Frysk Deiblôch

It blôch fan André Looijenga

Posts Tagged ‘Tr.Riemersma’

Sûnder Smit

Posted by André Looijenga on 04/02/2012

De deis fan de Grutte Gedichtejûn siet ik hinne en werom neist Pier Boorsma yn de trein. Sa kamen wy te praat oer in (njonkenlytsen âld) probleem: it lytse bytsje essays dat der yn it Frysk skreaun wurdt. Ien dy’t yn syn tiid wol in warber Frysk essayist wie, wie lykwols Jo Smit (1916-1991). Fan Smit hie ik al de moaie ferhalebondel Bisten en boargers, en ek syn boarterijke Stôk en ballen, mar syn skôgjend proaza (dêr’t er yn 1963 méi de Gysbert foar krige) koe ik net.

Myn reisgenoat woe ha, Jo Smit syn essays yn (û.o.) de Tsjerne wiene noch altiten net bondele. Dat soe in moai boek opleverje… De oare moarns fûn ik rillegau út dat Jabik Veenbaas ús al foar west hie, mei blomlêzing fan santjin koartere en langere stikken fan Smit. Ik frege it boek op út de byb, en wis: Jo Smit wie yndie in feardich essayist, dy’t skerpsinnich en dwersich nei Fryslân en it Frysk seach. Ynspirearjend, mei bagaazje en eachweid, ien foar wa’t kieze foar it Frysk lyk wie oan kieze foar frijheid.

De blomlêzing fan Veenbaas jout in aardich oersjoch fan Smit syn tinken oer literatuer en oer it Frysk. Foaral oer it earste aspekt giet it essay dat Veenbaas ta ynlieding skreau. Wat ik miste, wie in biografyske skets fan in man mei in, foar in Frysk skriuwer alteast, ôfwikseljende en nijsgjirrige karriêre. Boppedat wurdt al dúdlik dat it hjir om in seleksje giet, mar krijt de lêzer bûten dizze kar-út net in byld fan Smit syn produksje oan skôgjend wurk. In bibliografy dêrfan (of tenminsten fan alles dat Veenbaas en Riemersma fan Smit ûnder eagen hân hiene) hie moai west. Oer de foarmjouwing sil ik net lêbskoaie (by de KU moasten de skriuwers alles ommers sels dwaan), mar de staverings- en setflaters steurden my skoan.

Jo Smit kaam fan Skylge, Midslân om krekt te wêzen. Hy hat wurke as sjoernalist en as learaar, wie ferfolgens direkteur fan de RONO (regionale omrop) en dêrnei fan de VARA Radio. Hollânsk en Midslânzersk wiene de talen fan syn bernetiid yn Rotterdam en op it eilân. Frysk learde hy pas doe’t er yn Grins studearre.

Smit naam in sintraal plak yn yn it Fryske literêre fjild nei de oarloch. Yn Zolang de wind van de wolken waait lêze jo lykwols amper oer Jo Smit. Hy figurearret faker op foto’s as dat er omtinken krijt yn de haadtekst. Goed, op side 153 wurdt syn biografy jûn yn in útwrydsk foto-ûnderskrift, — mar dat dát it meast ynhâldlike is dat der yn it Wolkeboek oer him sein wurdt, toant hoe’t de auteurs him oan de râne fan de Fryske literatuer pleatsten. Fierders is Smit dêr inkeld de ynspirator fan in Riemersma (en in Van der Leest), wêrmei’t Trinus Riemersma al te bot en al te teleologysk ta hichtepunt fan it Fryske proaza kanonisearre wurdt. Jo Smit as ‘foarôfskading’ fan ús ferlosser Trinus…

It doar it wol oan en hâld út dat Jo Smit ien fan de wichtichste, én ûnderhâldendste, Fryske skriuwers ea west hat. Ten ûnrjochte heal fergetten, in yntellektuële twadde-taal-Fries mei in blikfjild dat fier foarby de grieën en de greiden rikke. Ien dy’t yn de jierren ’30 en ’40 genôch mishanling fan taal ûnderfûn hie om radikaal te gean foar de frijheid fan de lytse taal dy’t opbokse moat tsjin de sintralisme en lykskeakeling. Ien dy’t oe sa linich en humaan skriuwe koe yn selsbewuste (en dus geve) taal. Dat Smit gjin post-grifformearde dogmatikus wie, is ek wol noflik.

Syn earste boekpublikaasje, it lange ferhaal Sûnder sûker (41 s.) lies ik okkerdeis. Neffens it Wolkeboek bestiet it net. Skande, want it is in yntelliginte stoarje dy’t it lêzen tige wurdich is. De jimt leit frijwat heech foar de lêzer: Smit boartet dermei dat de personaazjes mear witte as de lêzer. It ferhaal is grutstepart in monolooch fan in man dy’t belutsen west hat yn in nasjonal(istysk)e beweging dy’t op ûnôfhinklikheid útrûn is. (De nammen yn it ferhaal binne allegearre Frysk, de plaknammen Fryskich. Hoewol’t “Frysk” net neamd wurdt, docht it alles oan as in útfergrutting fan de Fryske Beweging.) Yn in kafeepetear mei in âlde bekinde Kaspersma sjocht de sprekker werom op syn rol deryn, en op de rol fan in fierder net by namme neamde hy. Dizze hy hat allinkenoan de macht nei him ta lutsen: hy is de diktator wurden waans portret yn it kafee oan it lewant hinget. Eintsjebeslút wurdt de sprekker troch Kaspersma arrestearre en ôffierd, en giet it libben syn oardere gong.

Sûnder sûker is in earsten parabel oer it benearjende fan ideälen dy’t omslane yn in totalitêr rezjym. In sterk ferhaal oer prinsipes en morele frijheid fan in grut Frysk skriuwer, dy’t wy, seker yn ús tiid, net ferjitte meie.

.

Jo Smit, Jabik Veenbaas (red.), De moderne roman as moraliteit. Boalsert 2000.

Jo Smit, Sûnder sûker. Drachten 1956.

.

Sneon, fjouwer febrewaris 2012.

Advertisements

Posted in Lêzen, Skriftekennisse | Tagged: , , , | 2 Comments »

Trinus Riemersma

Posted by André Looijenga on 17/03/2011

Trinus Riemersma is dea. Foar it Frysk is dit as stoaren op íén dei Hermans, Reve, Wolkers en Claus.

Dit is it plak net om him te betinken mei in koarte bi(bli)ografy. En ek net foar persoanlike anekdoates, om’t ik dy oer Riemersma net haw. Lêsten hie ik him pas foar it earst moete (of eins: sjoen), en kwalik mei him sprutsen. Kinne koe ik Riemersma inkeld troch syn boeken, syn kollums, syn eigen eker op it web.

De twadde sin fan dit stikje wie net samar in hyperboal. Trinus Riemersma wie de grutste literêre figuer yn it Fryslân fan’e lêste fyftich jier. Ik wit net of it Frysk ea noch ien mei itselde kaliber oanlûke kin.

Wy moatte him lêze, en op’e nij lêze. Tiisdeitejûn, de jûn dat Riemersma de holle del lei, siet ik by Pier Boorsma hjir yn Grins, en wy praten oer literatuer en filosofy en de dea ek (it wie syn jierdei). Út’e hiele Fryske skriuwerij sûndere Pier íén namme út dy’t echt de muoite wurdich is en echt boppe alle middelmjitte útstekt: Trinus Riemersma. “En lês foaral De skjintme vurt ferbwólgwódde,” sei er, “dat is syn bêste boek. Better as Fabryk, dat sa bekend is.”

My sels hat Riemersma mei ien boek it Frysk yn lutsen: Nei de klap. It wie ien fan’e earste Fryske boeken dy’t ik lies (noch wat ûnwennich troch it nije wurdbyld), en faaks noch altyd it bêste Fryske boek dat ik ea lêzen haw, en ien fan’e bêste boeken überhaupt. Yn it foarst joech it boek my ek in klap. It is in hurd boek, keal en rûch en djip ûntroerend. In boek dat jin it bestean foar eagen triuwt yn syn neakenste oerlibjen. En dat dochs in boek is oer it libben, dêr’tst troch grypt wurdst om it yn ien syk út te lêzen.  

Nei de klap fertelt yn fragminten it libben fan in jonge dy’t as ien fan’e weinigen in ôfgryslike, wrâldwide (kearn)ramp oerlibbe hat. Hy tsjocht om yn in grize, kâlde, deade wrâld. Slút him oan by groepkes oerlibbenden, en ferlit se wer om syn eigen paad te kiezen. Trochsette, net skrieme, yn libben bliuwe. Dit bestean is toar en rûch, de taal ek, sa’t it heart by de ellinde en it geweld dêr’t him trochhinne slacht. Massaal ferstjerren, kjeld, ferkrêfting, kannibalisme, en it sterke fan Riemersma syn Nei de klap is dat syn Ake minske bliuwt, en in weardigen eins. Yn dit boek dat yn sjânre by in seker slach jeugdboeken oanslút, hat er miskyn wol de ultime ‘Riemersma-held’ delset.

Nei de klap is in boek dat jin út’e skroeven bringt, en dat jin foar it rûge ierdske libben better makket. Libjen, dêr binne boeken ommers foar. 

As beslút wol ik ta de neitins fan Trinus Riemersma net ien fan syn fersen oanhelje, mar sitearje út Nei de klap. Tsjin’e ein fan it boek oertinkt de haadpersoan Ake de dea en syn libben: 

Mar wy sjugge inoar net wer, dit is de ein. Dat hoopje ik teminsten. Ik haw der gjin nocht oan om op’e nij te begjinnen of it libben nochris oer te dwaan.

Neffens de Dútsers wie it libben mei de dea net dien. Kaamst yn’e himel, by god. Mark hat it my útlein, sa goed en sa kwea as er koe. Mark wie roomsk, sei er. By it bidden makke er in krúske, dêr moast ik altyd om gnize. Mark sei, deade minsken waarden letter wer libben en dan gyngen se nei de himel. Dêrom hoegdest ek gjin fertriet te hawwen as ien stoar, want ast letter dea gyngst, dan sêchst him wol werom. Dat wie him thús sa bybrocht. De himel, dat wie in moai lân, der wie iten yn oerfloed en it wie der noait beroerd waar. Ik wit net oft Mark it sels allegearre leaude. Mark tilde net swier oan dy dingen en wy wienen fansels ek noch mar lytse jonges.

Ik hoopje net dat Mark gelyk hat, want dan soe ik my fetgoar bedondere fiele. Alles wat ik dien ha, al myn skrippen en klauwen, myn noed en myn soarch soe om’e nocht west hawwe. As de himel it doel wie, hie ‘k better daliks deagean kinnen. Wêrom moast ik dit dan allegearre útstean? Ha ik om’e nocht gûld om myn suske? Siet sy op dat stuit al by ús heit en mem yn’e himel moai yn’e waarmte mei iten en drinken wylst ik omtoarke? Dan soe alles in grap west ha.

Ik hoopje dat der gjin himel is en dat ik ús heit en mem en myn suske net werom sjuch. Dan hat myn libben doel hân en dan haw ik myn triennen net fergriemd.

(Tr. Riemersma, Nei de klap, Boalsert 1999, s. 233)

Hjir is it mei sein.

Tongersdei, santjin maart 2011.

Posted in No-tiid, Skriftekennisse | Tagged: , | 1 Comment »

It swarte wetter

Posted by André Looijenga on 28/01/2011

De Afûk-winkel hie in taffeltsje boeken yn’e útferkeap. Hast fergees in nustke dichtbondeltsjes meinaam. Fan Riemersma (dy’t ik sparje) de nuveraardige ienakter Try-Out út 1995. En it moaist faaks de essaybondel Skiep binne der inkeld om skeard te wurden fan Freark Jan Bergstra. Komselden lies ik sokke ferstannige tinzen oer it Frysk yn it Frysk. It measte dat ik hjoeddendei fyn oer de steat fan dizze taal, fûn Bergstra al yn’e jierren sechtich.

Fansels, wy witte it, is it mei it Frysk sûnt noch fierder op’e non rûn. Goed, de Fryske taal is ynstitúsjoneel noch wat better beskerme, en der binne party nijsgjirriger Fryske boeken by skreaun as wat Bergstra yn syn jonge jierren te lêzen hie, mar fan’e taalsituaasje fan no wurdt men net fleuriger as fan dy fúftich jier lyn. Sûmberens en skodholjen wol ik hjir op myn blôch net oerhearskje litte, mar de tastân sa’t dy is, fette ús Westfryske freon Plaatsman fan’e wike, yn in blôchke oer de jûn omtrint Steven de Jong syn samle fersen, yn ien byld gear. In Fryslân lêst syn toppers-folderke, fan klearebare earmoed bryk twatalich: 

Veel grijze hoofden waren daar, maar ook een jeugdige enkeling, voor wie er foldertjes werden rondgedeeld over verliefd zijn in het Fries en waarop achter het Friese woord fereale tussen haakjes was geschreven dat het verliefd betekende. Jonge Friezen lazen hun taal niet meer, niet omdat ze niet van lezen hielden, maar simpelweg omdat ze hun taal niet meer voldoende kenden. Was dat dan onwil? Hoe mooi de avond verder ook was, met poëzij en Friese opera, het was dat foldertje, het was die vaststelling die bekleef: het geschreven Fries was stervende.

Nee, ik wol net sûmberje. Àl stinne, mar net te folle útsprekke, no, dan praat men jinsels ek mar omleech. It mar net ha oer hoe’t Omrop Fryslân Radio, sels at der fan in hegere ynstânsje in gedichtedei ferordonearre is om omtinken oan te jaan, de Fryske poëzij nóch sloere lit, troch inkeld (op himsels bêst klassike) Nederlânsktalige fersen foar te dragen en de harkers dêrop te fergjen fral har eigen skreaune gedichten yn te stjoeren. Of alteast, sa hearde ik it juster tusken’e middei. Neat gjin Frysktalige poëtyske tradysje hjir yn’e provinsje blykber. Inkeld pinsjonearre-húsfrouwe-nifelrymkes, leafst yn it ‘Hollânsk’, binne goedernôch foar de ether tink. Lit my der mar net fierder oer wjirje.

Nee, ik tink dat se by de Omrop pynlike goed troch ha hoe’t de flagge derfoar hinget. Lit ús mar ûnbenullige provinsjaaltsjes bliuwe hjir yn Fryslân. Oaren hyltyd efternei rinne en sels gjin aan ha oer wat ús as ússels de muoite wurdich makket.

Genôch! net sa grimmitich eamelje; tiid foar in gedicht!

Om myn hûndertst blôchke te besluten mei poëzij, haw ik wer ris ien útkeazen dat ik (ûnterjochte!) net yn’e wenstige blomlêzings fûn, mar dat ik àl ien fan’e bêste fersen fan Steven H.P. de Jong fyn. At ienris myn Fryske Nescio ôf (en út-) komt, wol ik dizze fjirde Românse as it motto ôfprintsje:

stobben

.

ús hûzen binne lyts

ús lân is plat

mar

wy bouwe geweldige

loftkastielen

.

wy binne noait thús

en dogge neat

as

stean

oerenlang

oan’e kant fan it wetter

.

wy stoarje grimmitich

de ûndergeande sinne nei

it antlit tefretten

fan waar en wyn

.

stobben

oan’e igge fan’e mar

.

yn’e nacht

wurde wy wei

ien

mei ‘t swarte wetter

fan ús dreamen

Neat dwaan. Stoareagje oer de mar. Ta beslút ien wurde mei de krûme wylgen oan it swarte wiid. Frysker kin hast net, soe’k sizze, en dat is net allinne sarkastysk miend.

Wat my rekket yn dit fers, is it wei wurde, en ien wurde, yn’e lêste strofe. Dêryn die it swarte wetter my hiel bot tinke oan in oar, al klassyk, Frysk gedicht. My liket de kâns grut dat Steven de Jong it yn gedachten hie, doe’t er dit fers skreau. D.H. Kiestra hat ommers yn syn oangripende ‘de fuortgong‘ (út it jier yn ‘t roun, 1955) de folgjende rigels, dy’t taspylje op in sels-keazen dea:

dat dôch de jeld ús hjirre net omklamme,

mei soargesyktmen, dat wy net biskamme,

leech oer de groun in lêste ôfreis sochten

yn kâld swart wetter fan de djippe tochten,

dy’t fryslân folle hat, tòfolle Hear!

Swart wetter, dat it ús mar net fuortlûkt. Dat wy mar stinne meie, en lêze, en stoareagje, en net tefolle swije, at it even kin.

Freed, achtentweintich jannewaris 2011.

Posted in Fryskens, Skriftekennisse, Taal | Tagged: , , , , , , , | 2 Comments »

Njoggenennjontichst blôchke

Posted by André Looijenga on 22/01/2011

En dat ik by de doar, by it ôfskie nimmen, noch in hiele diskusje oprakele mei frou De Jong. Dy’t warskôgjend foar it rjochts-populisme ús noch in wichtige les joech oer har mans De wuttelhaven del. Oer it kollaborearjen fan de âlde De Jong, en oer it ynsidint mei twa joadske bern op in Ljouwerter skoalle yn 1984, wêrút my dúdlik waard hoefolle fan’e wurklikheid der yn Steven H.P. de Jong syn roman sit. Dat Taco de Jong, dy’t ik krekt derfoar dêrnei frege hie, dochs it skoaljonkje út it boek wie, ek al ûntstried er dat ûnder ferwizing nei syn heite foaropwurd. En it nochris fûstkjen mei de dichter, dat alles makke de al slagge jûn hielendal ôf.

En no syn gedichten lêze.

En ek de minsken oantrune ris wat Frysk te lêzen. De wuttelhaven del, bygelyks.

Earder de jûns siet ik dus yn it stek as foarumlid. It jage der allegearre wat rap trochhinne, en it is wat in fiskjes ôffange efter de mikrofoan soks. De takomst fan’e Fryske literatuer gie it oer. Ik seach dy sels, tefoarren, net al te suterich yn; ik ferwachtsje dat men it bêst noch in pear desennia op ûngefear deselde foet fierder útsjonge kin. Mar dat, at men méár wol mei it skreaune Frysk, der fûnemintiel dingen feroarje moatte soene. De fergrizing yn’e seal die my by mysels wat twiveljen, mar foarearst sil der wol wat takomst oerbliuwe tink. Dizze bespegeling kaam ik yn’e foartdenderjende diskusje net oan ta.

Wat der ál fan myn tinzen oerkaam, wie dat ik de skuld foar it lyts wêzen fan’e Fryske literatuer by it ûnderwiis lei. It sil wol wat te fûl klonken ha. Fansels bedoelde ik net te sizzen dat Fryske literêre boeken bern yn’e boppebou HAVO en VWO opkrongen wurde moatte, mei as hillich doel it rêden fan dy literatuer. Twongen lêze hâld ik ek net fan. Ik woe júst de finger mar ris lizze op’e djippere oarsaak efter de hjoeddeiske steat fan’e Fryske taal: dat it net mear as normaal is dat ast as Frysksprekkende talintfolle jongere dyn VWO-diploma hellest, dyn earste (of twadde) memmetaal net skriuwe en lêze kinst. Dát op te kearjen soe de wichtichste kaai wêze ta it fierder bestean fan it Frysk as mear as in nuver Nederlânsk dialekt, tink ik. En it Frysk mear as dát wêze te litten, is neffens my — dy filosofy sil ik skylk fierder útiensette — essinsjeel foar in weardige en folweardige takomst fan Fryslân en syn bewenners.

Mar ja, sis soks mar ris yn in stikmannich lûdhapkes (soundbites)…

En ja, de media binne ek hiel wichtich fansels foar de Fryske literatuer. En de Omrop wekket alteast de yndruk it skreaune Frysk sloere te litten, wylst it op radio en tillevysje it songen Frysk foar en nei is. En Jan van Friesland, fan’e Omrop, belove betterskip, wêrmei’t it diskusjefoarum dan ek dien wie.

Nei ôfrin liet ik my noch troch Klaas Bruinsma mei Latynske fersrigels de earen waskjen.

En ik fûn it wol spitich dat ik Trinus Riemersma net mear sprutsen haw. Myn bewûndering foar Nei de klap (it boek dat my foar it Frysklêzen wûn) woe ik him noch wol ûnder wurden bringe, en, at er woe, myn Bwarre sinjearje litte…

Mar no earst de samle Steven H.P. de Jong lêze.

Freed, iennentweintich jannewaris 2011.

— — — —

(Wa’t mient dat de titel boppe dit stikje in fersin befettet, ferwiis ik nei dit âldere blôchke fan my oer, û.o., njontich.)

Posted in Dien, Skriftekennisse | Tagged: , , | 3 Comments »

In roman dy’t derta docht? – II

Posted by André Looijenga on 08/03/2010

[Yn andert op’e réaksje fan myn Westfryske freon Plaatsman op myn stikje fan juster oer romans dy’t derta dogge, skreau ik niis it ûndersteande. It hinget ek ûnderoan by dat eardere stikje, mar liket my as bydrage nijsgjirrigernôch om hjoed ek foaroan op myn Deiblôch te pronk te setten.]

Myn bydrage fan justerjûn hinket, analytysk swak, op mear as ien gedachte.

Ien tried is dat ik siet te tinken oan’e kwestje wat no in “derta-dwaand” literêr proazewurk wêze soe. Dêrop trochgeand kaam ik derop út dat in ‘roman’ (yn in strikte definysje) eins mar in raar ding is. Hielendal de finger derop lizze kin ek noch net. Mei it ‘probleem’ fan fiksje hat it miskyn te krijen, en mei de (ferburgen holden) rôl fan’e skriuwer miskyn.

Do neamdest foar it Nederlânsk in list fan santjin boeken dy’t it lêzen seker wurdich binne (al ha ik sels mear as de helte nea ynsjoen). Oft ik se allegearre ‘roman’ (stricto sensu) neame soe, betwivelje ik. Mar wat ik dan àl in roman fyn, dat moat ik in oare kear ris fierder útwurkje.

En dan begûn ik myn stikje mei de kont tsjin’e krêbe te smiten oer de Fryske literatuer, fansels. Krekt as foar de Nederlânske, ha ik hjiryn mar diels rjocht fan meipraten: der binne in soad boeken dy’t as Fryske romans ferkoft wurde en ik net lêzen ha. Ik wol nimmen misledigje fansels – der komme seker nijsgjirrige boeken út -, mar oer it ginneraal skat ik Fryske ‘romans’ (yn inge sin) net al te heech yn. Dochs, Riemersma hat perfoarst in oantal goede boeken skreaun, hoewol’t dat lang net allegear ‘romans’ wiene. (Fabryk en Nei de klap binne àl romans, mar Rotminsken/Minskrotten en De Reade Bwarre soe ik by brektme oan in better wurd net oars as as wichtige ‘kréative proazewurken’ definiearje.)

Boppedat siet der yn myn stikje nóch wat oars: it útmeitsje wollen hokker romans út’e Lege Lannen no echt fan wrâldnivo binne. Soks krijst soms, wannear’st bygelyks yn’e byb in oersichtswurk oer ‘Great European Novels’ trochblêderest en dêr gjin inkelde Nederlanner of Flaming yn fynst. Foar in part leit sa’n brektme oan erkenning oan’e ôfgryslike parochiaalskens fan bûtenlânske (tink seker Angelsaksyske en Frankofoane) literatuerkenners, en allinne yn twadde ynstânsje oan’e aard fan’e Leechlânske skriuwerij.

Nooit meer slapen is yn elts gefal sûnder twivel foar my in Great European Novel. Op syn minst.

Moandei, acht maart 2010.

Posted in Lêzen | Tagged: , , , | 1 Comment »