Frysk Deiblôch

It blôch fan André Looijenga

Posts Tagged ‘Tresoar’

Patriottysk Frysk “yn it huwz yn it Bosk”

Posted by André Looijenga on 29/04/2014

Twa “nije” stikjes Midfrysk binne oanwûn troch Tresoar, lês ik yn it nijste nûmer fan Letterhoeke (2014.1, s. 28). It album amicorum fan Petrus Brouwer Pzn. (1749-1830), dûmny yn Ferwerteradiel en patriottysk politikus, is skonken troch dy syn neikommelingen, sa meldt Jacob van Sluis. Brouwer wie ien fan de federalistyske leden fan de Nationale Vergadering, dy’t nei de steatsgreep fan de sintralisten fan jannewaris oant july 1798 finzen holden waard yn De Haach. Wylst hja finzen sieten (yn it Paleis Huis ten Bosch), samle Petrus Brouwer yn dit album 21 persoanlike bydragen fan syn freonen en meistanners. Dizze tekstkes binne yn it Nederlânsk, Latyn en Frânsk, mar ek yn it Frysk.

De twa Fryske albumynskripsjes binne skreaun troch Coert Lambertus van Beyma thoe Kingma (1753-1820) en Jacobus Cornelis Scheltema (1767-1835). By it artikeltsje yn Letterhoeke stiet in foto fan Van Beyma syn stikje. Spitigernôch is de digitale ôfbylding net skerpernôch om goed te lêzen. Ik kin der út wiis wurde dat Gysbert Japix neamd wurdt, as de auteur fan in sitaat. It stikje slút ôf mei de wurden (as ik se goed transkribearre haw):

Dit schrieuw for syn frjún P. Brouwer

yn it huwz yn it Bosk de 19 Apr. 1798

C.L. Beijma

Ek yn de ynskripsje fan Scheltema soe Gysbert Japicx fermeld wêze. Soe ien fan dizze folksfertsjintwurdigers in eksimplaar fan Gysbert syn Friesche Rymlerije by him hân hawwe, dêr yn De Haach? Dat hja inoarren yn it Frysk skreaunen, makket wol oannimlik dat se ûnderinoar ek Frysk praten. It is ferliedlik om dêryn in konneksje te lizzen mei de federalistyske, regionale politike stânpunten fan Brouwer, Van Beyma en Scheltema, mar dat soe faaks anachronistysk wêze.

Van Beyma is fan de trije noch it minst ûnbekind, as Fryske patriottyske pommerant, — al wurde de tsjinstanners fan de stedhâlders yn Nederlân mar al te graach út de skiednis skreaun (lykas jo op ‘t heden wer sjogge mei de betinking fan 1813/1814/1815). Jacobus Scheltema, dy’t him yn it Frysk Japik skreau, is oars ek tige nijsgjirrich: as letterkundige en histoarikus in foaroanman yn it Nederlân fan begjin 19e ieu. Jacobus syn broer wie boppedat Paulus Cornelis Scheltema (1752-1835), boer fan boargerlik komôf en patriot, waans niget oan Fryske skiednis him op wûndere paden late.

Paulus kaam foar it ljocht mei de Tesck-Laow, in tekst dy’t in Aldfryske tekst út Achlum sei te wêzen, dy’t yn 1823 troch syn broer Jacobus publisearre waard. In mystifikaasje wie it, mar it omfjild derfan, it let-18e- en begjin-19e-ieuske Frjentsjer is fansels hiel nijsgjirrich. It fertsjinnet, mei syn revolúsjes (polityk, ekonomysk, kultureel), feroarings fan status fan Fryslân, neidagen fan de Frjentsjerter Akademy, as tiidrak om sa’n mystifisearre wurkje hinne suver krekt syn yngeande stúdzje as Jensma dien hat mei it Oera Linda Boek.

Hjir noch in plaatsje fan “it huwz yn it Bosk“, dêr’t ik lêsten op ‘e fyts delkaam, nei’t ik in moarn trochbrocht hie yn de universiteitsbibleteek te Leien. Yn syn lizzing, tusken tichte konifearen en rododendrons, hat it no ek wol wat fan in finzenis:

SAMSUNG CAMERA PICTURES

Tiisdei, njoggenentweintich april 2014.

Advertisements

Posted in Skiednis, Taal | Tagged: , , , , , , | 1 Comment »

Oer oardel wike…

Posted by André Looijenga on 05/01/2012

Folle lok en seine! Segend nijjier, en alles wat winsklik is!

Nei twatûzen-alve komt twatûzen-tolve. Ris sjen wat der op it program stiet foar dit nije jier. No earst myn lêzing, oer literatuer yn lytse talen, yn it ramt fan Sirkwy. Tiisdei 17 jannewaris, yn Tresoar:

Tongersdei, fiif jannewaris 2012.

Posted in Skylk | Tagged: , , | Leave a Comment »

Tresoarster jûn

Posted by André Looijenga on 08/12/2010

Foar it ferlanglistke... Alice yn Wûnderlân

Fan’e jûn wie ik wer ris yn Tresoar te finen. In Moannejûn oer Tiny Mulder, no. Troch dize en snie fûn ik út wurk myn wei nei it Âldehouster Tsjerkhôf. Rom op’e tiid antichambrearre ik earst mar even by Obe Postma en J.J. Slauerhoff. Net it minste selskip sa as foarprogramma. Bai Juyi wie der ek by, mar inkeld yn oersetting. Wat in hânskriften hiene Fryslâns twa grutste earste-helte-20e-ieuske literaten oars ek. Út harren briefkaarten en oantekenboekjes koe ik yn it dimmen muséumljocht net wiis wurde.

Doe it haadoptreden fan’e jûn. Tiny Mulder har Lewis Carroll samling waard oerdroegen oan Tresoar. Har likegoed skriuwende efterneef, Nicolaas Matsier, dy’t tafalligernôch de beide Alice-boeken yn it Nederlânsk oerset hie, spruts. Gedichten klonken, wy learden by oer de fernijing fan it berneboekesjânre yn’e jierren ’50, foto’s en animaasjes dûnsen oer it skerm, Albertina Soepboer sei moais oer mearkes. Bert Looper fan Tresoar hie it oer in besprek dat er (herkenber foar my…) skreaun hie as krekt-ôfstudearre jongkeardel. Ta beslút song Roel Slofstra. Miende dy it echt dat er de gitaar oan’e wylgen hongen hat? Twa musical-eftige lieten oer in diktatoriale hoanne, út begjin ’80 fan Tiny Mulder. De man syn stim is in losrinnend monumint: hy sjongt it Frysk sa kreas en fersoarge as it Nederlânsk fan in Boudewijn de Groot.

Nei ôfrin kaam ik noch oer Douwe Kalma te sprekken. Faaks hat hy dochs myn yntroduksje ta literêr Frysk west. Men seach dêr nuver fan op. Ik bin bang dat myn namme skylk makke is as Douwe Kalma-kenner en Jongfriesiolooch… Kin ik my yn Frysk-kulturiele kriten net mer fertoane sûnder mei Dearsums dizige drakedeader assosjearre te wurden… Mar goed, myn plande blôchke oer syn nuvere sonnettesyklus De fjûrren fen Sint Marten moast der dochs ris fan komme. En der binne jubiléa op komst: op 18 oktober 2013 sil Douwe Kalma sechtich jier ferstoarn wêze, en, neffens my wichtiger, yn 2015 is it hûndert jier lyn dat er de Jongfryske Mienskip begûn.

En sa mette ik ek noch de wrâldferneamde Pieter de Groot, fêst-lêzen kolumnist by de Ljouwerter. Blykt dan sa mar in oerpake út Tersoal te hawwen. (Je kinne yn in Frysk selskip gjin doarp neame of de foarâlden komme efkes del.) Tsja, Tersoal, wa syn foarteam komt der net fuort? (Mynt, foarsafier’t ik wit.) Gjin wûnder dat dêr mar sa’n bytsje minsken wenje.

Tiisdei, sân desimber 2010.

Posted in Dien, Fryskens, Skriftekennisse | Tagged: , , , , , , , | Leave a Comment »

Ek oan’e Kikkerts

Posted by André Looijenga on 16/04/2010

Ôfrûne wike rûn ik om mei de gedachte om oer dy boekepromoasje-aksje noch in blôchke te skriuwen mei as kop Kopulearjende Frosken. Mar op it stuit fyn ik soks in bytsje te ûntankber oerkomme.

By de post siet hjoed nammentlik in pakje fan Tresoar. Dêryn in eksimplaar fan Hylkje Goïnga har Frijende Kikkerts, twa promoasjefolderkes en in freonlike ansichtkaart fan Wieke de Haan (fan It Fryske Boek) persoanlik. Tige tank!

Ferline tiisdei hie ik yn Ljouwert noch by de Afûk-winkel oan west. Ta myn fernuvering leine dêr gjin Kikkert-boekjes om mei te krijen. (Wol haw ik dêr in Stellingwarver roman op’e kop tikt, mar dat is in oar ferhaal.) Dat de jûns werom mar yn’e pinne en freegje der mar efkes nei. No sa. In bernehân is gau fuld, no.

Ik bin fansels nea te beroerd my foar it karke fan’e Fryske boekepropaganda spanne te litten. (Lês, minsken, lês!)  Oer in skoftke kinne jimme op dit blôch dus fansels in resinsje fan’e Kikkerts (en dan net dy fan Aristofanes) ferwachtsje.

Freed, sechtjin april 2010.

Posted in Skriftekennisse | Tagged: , , , , , | Leave a Comment »

Poalen is jitte net ferlern

Posted by André Looijenga on 11/04/2010

In bytsje guodkeap is it wol, sa’n titel boppe jin blôch sette yn in wykein dat se yn Poalen troch it needlot slim troffen binne. Jeszcze Polska nie zginęła. Faaks wol de bekindste Poalske útdrukking yn’e oare Jeropeeske talen: de earste rigel fan it Poalske folksliet.

It nijs oer de fleantúchramp klûstere my oan’e tillevyzje, juster tusken’e middei. Ik swom hinne en wer tusken Dútslân, Nederlân en CNN, om hapkes berjocht te heinen. Nuver is soks eins. Krijst mar in hiel bytsje ynformaasje, meast itselde yn trije talen, en hyltyd itselde byld fan brokstikken yn in fjild, mar tagelyk erfarrest op dy manier in frjemde sensaasje fan derby west hawwen.

At ik in Poal wie, soe ik nea op him stimd hawwe, mar it is slim treurich dat presidint Kaczyński en de frou omkaam binne. Dat alle seisennjontich ynsittenden omkamen. Ik kin no fierders in analyse jaan (wat my daalks juster troch de holle gie), mar dat sil juster en hjoed troch oaren ek al sein wêze. De bittere iroany fan dit delstoarten ûnderweis nei in betinking fan it massaker fan Katyń, bygelyks. De útwurking fan dizze ramp op’e relaasje tusken Poalen en Ruslân. De gefolgen foar de politike ferhâldings yn Poalen.

Mar ach, wat wit ik dêr ek fan. De soundbite dat de fleanramp fan Smolensk soe in “Twadde Katyń” wêze (ek fan in oars froed man as Lech Wałęsa), liket my ál wakker oerdreaun. In bytsje piëteitleas foar dy santich jier lyn fermoarde manlju oer ek. En boppedat gefaarlik: it yrrasjonele drôchbyld dat de Russen “de (hiele) Poalske elite” (sic) op’e nij útmoardzje woene, is mar al te maklik siedde.

Sa gau sil Poalen wol net ferlern wêze. Foar wat ik hjoed en juster sjoen haw, liket it my in goed funksjonearjende demokrasy ta. Foar elk amt is in nijen ien te finen. Konstitúsjoneel soe Poalen der yn guon opsicht wolris better foar stean kinne as Nederlân. Jeszcze Polska nie zginęła. Weardich leedbeklach lykje de Poalen wol goed yn te wêzen, mar wat wolst mei sa’n skiednis.

Dat folksliet hearde ik op in sjoernaal noch minsken yn Warsjau neontsjen. In wûnderlik folksliet eins, ûntstien op in momint (1797) dat it lân yn kwestje krekt opdoekt wie. In marsliet foar in Poalsk legertsje dat foar Napoleon yn Itaalje op kampanje wie, en oproppen wurdt om aanst it heitelân te befrijen. De melody is optein (ôflaat fan’e folksdûns de mazurka), en it refrein (“Marsz, marsz, Dąbrowski…”) tige oansteklik. Ik sil it jitris mear útwreide behannelje yn in searjetsje oer folkslieten as nasjonale symboalen, tink.

[Ta beslút noch dit: ik haw de nijste Ensafh trochgnoske, en mei wille it ferhaal fan Date Salverda oer in âld man dy’t begraffenissen by lâns rint lêzen. Allinne de lêste sin leit de moraal der wat te tsjok boppe-op. Nei it Sirkwy-barren yn Tresoar freed haw ik net west. Soks organisearret men ornaris de middeis en dan moat ik wurkje. Wol spitich, want ik hie graach ris wat mear libbene Fryske skriuwers troffen. En ús heit winskje ik, om ôf te sluten, in protte nocht ta by it hielendal trochlêzen fan myn blôch.]

Snein, alve april 2010.

Posted in No-tiid | Tagged: , , , , , , , , , | 2 Comments »

Iden fan Maart (of eins de deis dernei)

Posted by André Looijenga on 16/03/2010

De lêste wike hie ik it min oan tiid en hâld myn blôch by. Ien grut en wichtich ding moast foar dizze moandeis klear wêze, dat dat gie efkes fóar. Sneintejûn koe ik, nei it nedige stinnen en krewearjen, it ûndersyksútstel opstjoere wêrmei’t ik nei in promoasjeplak oan’e Grinzer universiteit sollicitearje wol. Dat ynienen sit ik wer hielendal medias in res classicas, en liket it Frysk der wer in bytsje by yn te sjitten.

Wêr ik op wol promovearje (soe ik sa’n fûl begeard plak krije kinne)?

Myn útstel hat as titel (ferfryske) meikrigen It Wer-útfinen fan’e Barbaar: konstruksjes fan net-Gryksk en Gryksk yn’e Hellênistyske poëzy. Ik bin filolooch en graecus en haw my yn it foarste plak talein op’e literatuer fan’e Hellênistyske perioade. Yn myn dissertaasje wol ik dizze poëzy oan in analyze ûnderwerpe dy’t derfan útgiet dat de dichtkeunst in dúdlike rôl spile hat yn it definiearjen fan (kulturiele) identiteit. It liket faaks in bytsje koart-troch-de-bocht sa, mar binnen it fjild fan’e Hellênisme-stúdzje hat it neffens my potinsje om in ynfloedryk boek op te leverjen.

Mar mear as ôfwachtsjen oft de kommissje dy’t deroer giet soks ek sjocht, en it oandoart my oan te nimmen, falt der no net te dwaan.

It útstel opstjoerd, heapje oare akademyske putsjes har foar my op. Myn offisjele ôfstudearjen (de bul-útrikking) stiet no in datum foar op’e aginda. Foar 1 maaie moat in earste presintearbere ferzy fan in artikel fan myn hân oer spearen en it byld fan keningen by Hellênistyske dichters klear wêze om nei de besikers fan in kongres ein fan’e simmer tastjoerd te wurden.

Wat oars, mar dochs oanswettend, oer fan’e jûn. Út wurk bleau ik yn Ljouwert en gie ik yn Tresoar nei in lêzing. Foar in publyk fan fral eineksamenlearlingen spruts Anton van Hooff nei oanlieding fan’e Pro Caelio oer it libben fan Cicero. 

De lêzing foel my ôf. Ik hie in mear gearhingjend ferhaal oer dy iene bysûndere redefiering fan Cicero ferwachte, as de leechdrompelige powerpoint dy’t wy foar ús krigen.

Van Hooff is in man dy’t gauris op’e radio útnoege wurdt at it oer de Âldheid giet, mar eins is er net sa hiel geskikt om sels syn tinzen krêftich ûnder wurden te bringen. Meastens fynt er ek net safolle bysûnders, tinkt my. De yndruk dy’t er wekt, is dy fan gewoan in âldere learaar Latyn. Wakker entûsjast oer syn fak, mar wat warrich en te drok yn syn styl fan praten. Hy skriuwt ek net ûnaardich, mar hy komt net oer as in djiptinkend gelearde, noch as in wiidweidich yntellektueel. In goede learaar faaks, mar as lanlik úthingboerd fan’e wittenskiplikke bestudearring fan’e Klassike Âldheid earlik sein ûnder de mjitte.

Tiisdei, sechtjin maart 2010.

Posted in Dien | Tagged: , , , , , , , , , , , | 3 Comments »