binne jittikmigers, en der binne dy’t gewoan nocht hawwe oan ûnnocht. Mar it idee om Ljouwert yn 2018 ‘Kulturele Haadstêd fan Europa’ wurde te litten is op himsels dochs prachtich. Ljouwert, en Fryslân, ris in kear goed ynternasjonaal ûnder de oandacht te bringen… ensafuorthinne

Yn dit stik giet it oer de mooglikheden foar Ljouwert om yn dy wedstriid Maastricht, Eindhoven, Utert en De Haach te ferslaan. It giet oer wetter, oer mienskip en oer taal as saken dy’t Ljouwert bysûnder en it projekt ‘2018’ foar Ljouwert sa bysûnder urgint meitsje.

By it skriuwen hie ik ek in âlder blôchke fan my yn it sin. Oer de meartaligens fan Ljouwert en de posysje dêryn fan it Frysk: ‘De stille taal‘. Earlik sein, haw ik wolris dat ik suver wat grutsk wurd as ik guon blôchkes weromlês, — en dit is der ien fan: “Faaks is it dat al dy minsken dy’t swije, Frysk prate…

No’t dit blôchke útkomt, rûgelet in oar wer fan de foarside ôf: myn mânske bydrage oer de wurdkar fan Durk van der Ploeg yn syn twa earste dichtbondels. No ja, dat elberige stik is ek al wer fan hast in heal jiermel lyn, dat de ervige ang is der njonkenlytsen ôf. Wês mar net wanich, der wanke skylk wer nije blôchkes oer elve Fryske wurden. — Want de taal, dêr meist… dêr moatst mei suiskje en rinkelroaie.

Oer sir Durk van der Ploeg sprutsen: syn iennentweintichste roman, De Belvedêre, lâne juster nei in beholden flecht yn myn brievekast. Ynkoarten mear ek dêroer.

Mei Fryske wurden, sawol op jierren as nijfrinzich, stiet ek noch heel wat op’e hispel. Eat mei nije en ‘nije’ Fryske wurden, mei de skiednis fan it Frysk en oangiseljen fan omtinken en ynteresse foar de taal by jongerein. En ja, dat hinget gear mei ‘2018’…

Sneon, iennentritich maart 2012.

Advertisements

Posted in blôch, Skreaun, Skylk | Tagged: , , , , , | Leave a Comment »

Frysk en Ingelsk

Posted by André Looijenga on 05/09/2010

Dat it Frysk eins mear ferwant is oan it Ingelsk as oan it Nederlânsk, is eat dat elk dy’t dit lêze kin al earder heard hawwe en faaks al meardere kearen sels fierder de wrâld yn holpen hawwe sil.

It gemienplak fan’e djipte-besibbens fan beide talen as dan ek al ieuwen âld. Sa fûn ik lêsten yn in boek út 1785, de Tegenwoordige Staat van Friesland (diel 1, s. 156-159), in stik oer de fergeliking tusken Frysk en Ingelsk. Eins giet it measte dat de auteur fan dit ferljochte neislachwurk (nei it liket in sekere Jan Wagenaar) oer it Frysk te sizzen hat oer dizze taalhistoaryske kwestje. De skriuwer komt fanwegen de histoaryske besibbens ta de konklúzje dat de Engelsche taal tot eene doodelyke armoede zou vervallen, indien zy alles aan het Oud Friesch moest te rugge geven, wat zy daaraan verschuldigd is.

Mei ‘Oud Friesch’ bedoelt dizze ein-achttjinde-ieuwer gewoan it ‘echte’ Frysk fan syn tiid (yn tsjinstelling ta de stedsdialekten). In eufemisme faaks foar de wenstige namme ‘Boersch’.

As bewiis fan it ferwant wêzen fan Frysk en Ingelsk jout er in tige nijsgjirrich voorbeeld van overeenkomst (…) dat zelfs den minkundigen geene twyffeling zal overlaaten:

Wy habbe sjoen ien schyp oppe See, wear yn wier tzien man, de iene fen wa hie ien greatte reade noas.

We have seen a Ship upon the Sea, where in were ten Men, one of them had a great red nose.

It wier onder folle zylen. Wy lokeene it op in del.

It was under full sail; we look’d up and down.

De wyn wier goed. De Sinn’ schyne klear op it wetter, dogs ‘er kâm nou in dan ien schoer heyl in reyn.

The wind was good; the Sun shined clear upon the water, though there came now and then a showr of rain and hail.

Read the rest of this entry »

Posted in Taal | Tagged: , , , , | 3 Comments »

Marsherne < Mershorna

Posted by André Looijenga on 10/08/2010

Earjuster wie ik jierdei (wat in nuvere siswize hen, jierdei wêze — ik moast dêr ris in stikje oer skriuwe), en de jûns liet ik twa freonen kuierjend de omkriten fan Tersoal sjen. De rein luts stadichoan fuort, wylst wy op Poppenwier ôf giene. Tersoal sjocht der om earlik te wêzen in bytsje gewoantsjes út, mar Poppenwier is in smûk plakje dat derby leit as in bewenne iepenloftmuséum. De lytse steechjes, de ferburgen fermanje, de âld herberch, it glysterige haventsje ûnder driigjende wolkens.

Hinne en werom rûnen wy oer de dyk Marsherne, dy’t fan’e opfeart fan Poppenwier nei de Tolhúsbrêge (de grins mei Tersoal) rint. De namme ‘Marsherne’ wie even in riedsel foar de jonges. 

Fansels: mar-. Op’e hoeke fan Opfeart en Bangafeart lei eartiids de Poppenwierster Mar. Net in alhiel fan himsels oertsjûge mar oars: yn’e rin fan’e achttjinde ieu waard it in sompe dy’t úteinlik himsels droechlei. Mar goed, mear as genôch mar om in toponym efter te litten.

De herne om’e eardere mar hinne is noch altiten in moai streekje. Op’e gritenijkaart fan François Halma hjit it der Meershuijsen. Dêr’t de pleatsen stean, is it krekt in bytsje heger, wêrtroch de grûn droegernôch wie foar beammen. Ast de júste kante útsjochst, en wat fantasije brûkst, liket it dêr hast op’e Wâlden. Der stiet dan ek op in stek in âlde lânnamme Hegebuorren skreaun.

Ien âlde pleats stiet wat efterút, mei in djippe bleek en beamte derfoar, en in fuotbrêge mei in wyt stekje. Op’e spilen fan dat stek stie earder in swarte letters: m e r s h o r n a. Ik hie altiten wol troch dat dat itselde wêze moast as Marsherne, mar wist net wêrom’t sa frjemd skreaun wie.

Mershorna sil de Âldfryske namme wêze fan dit plak. It liket nuver, mar mer (mei in, tink, koarte e) is dan de foarrinner fan it Nijfryske haadwurd mar. De (koarte) o yn horna hat him yn it nijere Frysk ek oars ûntjûn, ta herne (mei umlaut), dat earder faaks in westlike njonkenfoarm wie. Oarekant de Snitser Mar sjogge je de earder wenstige foarm as ‘Nederlânsk’ Terhorne neist it hjoeddeisk Fryske Terherne.

It wite stekje is op’e nij opskildere. De eigner hat nije letters m a r s h o r n a sette litten. Mei mar ynstee fan mer. Spitich foar it Âldfrysk.

Tiisdei, tsien augustus 2010.

Posted in Taal | Tagged: , , , , | 2 Comments »

Boarnwert – II

Posted by André Looijenga on 02/05/2010

De ynskripsje fan'e Lytse Jouwer yn Boarnwert

It wie in prachtige dei juster, doe’t wy by fiif tsjerken en har oargels yn Noardeast-Fryslân lâns gongen. Allinnich ús besite oan Boarnwert waard in bytsje ynkoarte trochdat it reinde dat it spjilde. Boarnwert sprekke je út as Bwaa(n)wt, blykte, ta fernuvering fan’e net-Fryskpraters. Fanwegen it rynsk streamend himelwetter koe ik op it hôf net lang stilstean by Althuysen syn stien. Dêrom by dizze in fotootsje, transkripsje en sljochte werstavering: 

Tot tijenst fin dij, dij weij úwz lærre 

Neij t iewig Himmelsck húwz om hæg 

Dær Goad wúrt fin zijn tijenners ærre 

Stiet hier dit ierdsche húwz om læg 

Mar zoa wij wol dwaan in úwz neij Goads wille flije 

Dan zille wij hier neij ien better wenning krije 

Ta tsjinst fan dy’t de wei ús leare nei it ivich himelsk hûs omheech, dêr’t God wurdt fan syn tsjinners eare, stiet hjir dit ierdske hûs omleech. Mar sa wy wol dwaan en ús nei Gods wille flije, dan sille wy hjirnei in better wenning krije. 

Dizze seis rigels, earder de geveltop fan’e pastory op’e Lytse Jouwer, binne dus miskyn wol de âldste yn stien beitele Fryske ynskripsje. In ûnbekinde mylpeal yn’e taalskiednis. Spitich dat nei de Althuysens de nederklits noch wol efkes oanhold. 

Snein, twa maaie 2010.

Posted in Dien, Skriftekennisse, Tsjerken | Tagged: , , , , , | 1 Comment »

Út it ferjittelboek

Posted by André Looijenga on 01/05/2010

Al hast salang’t der Frysk skreaun wurdt, meitsje Fryske skriuwers har drok om’e delgong fan’e Fryske taal.

Doe’t ik as tarieding op ús tsjerketocht yn’e Noardeasthoeke op’e syk gie nei wurk fan Jan Althuysen, fûn ik in aardich boekje mei Midfryske teksten (Galama 1977), wêrûnder in gedicht fan Symen Althuysen. De dichtsjende dûmny Jan syn grutske heit hie in moaie dedikaasje skreaun foar de Friesche Rymlery fan syn soan. Hjir folget it begjin, yn’e orizjinele stavering en myn wertaling:

Uwz âdde Friesche taal waard mey ‘er tyed forgetten,

In yn ien tyuester hôl bydobbe, in bysletten,

     As immen der næt mey yn ‘t fyld toa forschyn kaam,

     Dy dit wer as ien twâde Gysbert ondernaam,

Om uwz Forâdders spraak wer libbendig toa meytzen,

Om næt stilswyend yn ‘t forjyettelbuwk toa reytzen:

Ús âlde Fryske taal waard meiertiid fergetten, en yn in tsjuster hol bedobbe en besletten, as immen der net mei yn it fjild te foarskyn kaam, dy’t dit wer as in twadde Gysbert ûndernaam, om ús foarâlders spraak wer libbendich te meitsjen, om net stilswijend yn it ferjittelboek te reitsjen…

Symen syn Frysk is fansels frjemd stavere, mar stiet frij ticht by de moderne standert. Dochs sil it Frysk fan 1755 (doe’t dit gedicht útbrocht waard) oars klonken hawwe as no. Toa (te) moat in o-klank hân ha, krekt as for- (fer-), uwz (ús) klonk as ûs, en næt (net) wierskynlyk as nêt of neat.

Foarsichtich beslút Symen mei de ferwachting dat der minsken wêze sille dy’t Fryske poëzy lêze wolle. It Frysk is ommers ienfâldich en beskieden, mar boppe-al: it is wer ris wat oars.

     ‘t Is yn ienfâddigheyt gærmakke, in byschræun,

     In dy ‘t næt læzze wol, der is næt oon misdræun,

Der zille hyer in der jyet wol lyæfhabbers wæzze,

Der uwt nyschierigheyt dit Friesche Buwk troglæzze,

     ‘t Is æk by âds zoa wæst, allyk as ‘t jyette giet,

Forandering fin kôst dy smakket mennig swiet.

… it is yn ienfâldichheid gearmakke en beskreaun, en dy’t it net lêze wol, dêr is net oan misdreaun [= is neat mis mei?]. Der sille hjir en dêr wol leafhawwers wêze, dy’t út nijsgjirrichheid dit Fryske boek trochlêze. It is ek by âlds sa west, allyk it jitte giet: ferandering fan kost dy smakket mannich swiet.

Symen brûkt yn’e twa-nei-lêste rigel der as betreklik foarnamwurd, krekt as ther yn it Âldfrysk brûkt waard. Oan’e oare kant hat er yn’e twa lêste rigels in pear dingen dy’t wy no hollânismen fine soene: is wæst, forandering, en zoa (mei in o ynstee fan in a).

It poëtyske wurk fan’e Althuysens is mear mei dien as dat ik lêsten bewearde. De psalmen fan Jan Althuysen binne yn 1957 werútjûn troch in sekere Chr. Stapelkamp. Út en troch binne yn it ferline oare dichtwurken fan harren editearre en besprutsen. Dochs soe it moai wêze as de hiele Friesche Rymlery fan 1755, tegearre mei fersprate gelegenheidsdichten fan heit en soan, ynlaat en taljochte op’e nij ferskynde.

Sneon, ien maaie 2010.

Posted in Skriftekennisse | Tagged: , , , , , , | 1 Comment »